Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушыға дайын білімді меңгертумен шектелмей, оның өздігінен ойлауына, мәселені жан-жақты талдауына, шешім қабылдауына және алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдануына мүмкіндік беру. Осы тұрғыдан алғанда, математика сабағында проблемалық оқыту әдісін қолданудың маңызы ерекше. Проблемалық оқыту оқушыны дайын ережелер мен формулаларды жаттауға емес, белгілі бір мәселенің шешімін іздеуге, болжам жасауға, дәлелдеуге, салыстыруға және қорытынды шығаруға бағыттайды. Мұндай оқыту барысында оқушылардың логикалық ойлауы, зерттеушілік қабілеті, математикалық сауаттылығы, шығармашылық белсенділігі және өз бетімен жұмыс істеу дағдылары қалыптасады. Мақалада математика сабағында проблемалық оқыту әдісін қолданудың теориялық және практикалық маңызы, проблемалық жағдаяттарды ұйымдастыру ерекшеліктері, мұғалім мен оқушының әрекеті, сондай-ақ аталған әдістің білім сапасын арттыруға ықпалы қарастырылады. Сонымен қатар проблемалық тапсырмаларды сабақ барысында тиімді қолдану арқылы оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру, білімді саналы меңгеру және математикалық ойлау мәдениетін қалыптастыру жолдары сипатталады.
Қазіргі таңда білім беру саласында оқушы тұлғасын жан-жақты дамытуға бағытталған жаңа педагогикалық тәсілдер кеңінен қолданылып келеді. Білім алушыдан тек белгілі бір ақпаратты есте сақтау немесе мұғалім ұсынған үлгі бойынша тапсырманы орындау ғана емес, өздігінен іздену, талдау, салыстыру, зерттеу, дәлелдеу және шешім қабылдау қабілеті талап етіледі. Әсіресе математика пәнінде бұл талаптардың маңызы зор. Себебі математика – адамның логикалық ойлауын дамытатын, нақты дәлелдерге сүйенуге үйрететін, кез келген мәселені жүйелі түрде қарастыруға мүмкіндік беретін негізгі пәндердің бірі. Сондықтан математика сабақтарын ұйымдастыру барысында оқушылардың танымдық белсенділігін арттыратын, оларды өздігінен ойлауға жетелейтін әдістерді қолдану мұғалім жұмысының маңызды бағыты болып саналады.
Осындай тиімді педагогикалық тәсілдердің бірі – проблемалық оқыту әдісі. Проблемалық оқыту дегеніміз – оқушының алдына белгілі бір шешуді қажет ететін мәселе қойып, сол мәселені өздігінен немесе мұғалімнің бағыттауымен шешу арқылы жаңа білімді меңгерту тәсілі. Бұл әдісте оқушы дайын білімді қабылдаушы емес, білімді іздеуші және зерттеуші рөлін атқарады. Мұғалім оқушыға дайын жауапты ұсынбайды, керісінше оның алдына сұрақ, қайшылық немесе танымдық қиындық туғызатын жағдаят қояды. Оқушы сол мәселені шешуге талпына отырып, бұрынғы білімін еске түсіреді, жаңа ақпаратты іздейді, әртүрлі шешу жолдарын қарастырады және белгілі бір қорытындыға келеді.
Математика пәнінің мазмұны проблемалық оқыту әдісін қолдануға өте қолайлы. Әрбір жаңа тақырыпты белгілі бір проблемалық сұрақтан бастауға немесе оқушылардың өздеріне заңдылықты анықтатуға мүмкіндік бар. Мысалы, оқушыға формуланы дайын күйінде берудің орнына бірнеше есепті салыстырып, олардың арасындағы ортақ заңдылықты табуды ұсынуға болады. Немесе жаңа математикалық ұғымды түсіндіру барысында өмірлік жағдайға негізделген мәселе ұсынылып, оны бұрын меңгерілген білім арқылы шешудің мүмкін еместігі көрсетіледі. Осындай сәтте оқушыда танымдық қажеттілік пайда болып, ол жаңа білімді меңгеруге қызығушылық танытады.
Проблемалық оқытудың негізгі ерекшелігі – оқушының ойлау әрекетін белсендіру. Дәстүрлі сабақта мұғалім белгілі бір ережені түсіндіреді, мысал көрсетеді, содан кейін оқушылар сол үлгі бойынша тапсырма орындайды. Мұндай жағдайда оқушы көбінесе дайын алгоритмді қайталап, есептің мәніне терең үңілмеуі мүмкін. Ал проблемалық оқыту барысында оқушы «Неліктен?», «Қалай?», «Қандай жолмен?», «Басқаша шешуге бола ма?», «Бұл заңдылық барлық жағдайда орындала ма?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Бұл сұрақтар оқушыны терең ойлануға, белгілі білімдер арасындағы байланысты анықтауға және өзінің математикалық пайымдауын қалыптастыруға үйретеді.
Математика сабағында проблемалық жағдаят құрудың көптеген жолдары бар. Соның бірі – оқушының бұрынғы білімі мен жаңа тапсырма арасында қарама-қайшылық туғызу. Мысалы, оқушыларға таныс тәсілмен шешілмейтін есеп ұсынуға болады. Оқушы есепті бұрынғы әдіспен шешуге әрекет жасайды, бірақ белгілі бір кедергіге тап болады. Осы кезде «Бұл есепті шешу үшін бізге қандай жаңа білім қажет?» деген сұрақ туындайды. Мұндай танымдық қиындық жаңа тақырыпты меңгеруге табиғи қажеттілік қалыптастырады. Оқушы жаңа білімді мұғалім айтқандықтан емес, мәселені шешу үшін қажет болғандықтан меңгереді. Бұл білімнің есте ұзақ сақталуына және саналы түрде қабылдануына әсер етеді.
Проблемалық жағдаятты күнделікті өмірден алынған мысалдар арқылы да ұйымдастыруға болады. Математиканың өмірмен байланысын көрсету оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруда маңызды рөл атқарады. Мысалы, пайыз тақырыбын өткен кезде дүкендегі жеңілдік, банктік пайыз, несие немесе жинақ туралы есептерді ұсынуға болады. Пропорция тақырыбында рецепт, карта масштабы, құрылыс немесе жол жүру жағдайларын қолдануға мүмкіндік бар. Геометрия сабағында бөлменің ауданын есептеу, материал мөлшерін анықтау, жер телімін өлшеу сияқты практикалық мәселелерді қарастыруға болады. Мұндай тапсырмалар оқушыға математикалық білімнің өмірде нақты қажеттілігін сезінуге мүмкіндік береді.
Проблемалық оқыту әдісі оқушылардың логикалық ойлауын дамытумен қатар, олардың шығармашылық қабілеттерін де арттырады. Бір математикалық есептің бірнеше шешу тәсілін іздеу, тиімді жолды таңдау, өз шешімін дәлелдеу, басқа оқушының жауабын талдау оқушыны шығармашылық тұрғыдан ойлауға үйретеді. Математикада кез келген тапсырманың тек бір ғана орындалу алгоритмі бола бермейді. Кейбір есептерді арифметикалық, алгебралық, графикалық немесе геометриялық тәсілдермен шешуге болады. Мұғалім оқушыны әртүрлі әдісті қарастыруға бағыттаған жағдайда оның математикалық ойлау аясы кеңейеді.
Проблемалық оқыту барысында мұғалімнің рөлі де өзгереді. Мұғалім сабақтағы негізгі ақпарат көзі ғана емес, оқушының танымдық әрекетін ұйымдастырушы және бағыттаушы қызметін атқарады. Ол проблемалық жағдаятты дұрыс таңдап, оқушыларды мәселені шешуге ынталандырады, қажет жағдайда жетекші сұрақтар қояды, бірақ дайын шешімді бірден ұсынбайды. Бұл жерде мұғалімнің кәсіби шеберлігі ерекше маңызды. Себебі проблема оқушының жас ерекшелігіне, білім деңгейіне және сабақтың мақсатына сай болуы керек. Тым жеңіл тапсырма оқушының қызығушылығын тудырмайды, ал шамадан тыс күрделі тапсырма керісінше, оның өз күшіне деген сенімін төмендетуі мүмкін. Сондықтан проблемалық тапсырманың деңгейін дұрыс таңдау – сабақ тиімділігінің маңызды шарты.
Мұғалім проблемалық оқытуды ұйымдастыру кезінде оқушылардың жеке ерекшеліктерін де ескеруі қажет. Сыныптағы барлық оқушының математикалық дайындығы бірдей болмайды. Кейбір оқушы мәселенің шешімін тез табуы мүмкін, ал кейбіріне қосымша бағыт немесе тірек қажет болады. Осындай жағдайда сараланған тапсырмаларды қолдану тиімді. Бір проблеманың қарапайым және күрделі деңгейдегі бірнеше нұсқасын дайындауға болады. Сонымен қатар оқушыларды жұппен немесе топпен жұмыс істету арқылы олардың бірлесіп ойлануына жағдай жасауға болады. Топтық жұмыс барысында оқушылар өз пікірін білдіреді, басқа көзқарастарды тыңдайды, дәлел келтіреді және ортақ шешімге келеді. Бұл тек математикалық білімді ғана емес, коммуникативтік дағдыларды да дамытуға ықпал етеді.
Проблемалық оқыту әдісінің маңызды артықшылықтарының бірі – оқушылардың өздігінен білім алу қабілетін қалыптастыруы. Қазіргі қоғамда ақпарат көлемі өте үлкен және білім үнемі жаңарып отырады. Сондықтан мектеп оқушысына барлық қажетті ақпаратты дайын түрде беру мүмкін емес. Ең бастысы – оған білімді өздігінен табуды, ақпаратты талдауды және қажеттісін таңдауды үйрету. Проблемалық тапсырмаларды үнемі орындаған оқушы жаңа мәселе кездескен жағдайда қорықпай, оны шешудің жолдарын іздеуге дағдыланады. Ол есеп шартын мұқият талдайды, белгілі және белгісіз шамаларды ажыратады, қажетті формуланы немесе әдісті таңдайды, өз шешімін тексереді. Бұл қабілеттер тек математика сабағында ғана емес, басқа пәндерде және күнделікті өмірде де маңызды.
Проблемалық оқыту математикалық сауаттылықты қалыптастырумен де тығыз байланысты. Математикалық сауаттылық дегеніміз – адамның математикалық білімін әртүрлі өмірлік жағдайда қолдана білуі, мәселені математикалық тұрғыдан түсіндіруі, қажетті модель құра білуі және алынған нәтижені түсіндіре алуы. Егер оқушы тек формуланы жаттап, оны белгілі үлгідегі есептерде қолданумен шектелсе, оның математикалық сауаттылығы жеткілікті деңгейде қалыптаспайды. Ал проблемалық тапсырмалар оқушыны математиканы шынайы жағдайларды шешудің құралы ретінде қабылдауға үйретеді.
Мысалы, мұғалім оқушыларға «Белгілі бір отбасы ай сайынғы табысының бір бөлігін жинаққа салады. Егер табыс көлемі мен шығын мөлшері өзгерсе, бір жыл ішінде қанша қаражат жинауға болады?» деген мәселе ұсына алады. Бұл жерде оқушы тек арифметикалық амал орындамайды. Ол есеп шартын талдайды, қандай мәлімет қажет екенін анықтайды, белгілі шамалар арасындағы байланысты табады, есептеу тәсілін таңдайды және нәтижесін түсіндіреді. Осындай тапсырма арқылы оқушы математикалық білімнің практикалық маңызын терең түсінеді.
Проблемалық оқыту барысында сұрақ қоюдың орны ерекше. Мұғалімнің дұрыс қойылған сұрағы оқушыны ойлануға жетелейді. «Жауабы қанша?» деген сұрақпен шектелмей, «Бұл жауапқа қалай келдің?», «Неліктен осы тәсілді таңдадың?», «Басқа шешу жолы бар ма?», «Егер шартты өзгертсек, нәтиже қалай өзгереді?», «Сенің шешімің барлық жағдайда дұрыс бола ма?» деген сұрақтарды қолдану қажет. Мұндай сұрақтар оқушыдан тек соңғы нәтижені емес, өзінің ойлау жолын түсіндіруді талап етеді. Нәтижесінде оқушының математикалық тілі, дәлелдеу мәдениеті және рефлексия жасау қабілеті дамиды.
Проблемалық оқыту оқушылардың қателеріне деген көзқарасты да өзгертеді. Дәстүрлі оқытуда қате көбінесе дұрыс емес нәтиже ретінде бағаланса, проблемалық оқытуда қате – ойлау мен ізденудің табиғи бөлігі ретінде қарастырылады. Оқушының қате шешімін бірден жоққа шығармай, «Бұл жерде қандай қадам дұрыс болмады?», «Неліктен мұндай нәтиже шықты?», «Қай жерден басқа жол таңдауға болады?» деген сұрақтар қою арқылы қатені талдауға мүмкіндік беріледі. Қатені талдау оқушының біліміндегі олқылықты анықтауға және сол қатені қайталамауына ықпал етеді. Сонымен бірге оқушы математикалық тапсырмадан қорықпай, өз ойын еркін жеткізуге үйренеді.
Проблемалық оқыту әдісін тиімді қолдану сабақ мақсатының дұрыс анықталуына да байланысты. Мұғалім әр сабақта проблемалық жағдаят қолдану міндетті деген түсінікте болмауы керек. Бұл әдіс жаңа ұғымды ашу, заңдылықты анықтау, бірнеше шешу жолын салыстыру, практикалық мәселені шешу немесе оқушының зерттеушілік дағдысын дамыту мақсатында қолданылғанда тиімді нәтиже береді. Кейде сабақтың белгілі бір кезеңінде ғана проблемалық тапсырма ұсыну жеткілікті болуы мүмкін. Ең бастысы – проблемалық оқыту сабақ мазмұнымен табиғи түрде байланысып, оқушының нақты танымдық әрекетін ұйымдастыруы қажет.
Проблемалық оқыту әдісін математика сабағында қолданудың тағы бір маңызды қыры – оқушылардың зерттеушілік дағдыларын қалыптастыру. Зерттеушілік әрекет барысында оқушы белгілі бір мәселені анықтап, болжам ұсынады, оны тексерудің жолдарын қарастырады, дәлелдер жинақтайды және қорытынды жасайды. Математика пәнінде мұндай әрекетті әртүрлі деңгейде ұйымдастыруға болады. Мысалы, бірнеше сандық мәлімет ұсыну арқылы оқушылардан заңдылықты анықтау, белгілі бір формуланың қалай пайда болғанын түсіндіру, геометриялық фигуралардың қасиеттерін салыстыру немесе қандай жағдайда белгілі бір тұжырымның дұрыс болатынын тексеру талап етіледі. Бұл әрекеттер оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушы емес, білімді өз әрекеті арқылы қалыптастырушы тұлға деңгейіне көтереді.
Математика сабағында проблемалық оқытуды ұйымдастыру үшін мұғалім тапсырмаларды мақсатты түрде таңдауы қажет. Әсіресе бір ғана жауапты механикалық түрде табуға бағытталған тапсырмаларға қарағанда, ойлануды талап ететін ашық сипаттағы есептердің маңызы жоғары. Мысалы, «Берілген есепті неше түрлі тәсілмен шығаруға болады?», «Қандай шарт өзгерсе, жауап та өзгереді?», «Бұл есепке кері есеп құрастыр», «Берілген шешімнің қатесін тап», «Қандай жағдайда бұл тұжырым орындалмайды?» деген сипаттағы тапсырмалар оқушының танымдық белсенділігін күшейтеді. Мұндай сұрақтар математикалық әрекетті жандандырып қана қоймай, оқушыны мәселені әр қырынан көруге үйретеді.
Проблемалық оқыту әсіресе жаңа тақырыпты меңгеру кезінде тиімді. Мысалы, квадрат теңдеуді шешудің формуласын бірден берудің орнына, оқушыларға бірнеше қарапайым квадрат теңдеулер ұсынуға болады. Олар бұрынғы білімдеріне сүйене отырып, теңдеулерді әртүрлі тәсілмен шешеді. Кейін күрделірек теңдеу берілгенде бұрынғы әдістің жеткіліксіз екені байқалады. Осы тұста оқушыда жаңа тәсілге деген қажеттілік туындайды. Мұғалім сол қажеттілікті дұрыс бағыттап, квадрат теңдеудің жалпы формуласын шығару жолына әкеледі. Мұндай жағдайда формула сырттан дайын күйінде қабылданбайды, керісінше белгілі бір мәселені шешудің нәтижесі ретінде меңгеріледі. Бұл тәсіл оқушыға формуланың құрылымын, мағынасын және қолданылу аясын тереңірек түсінуге көмектеседі.
Геометрия сабақтарында да проблемалық оқытуға мол мүмкіндік бар. Мысалы, үшбұрыш бұрыштарының қосындысы туралы теореманы бірден айтып, дәлелдеп берудің орнына, оқушыларға әртүрлі үшбұрыштар сыздырып, олардың бұрыштарын өлшетіп, нәтижелерін салыстыруға болады. Оқушылар өлшеу барысында барлық үшбұрыштарда бұрыштар қосындысының шамамен бірдей нәтиже беретінін байқайды. Осыдан кейін «Неліктен барлық үшбұрышта бұрыштар қосындысы бірдей?» деген проблемалық сұрақ қойылады. Бұл сұрақ оқушыны эмпирикалық бақылаудан математикалық дәлелдеуге көшуге жетелейді. Соның нәтижесінде теореманың мазмұны есте жақсы сақталып, оның дәлелін түсіну жеңілдейді.
Проблемалық оқытуда практикалық мазмұндағы есептердің орны ерекше. Өмірлік жағдайға негізделген есептер оқушыны математикалық модель құруға үйретеді. Мысалы, белгілі бір мектеп бөлмесіне жөндеу жүргізу үшін қанша бояу қажет екенін анықтау тапсырылсын. Бұл үшін оқушы бөлменің өлшемдерін ескеруі, қабырғалардың ауданын есептеуі, есік пен терезе аудандарын алып тастауы, бір литр бояудың қандай ауданға жететінін білуі және қажетті мөлшерді анықтауы керек. Мұнда бір ғана формула қолдану жеткіліксіз. Оқушы мәселені бірнеше кезеңге бөліп, математикалық модель құрады, есептеу жүргізеді және нәтижесін нақты жағдай тұрғысынан бағалайды. Осындай тапсырмалар білімді өмірде қолдануға бейімдейді.
Проблемалық есептерді шешу барысында оқушының өз ойын түсіндіруіне ерекше мән беру қажет. Кейде оқушы есептің жауабын дұрыс тапқанымен, оның қалай алынғанын түсіндіре алмайды. Бұл жағдайда білімнің тереңдігі жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушыдан шешу жолын ауызша немесе жазбаша түрде негіздеуді сұрауы тиіс. «Қандай мәліметті пайдаландың?», «Алдымен неге осы амал орындалды?», «Бұл формуланы не үшін қолдандың?», «Нәтиженің дұрыстығын қалай тексеруге болады?» деген сұрақтар арқылы оқушының пайымдау үдерісі ашылады. Мұндай жұмыс математикалық тілдің дамуына және логикалық дәлелдеу мәдениетінің қалыптасуына ықпал етеді.
Проблемалық оқытудың тиімділігін арттыруда жұптық және топтық жұмыстар да үлкен рөл атқарады. Топ ішінде әр оқушы өз шешімін ұсынады, бір-бірінің пікірін тыңдайды, шешу жолдарын салыстырады, қате тұстарын анықтайды және ортақ шешімге келеді. Математика сабағында топтық жұмысты ұйымдастыру кезінде әр оқушыға нақты рөл беруге болады. Бір оқушы есеп шартын талдайды, екіншісі шешу тәсілін ұсынады, үшіншісі есептеуді орындайды, төртіншісі қорытынды жасайды немесе топ шешімін қорғайды. Бұл тәсіл оқушылардың барлығын жұмысқа тартуға және жауапкершілікті бөлісуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар проблемалық оқыту оқушының коммуникативтік құзыреттілігін дамытуға ықпал етеді. Математика көбіне нақты есеп пен формулаға негізделген пән ретінде қабылданғанымен, мұнда да өз ойын анық жеткізу, дәлелді пікір айту, қарсы пікірді тыңдау және өз тұжырымын қорғау маңызды. Әсіресе бір есепке бірнеше шешім ұсынылған кезде оқушылар қай тәсілдің тиімді екенін талқылайды. Мұндай талқылау барысында олар тек математикалық амалдарды емес, ойлау стратегияларын да салыстырады. Нәтижесінде оқушы өз көзқарасын негіздеуге және басқа адамның пікірін құрметтеуге дағдыланады.
Проблемалық оқыту әдісін қолданғанда мұғалімнің бағалау тәсілі де өзгеруі тиіс. Егер бағалау тек дұрыс жауапқа негізделсе, оқушы іздену үдерісіне қарағанда нәтижеге ғана ұмтылады. Сондықтан есептің шешу барысын, таңдалған стратегияны, дәлелдеу сапасын, қателерді түзету қабілетін және өз ойын түсіндіруін де бағалау маңызды. Мысалы, оқушы соңғы жауапқа жете алмаса да, есепті дұрыс талдап, тиімді тәсіл ұсынса, оның әрекеті бағалануы керек. Бұл оқушының күрделі есептерден қорықпауына және ізденуге ынталануына әсер етеді.
Қалыптастырушы бағалау проблемалық оқытумен жақсы үйлеседі. Мұғалім сабақ барысында оқушының әр қадамын бақылап, нақты кері байланыс береді. «Сен есептің шартын дұрыс талдадың, енді шамалар арасындағы байланысты анықтап көр», «Шешу тәсілі орынды, бірақ нәтижені тексеру керек», «Бұл жерде басқа әдісті де қолдануға болады» деген мазмұндағы кері байланыс оқушының алдағы әрекетін айқындайды. Мұндай бағалау кезінде оқушы баға үшін емес, өз білімін жетілдіру үшін жұмыс істеуге үйренеді.
Проблемалық оқытудың тағы бір маңызды нәтижесі – оқушылардың оқу мотивациясының артуы. Математика кейбір оқушылар үшін күрделі және қызықсыз пән ретінде қабылдануы мүмкін. Мұның бір себебі – сабақтың тек ереже жаттау мен ұқсас есептерді қайталауға құрылуы. Ал проблемалық оқыту барысында оқушы алдына нақты мақсат пен шешілуі тиіс мәселе қойылады. Мәселенің жауабын табуға деген қызығушылық оқушыны әрекетке итермелейді. Әсіресе тапсырма оқушының күнделікті өмірімен, қызығушылығымен немесе тәжірибесімен байланысты болса, оның белсенділігі айқын артады.
Мысалы, сынып оқушыларына мектептегі бір шараға арналған бюджетті жоспарлау тапсырылуы мүмкін. Оларға белгілі бір ақша мөлшері, қатысушылар саны, қажетті заттар мен қызметтердің бағасы беріледі. Оқушылар шығындарды есептеп, ең тиімді нұсқаны таңдауы керек. Бұл тапсырмада пайыз, пропорция, арифметикалық амалдар, салыстыру және логикалық ойлау қатар қолданылады. Ең бастысы – оқушы мұндай тапсырманың өмірмен байланысын бірден сезінеді. Ол математиканың тек оқулықтағы есептер үшін емес, нақты шешім қабылдау үшін қажет екенін түсінеді.
Проблемалық оқытуда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану да тиімді. Интерактивті тақта, графикалық бағдарламалар, электрондық кестелер, динамикалық геометрия құралдары немесе онлайн платформалар арқылы оқушылар математикалық объектілерді зерттей алады. Мысалы, функция графигінің коэффициенттерін өзгерте отырып, оның графикке қалай әсер ететінін бақылауға болады. Оқушылар алдымен өз болжамдарын айтады, кейін цифрлық құрал арқылы оны тексереді. Осындай әрекет визуалды қабылдауды күшейтіп, күрделі математикалық тәуелділіктерді түсінуді жеңілдетеді.
Дегенмен цифрлық ресурстарды қолдану проблемалық оқытудың мақсатына сай болуы керек. Технологияның өзі мәселені шешпейді. Ол тек оқушының зерттеу әрекетін қолдайтын құрал қызметін атқарады. Егер оқушы тек дайын жауапты көріп, батырманы басумен шектелсе, проблемалық оқытудың мәні жоғалады. Сондықтан мұғалім цифрлық құралды қолданар алдында нақты проблемалық сұрақ дайындауы тиіс. Мысалы, «Коэффициент артқан кезде парабола қалай өзгереді?», «Қандай жағдайда екі график қиылыспайды?», «Қай параметр функцияның өсу жылдамдығына әсер етеді?» деген сұрақтар зерттеуге бағыт береді.
Проблемалық оқыту барысында рефлексия да маңызды орын алады. Сабақ соңында оқушы тек қандай жауап алғанын емес, сол нәтижеге қалай жеткенін ой елегінен өткізуі керек. Мұғалім «Бүгін қандай жаңа тәсіл үйрендің?», «Қай тапсырма қиын болды?», «Қиындықты қалай жеңдің?», «Келесі жолы қандай әдісті қолданар едің?» деген сұрақтар қоя алады. Рефлексия оқушыға өзінің оқу әрекетін түсінуге, тиімді және тиімсіз стратегияларды ажыратуға көмектеседі. Бұл да өздігінен білім алу қабілетінің маңызды құрамдас бөлігі.
Проблемалық оқытудың артықшылықтарымен қатар, оны ұйымдастыруда кездесетін қиындықтар да бар. Біріншіден, мұндай сабаққа дайындалу мұғалімнен көп уақыт пен кәсіби ізденісті талап етеді. Проблемалық жағдаятты дұрыс құру, тапсырманың күрделілік деңгейін анықтау, ықтимал жауаптарды алдын ала болжау және жетекші сұрақтарды дайындау қажет. Екіншіден, проблемалық тапсырмалар дәстүрлі жаттығуларға қарағанда көбірек уақыт алуы мүмкін. Үшіншіден, барлық оқушы бірдей қарқынмен жұмыс істемейді. Кейбір оқушы мәселені тез түсінсе, енді бірі мұғалімнің көмегін қажет етеді. Сондықтан уақытты тиімді жоспарлау және сараланған қолдау ұйымдастыру аса маңызды.
Мұғалім үшін тағы бір қиындық – сабақтағы белгісіздікті қабылдай білу. Проблемалық тапсырма кезінде оқушылар мұғалім жоспарламаған шешу жолын ұсынуы мүмкін. Кейде бұл жол қате болуы мүмкін, кейде керісінше өте тиімді және ерекше тәсіл болып шығады. Мұғалім мұндай сәтте оқушының ойын бірден тоқтатпай, оны талқылауға мүмкіндік беруі керек. Себебі проблемалық оқытудың құндылығы да осында: оқушы өз идеясын ұсынады, тексереді және оның дұрыстығына өзі көз жеткізеді. Мұндай оқу ортасы шығармашылық пен еркін ойлауға жағдай жасайды.
Проблемалық оқытуды жүйелі қолдану үшін қарапайымнан күрделіге қарай қозғалу маңызды. Алғашқы кезде мұғалім проблеманы өзі ұсынып, шешу жолын жетекші сұрақтар арқылы бағыттай алады. Кейін оқушыларға мәселені өздігінен талдау және шешу мүмкіндігі беріледі. Уақыт өте келе олар өздері сұрақ құрастырып, зерттеуге арналған мәселе ұсына алады. Мысалы, мұғалім белгілі бір математикалық заңдылықты көрсетіп, «Осы заңдылыққа қатысты қандай сұрақ зерттеуге болады?» деп сұрайды. Мұндай деңгейде оқушы тек мәселені шешуші емес, мәселені құрастырушы рөлін де атқарады.
Проблемалық оқыту әдісі оқушылардың сыни ойлауын қалыптастыруға ерекше ықпал етеді. Сыни ойлау дегеніміз – кез келген ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, оның негізділігін тексеру, дәлелдерді салыстыру және қорытындыны саналы түрде жасау. Математикада бұл қабілет есептің шешімін тексеруден, тұжырымның дұрыстығын дәлелдеуден және жалған болжамды анықтаудан көрінеді. Мысалы, мұғалім әдейі қате шешілген есеп ұсынуы мүмкін. Оқушылар қатенің қай қадамда кеткенін тауып, оның себебін түсіндіреді және дұрыс шешу жолын ұсынады. Бұл тапсырма олардың назарын, логикалық ойлауын және дәлелдеу дағдысын қатар дамытады.
Сондай-ақ «әрқашан дұрыс па?» сипатындағы сұрақтар оқушының сыни ойлауын жетілдіреді. Мысалы, «Екі санды көбейткенде нәтиже әрқашан сол сандардың әрқайсысынан үлкен бола ма?» деген сұрақ қойылсын. Алғашында кейбір оқушылар «иә» деп жауап беруі мүмкін. Бірақ бөлшек және теріс сандарды қарастырғанда бұл тұжырымның барлық жағдайда дұрыс еместігі анықталады. Осындай қарсы мысал іздеу арқылы оқушы математикалық тұжырымның шарттарын нақты түсінуге үйренеді.
Проблемалық оқыту оқушының жауапкершілігін де арттырады. Дәстүрлі сабақта оқушы көбіне мұғалім көрсеткен қадамдарды қайталайды. Ал мәселені өздігінен шешу кезінде ол қандай тәсілді таңдау керектігіне өзі жауап береді. Оның таңдауы дұрыс та, қате де болуы мүмкін. Бірақ дәл осы әрекет шешім қабылдау дағдысын қалыптастырады. Оқушы уақыт өте келе өз әрекетін жоспарлауды, шешімін тексеруді және қажет болса стратегиясын өзгертуді үйренеді.
Математика сабағындағы проблемалық оқыту дарынды және қабілетті оқушылармен жұмыс барысында да тиімді. Мұндай оқушыларға стандартты тапсырмалар көбіне оңай болуы мүмкін. Сондықтан оларды терең ойлауға жетелейтін күрделі, бірнеше шешімі бар немесе зерттеуді қажет ететін есептер ұсыну маңызды. Мысалы, белгілі бір теореманы басқа тәсілмен дәлелдеу, жалпы заңдылық шығару, берілген шарттарды өзгерткен жағдайда нәтиженің қалай өзгеретінін зерттеу сияқты тапсырмалар қабілетті оқушының интеллектуалдық мүмкіндігін толық пайдалануға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге проблемалық оқыту үлгерімі төмен оқушылар үшін де пайдалы болуы мүмкін, егер мұғалім қолдауды дұрыс ұйымдастырса. Мұндай оқушыға мәселені шағын қадамдарға бөліп беру, көрнекілік қолдану, қосымша сұрақтар ұсыну немесе жұптық жұмыс арқылы көмек көрсету тиімді. Ең бастысы – оқушы есептің кем дегенде бір бөлігін өзі орындап, жетістік сезімін сезінуі керек. Бұл оның өз күшіне деген сенімін арттырады және пәнге қызығушылығын сақтауға мүмкіндік береді.
Проблемалық оқыту әдісін жүйелі түрде қолдану мұғалімнің сабақ құрылымына да жаңа көзқарас қалыптастырады. Мұндай сабақта оқушыға дайын ақпаратты ұзақ түсіндіруден гөрі, оны ойландыратын, әрекетке итермелейтін тапсырмалар басым болуы қажет. Сабақтың басында ұсынылған проблемалық сұрақ оқушының назарын бірден жаңа тақырыпқа бағыттайды. Одан кейін мәселені талдау, болжам ұсыну, шешу жолдарын қарастыру, алынған нәтижені тексеру және қорытынды жасау кезеңдері жүзеге асады. Бұл әрекеттер бір-бірімен өзара байланыста болған кезде ғана проблемалық оқыту өзінің толық педагогикалық мүмкіндігін көрсете алады.
Математика сабағында мұғалім оқушыны тек дұрыс жауап табуға емес, мәселенің мазмұнын терең түсінуге бағыттауы тиіс. Кейбір жағдайда есептің соңғы жауабы оқыту үдерісіндегі негізгі мақсат болмауы мүмкін. Негізгі мақсат – оқушының қандай ойлау әрекетін орындағаны, қандай тәсілді таңдағаны, неліктен сол әдісті қолданғаны және өз шешімінің дұрыстығын қалай дәлелдегені. Сондықтан проблемалық тапсырмаларды қолдану барысында шешу үдерісін талқылау маңызды. Бұл оқушылардың метатанымдық дағдыларын, яғни өзінің қалай ойлайтынын және қалай үйренетінін түсіну қабілетін қалыптастырады.
Проблемалық оқытуды қолданған сабақтарда мұғалім оқушының математикалық тілін дамытуға да ерекше көңіл бөлуі қажет. Оқушы есепті шешіп қана қоймай, өзінің шешімін математикалық ұғымдар мен терминдерді дұрыс пайдаланып түсіндіруі тиіс. Мысалы, «мен осылай шығардым» деген қысқа жауаптың орнына ол қандай қасиетті, формуланы немесе заңдылықты қолданғанын нақты айтуға үйренуі керек. Бұл математикалық мәдениетті қалыптастырады және оқушының өз ойын жүйелі әрі дәл жеткізуіне мүмкіндік береді.
Мәселені шешу барысында оқушылардың болжам жасауы да үлкен мәнге ие. Болжам – зерттеушілік әрекеттің маңызды бөлігі. Оқушы белгілі бір заңдылықты байқағаннан кейін оның барлық жағдайда орындала ма, жоқ па деген сұраққа жауап іздейді. Мысалы, бірнеше есептің нәтижесін салыстырып, белгілі бір ортақ заңдылықты байқаған оқушы оны жалпы түрде тұжырымдауға тырысады. Кейін мысалдар, қарсы мысалдар немесе дәлелдеу арқылы болжамның дұрыстығын тексереді. Осылайша оқушы математикалық білімнің дайын ережелер жиынтығы емес, дәлелдеуді және негіздеуді қажет ететін жүйе екенін түсінеді.
Математика сабағында проблемалық оқытуды қолданудың тағы бір тиімді жолы – оқушыларға өздері есеп құрастыруға мүмкіндік беру. Есеп құрастыру кезінде оқушы дайын шартпен жұмыс істемейді, керісінше белгілі математикалық ұғымды пайдаланып жаңа жағдай ойлап табады. Мысалы, берілген теңдеуге сәйкес мәтінді есеп құрастыру, белгілі бір геометриялық фигураға қатысты практикалық мәселе ұсыну немесе пайыз тақырыбына байланысты өмірлік жағдаят ойластыруға болады. Бұл жұмыс барысында оқушы пәндік білімін шығармашылық тұрғыда қолданады және математикалық ұғымдардың мәнін тереңірек түсінеді.
Проблемалық оқыту оқушыны бір ғана дұрыс жауапқа тәуелді ойлаудан алыстатады. Өмірдегі көптеген мәселелердің бірнеше шешімі немесе бірнеше тиімді жолы болуы мүмкін. Математика сабағында да осы ерекшелікті көрсету маңызды. Мысалы, бір есепті бірнеше тәсілмен шығарып, олардың қайсысы қысқа, қайсысы түсінікті, қайсысы жалпы жағдайда қолдануға ыңғайлы екенін салыстыруға болады. Мұндай талдау оқушының стратегиялық ойлауын қалыптастырады. Ол кез келген есепке бірден белгілі бір алгоритмді қолданбай, алдымен шешудің ықтимал жолдарын бағалауға үйренеді.
Проблемалық оқытудың тиімділігін арттыру үшін оқушыға ойлануға жеткілікті уақыт берілуі қажет. Кейде мұғалім сұрақ қойғаннан кейін жауапты бірден күтеді немесе белсенді оқушылардың жауабын қабылдап, сабақтың келесі кезеңіне өтеді. Мұндай жағдайда барлық оқушының ойлауына мүмкіндік берілмейді. Сондықтан проблемалық сұрақтан кейін жеке ойлану, жұппен талқылау, кейін ғана сыныптық пікір алмасу тәсілін қолдануға болады. Бұл әсіресе өз ойын бірден айтуға қиналатын оқушылар үшін пайдалы.
Проблемалық тапсырмаларды таңдау кезінде олардың мазмұны оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес болуы керек. Бастауыш және орта буындағы оқушылар үшін көрнекілікке, нақты өмірлік жағдайларға негізделген мәселелер тиімді болса, жоғары сыныптарда абстрактілі математикалық проблемалар, дәлелдеуді немесе модельдеуді қажет ететін тапсырмалар көбірек қолданылуы мүмкін. Бірақ кез келген жаста тапсырма оқушының бұрынғы білімдерімен белгілі дәрежеде байланысуы тиіс. Егер проблема оқушыға мүлде таныс емес болса, ол мәселені шешу емес, тек кездейсоқ әрекет жасау деңгейінде қалуы мүмкін.
Проблемалық оқыту әдісінің нәтижелілігі мұғалімнің сұрақ қою шеберлігімен тікелей байланысты. Жабық сұрақтар көбіне қысқа жауапты қажет етеді, ал ашық сұрақтар оқушының ойын кеңінен жеткізуіне мүмкіндік береді. Сондықтан «Дұрыс па?», «Жауабы нешеге тең?» деген сұрақтармен қатар, «Қалай дәлелдеуге болады?», «Неге дәл осы тәсіл тиімді?», «Бұл тұжырымды басқа жағдайда қолдануға бола ма?», «Шарттың бір бөлігін өзгертсек не болады?» деген сұрақтардың үлесі жоғары болуы керек. Мұндай сұрақтар оқушының ойлау әрекетін тереңдетеді.
Проблемалық оқытуда кері байланыстың сапасы да шешуші рөл атқарады. Мұғалім оқушының жауабын тек «дұрыс» немесе «қате» деп бағалаумен шектелмеуі тиіс. Ол оқушының ойлау жолына назар аударып, нақты бағыт беретін кері байланыс ұсынуы қажет. Мысалы, «Сен қажетті шамаларды дұрыс анықтадың, енді олардың арасындағы байланысты қарастыр», «Болжамың қызықты, бірақ оны бір қарсы мысалмен тексеріп көр», «Шешу жолың дұрыс, енді оны қысқаша дәлелде» деген пікірлер оқушының әрі қарайғы әрекетін нақтылайды.
Математика сабағында проблемалық оқыту әдісін қолдану тек білім сапасына ғана емес, оқушының тұлғалық дамуына да әсер етеді. Мәселені шешу барысында шыдамдылық, табандылық, жауапкершілік, өзіне сенімділік сияқты қасиеттер қалыптасады. Күрделі есепті бірден шеше алмаған оқушы бірнеше әрекет жасап, қателерін түзеп, соңында нәтижеге жеткенде өзінің еңбегінің жемісін сезінеді. Бұл оқу мотивациясын күшейтеді және күрделі тапсырмалардан қашпауға үйретеді.
Проблемалық оқыту сонымен қатар оқушылардың дербестігін дамытады. Мұғалім дайын алгоритм ұсынбаған жағдайда оқушы өз біліміне сүйенуге, ақпарат іздеуге, бірнеше шешімді салыстыруға мәжбүр болады. Бірте-бірте ол мұғалімнің тұрақты көмегінсіз де мәселені талдауға дағдыланады. Бұл әсіресе жоғары сынып оқушылары үшін маңызды, өйткені олар кейінгі білім алу кезеңінде өздігінен жұмыс істей білуі тиіс.
Проблемалық оқыту әдісін қолдану кезінде оқушылардың пәнге деген көзқарасы да өзгереді. Математика тек формулалар мен есептер жиынтығы ретінде емес, қоршаған ортадағы заңдылықтарды түсіндіруге мүмкіндік беретін ғылым ретінде қабылдана бастайды. Оқушы күнделікті өмірдегі көптеген құбылыстың математикалық негізі бар екенін байқайды. Мысалы, қаржылық жоспарлау, уақытты есептеу, көлік қозғалысын талдау, құрылыс, сауда, статистика, ақпараттық технологиялар сияқты салаларда математикалық ойлау қажеттігін түсінеді.
Проблемалық оқытудың нәтижесін арттыру үшін пәнішілік және пәнаралық байланысты пайдалану да маңызды. Математикалық есептерді физика, информатика, география, экономика немесе технология пәндерімен байланыстыру арқылы оқушы бір мәселені бірнеше ғылым тұрғысынан қарастыра алады. Мысалы, қозғалысқа қатысты есептер физикамен, диаграммалар мен статистикалық деректер география немесе биологиямен, қаржылық есептер экономикамен, алгоритмдер информатикамен ұштасады. Мұндай тапсырмалар білімнің тұтастығын көрсетеді.
Пәнаралық проблемалық тапсырмалар оқушының функционалдық сауаттылығын дамытуға да ықпал етеді. Өйткені өмірдегі нақты мәселелер бір пәннің аясымен шектелмейді. Оларды шешу үшін әртүрлі саладағы білімді біріктіріп қолдану қажет. Сондықтан математика сабағында шынайы өмірге жақын кешенді есептерді пайдалану білімді тәжірибемен байланыстырудың тиімді жолы болып табылады.
Проблемалық оқытудың тағы бір ерекшелігі – оқушының оқу үдерісіне эмоционалдық қатысуын күшейтуі. Қызықты мәселені шешу барысында оқушыда таңдану, қызығушылық, күмәндану, қуану сияқты сезімдер пайда болады. Бұл эмоциялар танымдық әрекетті күшейтеді. Әсіресе оқушы мәселенің шешімін өздігінен тапқан кезде ол жетістік сезімін бастан кешіреді. Мұндай жағымды тәжірибе оның пәнге деген тұрақты қызығушылығын қалыптастыруға көмектеседі.
Дегенмен проблемалық оқытуды қолдануда теңгерімді сақтау қажет. Сабақтың барлық кезеңін тек күрделі проблемалармен толтыру оқушыны шаршатуы мүмкін. Кейбір білімдер мен дағдыларды бекіту үшін дәстүрлі жаттығулар да қажет. Сондықтан мұғалім проблемалық және репродуктивтік тапсырмаларды сабақ мақсатына қарай үйлестіріп қолдануы керек. Жаңа ұғымды ашуда проблемалық тәсіл тиімді болса, белгілі бір алгоритмді жетілдіру үшін қайталау мен жаттығу қажет болуы мүмкін.
Проблемалық оқыту әдісін нәтижелі енгізу үшін мұғалім өзі де үнемі кәсіби ізденісте болуы тиіс. Тапсырмаларды түрлендіру, өмірлік жағдаяттарды оқу материалына бейімдеу, әртүрлі шешу тәсілдерін зерттеу, цифрлық құралдарды пайдалану және оқушылардың ойлау ерекшеліктерін бақылау мұғалімнің кәсіби дамуына ықпал етеді. Бұл әдіс педагогтен тек пәндік білімді ғана емес, оқыту үдерісін икемді ұйымдастыру шеберлігін де талап етеді.
Мұғалімнің рефлексиясы да маңызды. Әр сабақтан кейін қандай проблемалық тапсырма оқушыларға қызықты болғанын, қандай сұрақтар қиындық тудырғанын, қай оқушыларға қосымша қолдау қажет болғанын талдау керек. Осындай талдау келесі сабақты тиімді жоспарлауға мүмкіндік береді. Уақыт өте келе мұғалім сыныптың ерекшелігін жақсы түсініп, қандай деңгейдегі мәселе ұсыну керектігін дәл анықтай бастайды.
Проблемалық оқытуды жүйелі түрде қолдану оқушылардың оқу нәтижесіне ұзақ мерзімді әсер етеді. Олар тек белгілі бір тақырыпты меңгеріп қана қоймай, жаңа білімді өздігінен игеру тәсілдерін үйренеді. Бұл дағдылар кейін жоғары білім алуда, кәсіби қызметте және күнделікті өмірде қажет болады. Мәселені көре білу, сұрақ қою, ақпаратты талдау, дәлелдерді салыстыру, шешім ұсыну және оны негіздеу – қазіргі қоғамдағы маңызды құзыреттердің қатарына жатады.
Осы тұрғыдан алғанда, математика мұғалімінің міндеті оқушыға тек формулалар мен есептеу тәсілдерін үйретумен шектелмеуі керек. Ол оқушының математикалық ойлауын, зерттеушілік мәдениетін және шешім қабылдау қабілетін қалыптастыруға жағдай жасауы тиіс. Проблемалық оқыту осы міндеттерді жүзеге асырудың тиімді жолдарының бірі болып табылады.
Қорытынды. Математика сабағында проблемалық оқыту әдісін қолдану оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, білімді саналы және терең меңгеруіне мүмкіндік береді. Бұл әдіс барысында оқушы дайын ақпаратты қабылдаушы емес, мәселенің шешімін іздеуші, зерттеуші және өз ойын дәлелдеуші тұлға ретінде әрекет етеді. Проблемалық жағдаяттар оқушылардың логикалық, сыни және шығармашылық ойлауын дамытып, математикалық сауаттылығын жетілдіреді. Сонымен қатар олар өздігінен жұмыс істеуге, болжам жасауға, шешу жолдарын салыстыруға, қатесін талдауға және нәтижесін негіздеуге үйренеді.
Проблемалық оқыту математиканың өмірмен байланысын көрсетуге де кең мүмкіндік береді. Өмірлік мазмұндағы тапсырмалар арқылы оқушы математикалық білімнің практикалық маңызын түсініп, оны нақты жағдайларда қолдануға дағдыланады. Жұптық және топтық жұмыстар, ашық сұрақтар, зерттеушілік тапсырмалар мен цифрлық құралдарды орынды пайдалану бұл әдістің тиімділігін одан әрі арттыра түседі.
Сонымен қатар проблемалық оқыту мұғалімнен жоғары кәсіби дайындықты, икемділікті және шығармашылық ізденісті талап етеді. Проблеманың оқушы деңгейіне сай таңдалуы, уақыттың тиімді жоспарлануы, сараланған қолдау мен сапалы кері байланыстың ұйымдастырылуы маңызды. Осы шарттар орындалған жағдайда проблемалық оқыту тек математикалық білімнің сапасын арттырып қана қоймай, оқушының тұлғалық және интеллектуалдық дамуына да ықпал етеді.
Қорыта айтқанда, қазіргі білім беру талаптарына сәйкес математика сабағында проблемалық оқыту әдісін мақсатты және жүйелі түрде қолдану өте тиімді. Ол оқушыны дайын білімді жаттаудан саналы ойлауға, мәселені шешуге және өз білімін жаңа жағдайда қолдануға бағыттайды. Сондықтан проблемалық оқыту әдісі математиканы оқытудың мазмұнын тереңдететін, сабақтың сапасын арттыратын және оқушыны өмірлік мәселелерді шешуге дайындайтын маңызды педагогикалық құрал болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Выготский Л. С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика, 1991.
- Махмутов М. И. Проблемное обучение: основные вопросы теории. – Москва: Педагогика, 1975.
- Матюшкин А. М. Проблемные ситуации в мышлении и обучении. – Москва: Педагогика, 1972.
- Поля Дж. Как решать задачу. – Москва: Учпедгиз, 1959.
- Скаткин М. Н. Проблемы современной дидактики. – Москва: Педагогика, 1984.
- Бабанский Ю. К. Оптимизация процесса обучения. – Москва: Педагогика, 1982.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Жалпы білім беретін мектептерде оқу процесін ұйымдастыру бойынша әдістемелік ұсынымдар. – Астана.
- Бидайбеков Е. Ы., Бостанов Б. Ғ. Математиканы оқыту әдістемесінің негіздері. – Алматы.
- Қараев Ж. А. Деңгейлеп-саралап оқыту технологиясы. – Алматы.
