Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – оқушыға тек пәндік білім беріп қана қоймай, алған білімін күнделікті өмірде қолдана алатын, табиғат пен қоғамдағы құбылыстарды ғылыми тұрғыдан түсіндіре білетін, ақпаратты талдап, дәлелді қорытынды жасай алатын тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда жаратылыстану-ғылыми сауаттылық білім сапасын айқындайтын маңызды көрсеткіштердің біріне айналып отыр. Жаратылыстану-ғылыми сауаттылық оқушының табиғи құбылыстарды ғылыми негізде түсіндіру, зерттеу сұрағын қоя білу, тәжірибе нәтижесін талдау, деректерді салыстыру, ғылыми дәлелдерді бағалау және алған білімін өмірлік жағдаяттарда пайдалану қабілеттерінің жиынтығын қамтиды. Бұл құзыреттерді қалыптастыруда биология пәнінің мүмкіндігі ерекше. Себебі биология тірі табиғаттың құрылысын, қызметін, дамуын, ағзалардың қоршаған ортамен байланысын, адам ағзасының ерекшеліктерін, экологиялық заңдылықтарды зерттей отырып, оқушының ғылыми дүниетанымын қалыптастырады. Мақалада биология пәнінің жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамытудағы рөлі, оқу үдерісінде зерттеушілік тапсырмаларды, тәжірибелік жұмыстарды, проблемалық жағдаяттарды, өмірмен байланысты тапсырмаларды қолданудың маңызы қарастырылады. Сонымен қатар оқушының ғылыми ойлауын, ақпаратпен жұмыс істеу, бақылау, салыстыру, талдау, дәлелдеу және қорытынды жасау дағдыларын жетілдіру жолдары сипатталады.
Түйін сөздер: жаратылыстану-ғылыми сауаттылық, биология, функционалдық сауаттылық, зерттеушілік дағды, ғылыми ойлау, тәжірибелік жұмыс, экологиялық білім, өмірлік жағдаят, құзыреттілік, оқушы.
Қазіргі қоғамда білім мазмұнына қойылатын талаптар айтарлықтай өзгеріп отыр. Бұрын білім беру үдерісінде оқушының белгілі бір көлемдегі ақпаратты меңгеруі негізгі нәтиже ретінде қарастырылса, бүгінгі таңда сол білімді түсіну, оны жаңа жағдайда қолдану, мәселені шешу барысында тиімді пайдалану маңызды болып саналады. Ақпараттық кеңістіктің үнемі кеңеюі, ғылым мен технологияның қарқынды дамуы оқушыдан дайын мәліметті есте сақтауды ғана емес, ақпаратты саралау, оның сенімділігін бағалау, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау және ғылыми негізделген шешім қабылдау қабілетін талап етеді. Осы талаптар жаратылыстану-ғылыми сауаттылық ұғымының білім беру жүйесіндегі маңызын арттыра түсуде.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылық – адамның қоршаған әлемде болып жатқан табиғи құбылыстарды түсіндіру үшін ғылыми білімін қолдана білуі, ғылыми сұрақтарды анықтауы, дәлелдерге сүйене отырып қорытынды жасауы және ғылым мен технологияның қоғам өміріндегі рөлін түсінуі. Бұл ұғым тек физика, химия немесе биология пәндерінен алған теориялық білімнің көлемімен өлшенбейді. Оның негізгі мәні – оқушының сол білімін нақты өмір жағдайында қолдана алуында. Мысалы, дұрыс тамақтану қағидаларын түсіну, жұқпалы аурулардың таралу жолдарын ажырату, экологиялық мәселенің себептерін талдау, тұрмыстық химиялық заттардың ағзаға әсерін бағалау, өсімдіктердің өсуіне қоршаған орта факторларының ықпалын түсіндіру сияқты әрекеттер жаратылыстану-ғылыми сауаттылықтың күнделікті өмірдегі көріністеріне жатады.
Жаратылыстану бағытындағы пәндердің ішінде биологияның орны ерекше. Биология – адамның өзін, басқа тірі ағзаларды және қоршаған табиғи ортаны танып-білуіне мүмкіндік беретін ғылым. Сондықтан биология сабағында меңгерілген білім оқушының күнделікті өмірімен тікелей байланысты. Адам ағзасының құрылысы мен қызметі, иммунитет, аурулардың алдын алу, генетика, дұрыс тамақтану, экология, қоршаған ортаны қорғау, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі туралы білімдер әр адам үшін практикалық маңызға ие. Осы ерекшелік биология пәнін жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты қалыптастырудың тиімді құралына айналдырады.
Биологияны оқыту барысында оқушы тірі табиғаттағы заңдылықтарды дайын күйінде қабылдап қана қоймай, олардың пайда болу себептерін іздеп, түрлі құбылыстар арасындағы байланысты анықтауға үйренуі қажет. Мұғалім үшін басты міндеттердің бірі – оқушыны «Бұл құбылыс неліктен болды?», «Оған қандай факторлар әсер етті?», «Бұл болжамды қалай дәлелдеуге болады?», «Қандай тәжірибе жүргізуге болады?», «Алынған нәтижеден қандай қорытынды шығаруға болады?» деген сұрақтар төңірегінде ойлануға бағыттау. Осындай сұрақтар оқушының ғылыми ойлау жүйесін қалыптастырып, оның зерттеушілік мәдениетін дамытады.
Биология пәнінің мазмұны бақылау мен тәжірибеге негізделгендіктен, сабақта зерттеушілік тәсілді қолдануға мүмкіндік мол. Мәселен, өсімдіктің өсуіне жарықтың әсерін зерттеу кезінде оқушылар бірдей өсімдіктерді әртүрлі жарық жағдайында өсіріп, олардың өсу қарқынын бақылай алады. Бұл жағдайда оқушы тек «өсімдікке жарық қажет» деген дайын тұжырымды жаттап қоймайды. Ол зерттеу мақсатын анықтайды, болжам ұсынады, тәжірибенің шарттарын белгілейді, нәтижелерді тіркейді, мәліметтерді салыстырады және өз бақылауына сүйене отырып қорытынды жасайды. Мұндай жұмыс оқушыға ғылыми зерттеу логикасын іс жүзінде түсінуге мүмкіндік береді.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамыту барысында тәжірибелік және зертханалық жұмыстардың рөлі өте жоғары. Биологиядағы микроскоппен жұмыс істеу, жасуша құрылысын бақылау, өсімдік мүшелерін зерттеу, тыныс алу жиілігін анықтау, жүрек соғу жылдамдығын өлшеу, тағам өнімдерінің құрамын анықтау секілді жұмыстар оқушылардың теориялық білімін нақты әрекетпен байланыстырады. Мысалы, дене жаттығуына дейінгі және кейінгі жүрек соғу жиілігін салыстыру арқылы оқушы ағзаның физикалық жүктемеге реакциясын түсінеді. Егер мұғалім нәтижені жай ғана жазғызумен шектелмей, «Жүрек соғу жиілігі неліктен өзгерді?», «Физикалық жүктеме кезінде бұлшықеттерге қандай заттар көбірек қажет болады?», «Неліктен тыныс алу жиілігі де артады?» деген сұрақтар қойса, оқушының себеп-салдарлық байланыстарды анықтау қабілеті қалыптасады.
Биология сабақтарында жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамытудың маңызды жолдарының бірі – оқу материалын өмірлік жағдаяттармен байланыстыру. Оқушы биологиялық құбылыстың өзінің денсаулығына, отбасына, қоршаған ортасына немесе қоғамға қандай қатысы бар екенін түсінген кезде пәнге деген қызығушылығы да артады. Мәселен, «Дәрумендер» тақырыбын оқыту кезінде олардың атауы мен қызметін жаттатумен шектелмей, белгілі бір тағам рационын талдатуға болады. Оқушылар бір күндік мәзірді қарап, қандай дәрумендер мен минералды заттардың жеткіліксіз немесе шамадан тыс болуы мүмкін екенін анықтап, денсаулыққа әсерін түсіндіреді. Бұл тапсырма биологиялық білімді нақты өмір жағдайында қолдануға үйретеді.
Осындай өмірлік мазмұндағы тапсырмаларды адам денсаулығына қатысты тақырыптарда кеңінен пайдалануға болады. Мәселен, оқушыға ұйқы режимі бұзылған жасөспірімнің күн тәртібі ұсынылып, оның ағзаға ықтимал әсерін анықтау тапсырылуы мүмкін. Оқушылар жүйке жүйесінің қызметін, гормондық реттелуді, ағзаның қалпына келу үдерістерін ескере отырып, мәселені биологиялық тұрғыдан түсіндіреді. Немесе бірнеше сусынның құрамындағы қант мөлшері туралы мәлімет беріліп, олардың қайсысын жиі тұтынудың денсаулыққа қауіп төндіретінін дәлелдеуге болады. Мұндай тапсырмалар білімнің өмірмен байланысын күшейтіп қана қоймай, оқушыларды ғылыми дәлелге негізделген шешім қабылдауға үйретеді.
Биология сабағының тағы бір маңызды бағыты – экологиялық сауаттылықты қалыптастыру. Қазіргі таңда қоршаған ортаның ластануы, климаттың өзгеруі, биологиялық алуантүрліліктің азаюы, табиғи ресурстарды тиімсіз пайдалану мәселелері бүкіл адамзат үшін өзекті. Бұл құбылыстарды түсіну үшін оқушыға табиғи жүйелердің құрылымы мен қызметін білу жеткіліксіз, олардың өзара байланысын да түсіну қажет. Экожүйелер тақырыбында қоректік тізбек пен қоректік торды қарастырғанда бір түр санының өзгеруі бүкіл экожүйеге қалай әсер ететінін талдату оқушының жүйелік ойлау қабілетін дамытады. Мысалы, белгілі бір аймақта жыртқыш жануарлардың саны күрт азайса, шөпқоректі жануарлардың саны көбеюі, соның нәтижесінде өсімдіктер жамылғысының азаюы мүмкін екенін оқушылар өздері анықтай алады. Мұндай тапсырмалар табиғаттағы тепе-теңдіктің күрделі байланыстар арқылы қалыптасатынын түсінуге мүмкіндік береді.
Экологиялық мәселелерді оқытуда жергілікті материалдарды қолдану да нәтижелі. Оқушы өз өңіріндегі су көздерінің ластануы, тұрмыстық қалдықтар, жасыл желек көлемінің азаюы, ауаның сапасы немесе жануарлар мен өсімдіктер дүниесіндегі өзгерістер туралы мәлімет жинап, оны биологиялық тұрғыдан талдаса, жаратылыстану-ғылыми сауаттылығы анағұрлым тиімді қалыптасады. Себебі оқушы бұл жағдайда ғылыми білімнің тек оқулықтағы теория емес, қоршаған ортаны түсіндіруге мүмкіндік беретін құрал екенін сезінеді. Сонымен бірге мұндай тапсырмалар экологиялық жауапкершілікті қалыптастыруға ықпал етеді.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықтың маңызды құрамдас бөліктерінің бірі – ақпаратпен жұмыс істей білу. Қазіргі оқушылар интернеттен әртүрлі биологиялық және медициналық ақпараттарды жиі кездестіреді. Алайда интернеттегі ақпараттың барлығы бірдей ғылыми тұрғыдан дәлелденген емес. Сондықтан биология сабағында оқушыны ақпарат көздерін салыстыруға, деректің сенімділігін бағалауға, ғылыми дәлел мен жеке пікірдің айырмашылығын ажыратуға үйрету қажет. Мысалы, әлеуметтік желіден алынған «белгілі бір өнім барлық ауруды емдейді» деген мәліметті талдатып, оның қандай дәлелдерге негізделгенін анықтау оқушының сыни ойлау қабілетін дамытады. Мұғалім оқушыларға «Бұл ақпараттың авторы кім?», «Қандай зерттеулерге сілтеме жасалған?», «Нәтижені басқа зерттеулер растай ма?», «Бұл мәлімет ғылыми дерек пе, әлде жарнамалық пікір ме?» деген сұрақтарды қоюға дағдыландыруы қажет.
Биологияны оқытуда график, кесте, диаграмма және статистикалық деректермен жұмыс істеудің де маңызы зор. Ғылыми ақпарат көбіне мәтін түрінде ғана емес, сандық және графикалық форматта ұсынылады. Сондықтан оқушылар кестедегі мәліметті түсініп, екі көрсеткішті салыстырып, өзгеріс бағытын анықтап, деректерге сүйене отырып қорытынды жасай білуі керек. Мысалы, белгілі бір аймақта бірнеше жыл бойы жануарлар санының өзгерісін көрсететін график ұсынылып, оған әсер еткен ықтимал факторларды анықтау тапсырмасы оқушының ғылыми деректерді интерпретациялау қабілетін дамытады. Немесе адамның жас ерекшелігіне байланысты жүрек соғу жиілігі мен тыныс алу көрсеткіштерін салыстыру арқылы физиологиялық ерекшеліктер туралы тұжырым жасауға болады.
Оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын қалыптастыруда проблемалық оқыту тәсілі де тиімді нәтиже береді. Проблемалық тапсырма оқушыға дайын жауап бермей, оны мәселенің шешімін іздеуге бағыттайды. Мәселен, «Неліктен антибиотиктер вирустық ауруларға әсер етпейді?», «Неліктен бір аймақта өсімдік түрлерінің азаюы жануарлар дүниесіне әсер етеді?», «Неліктен қандағы қант деңгейінің тұрақты болуы маңызды?», «Неліктен физикалық белсенділік адамның жүрек-қантамыр жүйесіне пайдалы?» деген сұрақтар оқушыдан бір ғана анықтаманы еске түсіруді емес, бірнеше биологиялық ұғымды байланыстырып, логикалық түсініктеме беруді талап етеді. Осындай тапсырмалар арқылы оқушы білімін жаңа жағдайда қолдануға үйренеді және ғылыми негізделген жауап құрастыру дағдысын жетілдіреді.
Биология сабақтарында жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты қалыптастыру үшін оқушының тек теориялық білімін тексеретін дәстүрлі сұрақтармен шектелу жеткіліксіз. Оқу тапсырмалары оқушыны салыстыруға, талдауға, болжам жасауға, дәлелдеуге және нақты деректер негізінде қорытынды шығаруға бағытталуы тиіс. Мысалы, фотосинтез тақырыбында оқушыдан оның анықтамасын сұраумен қатар, әртүрлі жарық жағдайында өсімдіктің даму ерекшеліктерін сипаттайтын мәліметтерді талдатуға болады. Оқушы өсімдікке жарықтың жетіспеуі қандай өзгерістерге әкелетінін түсіндіріп, өз жауабын биологиялық заңдылықтармен негіздейді. Бұл әрекет пәндік білімді функционалдық тұрғыдан қолдануға мүмкіндік береді.
Ғылыми сауаттылықты дамытуда оқушылардың сұрақ қоя білу дағдысы да маңызды. Көп жағдайда сабақ барысында сұрақты мұғалім қойып, оқушы тек жауап беруші рөлінде қалады. Ал зерттеушілік оқытуда оқушының өзі мәселені анықтап, соған сәйкес сұрақ құрастыра білуі қажет. Мысалы, мектеп ауласындағы өсімдіктердің өсу ерекшеліктерін зерттеу кезінде оқушылар «Неліктен көлеңкелі жерде өсетін өсімдіктердің жапырағы ірі болады?», «Топырақ ылғалдылығы өсімдіктің өсу қарқынына қалай әсер етеді?», «Күн сәулесінің мөлшері өсімдіктің түсіне әсер ете ме?» деген зерттеу сұрақтарын ұсына алады. Осындай сұрақтар оқушыны ғылыми ізденіске бағыттайды және зерттеу жұмысын жоспарлау қабілетін қалыптастырады.
Биология пәні оқушыларды бақылау жүргізуге де үйретеді. Ғылыми танымның алғашқы сатыларының бірі – табиғи нысандарды мұқият бақылау және олардың ерекшеліктерін нақты сипаттау. Оқушылар өсімдіктің өсуін, жануарлардың мінез-құлқын, адамның физиологиялық көрсеткіштерін немесе табиғи ортадағы өзгерістерді бақылау барысында деректерді жүйелі тіркеуге үйренеді. Мысалы, белгілі бір өсімдіктің бір апта немесе бір ай ішіндегі өсуін күнделікті өлшеп, нәтижелерін кестеге енгізуге болады. Кейін бұл мәліметтер бойынша график құрастырылып, өсудің қандай кезеңде жылдам немесе баяу болғаны талданады. Мұндай жұмыс математикалық сауаттылық пен жаратылыстану-ғылыми сауаттылықтың өзара байланысын көрсетеді.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамытуда пәнаралық байланыстың маңызы зор. Биология көптеген ғылым салаларымен тығыз байланысты болғандықтан, оны физика, химия, география, математика және информатика пәндерімен кіріктіре оқыту тиімді. Мысалы, тыныс алу үдерісін қарастырғанда химия пәнінен алынған тотығу реакциялары туралы білім қолданылса, қан айналымын түсіндіруде физикадағы қысым ұғымы пайдаланылуы мүмкін. Экожүйелерді зерттегенде географиялық жағдайлар мен климаттық факторлар ескеріледі, ал тәжірибе нәтижелерін өңдеу барысында математикалық есептеулер мен диаграммалар құрастырылады. Мұндай пәнаралық байланыс оқушының білімді тұтас жүйе ретінде қабылдауына мүмкіндік береді.
Биология сабағында цифрлық технологияларды орынды қолдану да ғылыми сауаттылықты дамытуға ықпал етеді. Виртуалды зертханалар, интерактивті модельдер, анимациялар, электрондық микроскопиялық суреттер және симуляциялар күрделі биологиялық үдерістерді көрнекі түрде түсіндіруге мүмкіндік береді. Мысалы, жасушаның бөлінуін немесе ДНҚ молекуласының құрылымын тек мәтін арқылы түсіндіру кейбір оқушылар үшін күрделі болуы мүмкін. Ал интерактивті модельдерді пайдалану арқылы олар үдерістің кезеңдерін ретімен бақылап, әрбір өзгерістің мағынасын түсінеді. Сонымен қатар цифрлық құралдар арқылы оқушы әртүрлі деректерді салыстырып, графиктер мен диаграммалар құрып, зерттеу нәтижелерін визуалды түрде ұсына алады.
Дегенмен цифрлық ресурстарды пайдалану өздігінен жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты қалыптастырмайды. Негізгі мәселе – технологияның қандай педагогикалық мақсатпен қолданылуында. Егер оқушы тек бейнеролик көріп, дайын ақпаратты қабылдайтын болса, оның танымдық белсенділігі жеткілікті деңгейде дамымауы мүмкін. Сондықтан цифрлық материалдан кейін міндетті түрде талдау, салыстыру, сұраққа жауап беру, болжам жасау немесе қорытынды шығару сияқты әрекеттер ұйымдастырылуы қажет. Мысалы, экологиялық мәселе туралы бейнематериал көрсетілген соң, оқушыларға оның себептері мен салдарын анықтау, шешу жолдарын ұсыну, әр ұсыныстың тиімділігіне баға беру тапсырылса, цифрлық құрал белсенді оқу құралына айналады.
Оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын дамытуда топтық және жұптық жұмыстардың да тиімділігі жоғары. Ғылыми мәселелерді талқылау барысында оқушылар өз пікірін білдіреді, бір-бірінің дәлелдерін тыңдайды, келіспейтін тұстарын негіздейді және ортақ қорытындыға келеді. Мұндай әрекеттер ғылыми коммуникация дағдысын қалыптастырады. Биология сабағында шағын зерттеу нәтижелерін топ алдында қорғау, постер дайындау, ғылыми пікірталас өткізу немесе белгілі бір экологиялық мәселе бойынша шешім ұсыну сияқты тапсырмалар осы бағытта пайдалы. Мысалы, «Қаладағы жасыл желек көлемін арттырудың адам денсаулығына әсері» тақырыбында топтар әртүрлі дерек жинап, өз шешімдерін дәлелдер арқылы қорғай алады.
Ғылыми коммуникация тек ауызша пікір білдірумен шектелмейді. Оқушы зерттеу нәтижесін жазбаша сауатты ұсына білуі де керек. Зертханалық жұмыстың мақсатын жазу, болжам құрастыру, тәжірибе барысын сипаттау, нәтиже мен қорытындыны ажырату – ғылыми сауаттылықтың маңызды элементтері. Кейбір оқушылар тәжірибе нәтижесін қайталап жазып, оны қорытынды деп қабылдайды. Сондықтан мұғалім нәтиже мен қорытындының айырмашылығын түсіндіруі қажет. Нәтиже – тәжірибеде алынған нақты дерек болса, қорытынды – сол деректерге сүйене отырып жасалған ғылыми түсіндірме. Бұл айырмашылықты түсіну оқушының ғылыми тілде ойлауын қалыптастырады.
Биологияны оқытуда дәлелдермен жұмыс істеу дағдысы ерекше орын алады. Ғылымда кез келген тұжырым белгілі бір дәлелге сүйенуі тиіс. Сондықтан оқушы да өз пікірін «менің ойымша» деген субъективті көзқараспен ғана емес, нақты деректермен негіздей білуі керек. Мысалы, «Физикалық белсенділік денсаулыққа пайдалы» деген пікірді дәлелдеу үшін жүрек-қантамыр жүйесінің жұмысы, бұлшықет белсенділігі, зат алмасу үдерістері және ғылыми зерттеулер нәтижелері туралы мәліметтер келтіруге болады. Оқушы осындай дәлелдер арасындағы байланысты түсінген кезде оның ғылыми пайымдау қабілеті жетіледі.
Генетика тақырыбы да жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамыту үшін кең мүмкіндік береді. Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын түсіну оқушыға адамның және басқа ағзалардың белгілерінің қалыптасуын ғылыми тұрғыдан қарастыруға көмектеседі. Бұл тақырыпты оқыту барысында қарапайым генетикалық есептермен қатар өмірлік жағдаяттарды талдату тиімді. Мысалы, тұқым қуалайтын белгілердің берілу ықтималдығын қарастыру, генетикалық әртүрліліктің маңызын түсіндіру немесе қоршаған орта факторларының фенотипке әсерін талдау арқылы оқушы ген мен орта арасындағы күрделі өзара байланысты түсіне бастайды. Сонымен бірге мұғалім генетикалық ақпаратты түсіндіруде этикалық мәселелерге де назар аударғаны дұрыс.
Адам анатомиясы мен физиологиясы тақырыптары оқушылардың күнделікті өмірімен тікелей байланысты болғандықтан, функционалдық сауаттылықты дамытуда аса маңызды. Тыныс алу, ас қорыту, қан айналымы, жүйке жүйесі, иммунитет және тірек-қимыл жүйесі туралы білім оқушының өз денсаулығына саналы көзқарас қалыптастыруына көмектеседі. Мысалы, дұрыс тамақтану тақырыбын қарастыруда тек ақуыз, май және көмірсулардың қызметін үйретіп қою жеткіліксіз. Оқушыларға тағам өнімдерінің жапсырмасындағы энергетикалық құндылық пен құрамды талдау тапсырылса, олар алған білімін нақты жағдайда қолдануды үйренеді.
Сол сияқты жұқпалы аурулардың алдын алу тақырыбында оқушы тек ауру қоздырғыштарын жаттап қана қоймай, инфекцияның таралу тізбегін талдап, оны үзу жолдарын ұсына білуі тиіс. Жеке гигиена, вакцинация, қауіпсіз су, дұрыс тамақтану және қоғамдық денсаулық шараларының маңызын биологиялық тұрғыдан түсіндіру ғылыми сауаттылықтың өмірмен байланысын айқын көрсетеді. Мұндай сабақтарда түрлі жағдаяттық тапсырмалар ұсынуға болады. Мысалы, сыныпта жұқпалы ауру белгілері бар бірнеше оқушы анықталған жағдайда аурудың таралуын азайту үшін қандай шаралар қажет екенін түсіндіру ұсынылады. Оқушы шешімін микроағзалардың таралу жолдары, иммундық жауап және алдын алу қағидаларымен негіздейді.
Экология тақырыптарын оқыту барысында да тек ұғымдарды меңгертумен шектелмей, нақты экологиялық проблемаларды талдауға басымдық беру қажет. Су мен ауаның ластануы, тұрмыстық қалдықтардың көбеюі, ормандардың азаюы, топырақтың тозуы және сирек кездесетін түрлерді қорғау мәселелері оқушыларға ғылыми мазмұнды өмірмен байланыстыра қарастыруға мүмкіндік береді. Мәселен, жергілікті су айдынының жағдайы туралы мәліметтер ұсынылып, суда еріген оттегі мөлшері, температура, тірі ағзалар саны немесе ластану көздері бойынша қорытынды шығаруға болады. Бұл оқушыға экожүйенің жағдайын бір ғана көрсеткішпен емес, бірнеше факторды кешенді талдау арқылы бағалау қажеттігін түсіндіреді.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамытуда жобалық жұмыстардың орны да ерекше. Жоба барысында оқушы белгілі бір мәселені ұзақ уақыт зерттеп, ақпарат жинайды, тәжірибе ұйымдастырады, нәтижелерін талдайды және өз шешімін ұсынады. Мысалы, «Мектептегі қағаз қалдықтарын азайту жолдары», «Сынып бөлмесіндегі өсімдіктердің ауа сапасына ықпалы», «Мектеп ауласындағы биоалуантүрлілік», «Судың тұрмыстық тұтынуын азайту» сияқты тақырыптар оқушылардың нақты ортада зерттеу жүргізуіне мүмкіндік береді. Мұндай жұмыстар олардың жауапкершілігін, дербестігін, шығармашылығын және ғылыми зерттеу мәдениетін қалыптастырады.
Жоба жұмысында мұғалім дайын шешімді ұсынушы емес, бағыттаушы рөл атқаруы тиіс. Оқушы зерттеу сұрағын өзі нақтылап, әдісін таңдап, дерек жинау жолдарын анықтаған кезде жұмыс нәтижелі болады. Әрине, мұғалім қауіпсіздік талаптарын, ғылыми әдістің негізгі принциптерін және деректердің сенімділігін түсіндіруі қажет. Мысалы, бір ғана бақылауға сүйеніп үлкен қорытынды жасау дұрыс емес екенін, зерттеуді қайталау қажет екенін, тәжірибеде айнымалыларды бақылау маңызды екенін оқушылар біртіндеп түсінуі керек.
Ғылыми зерттеудің сенімділігі мәселесін мектеп деңгейінен бастап қалыптастырудың маңызы зор. Оқушылар тәжірибе жүргізгенде тәуелсіз, тәуелді және бақыланатын айнымалылардың мағынасын түсіне алса, олардың зерттеу сауаттылығы артады. Мысалы, өсімдіктің өсуіне тыңайтқыш мөлшерінің әсерін зерттеу кезінде тыңайтқыш мөлшері тәуелсіз айнымалы, өсімдіктің өсу биіктігі тәуелді айнымалы болады, ал жарық, су, топырақ, температура сияқты жағдайлар мүмкіндігінше бірдей сақталуы тиіс. Осы қағиданы түсіну оқушыға кез келген тәжірибенің әдістемесін сыни бағалауға көмектеседі.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты бағалау тәсілдері де оқу мақсатына сәйкес болуы қажет. Егер оқыту барысында талдау, түсіндіру және дәлелдеу дағдылары дамытылса, бағалау тек анықтаманы жатқа айтуға негізделмеуі тиіс. Оқушыға мәтін, кесте, диаграмма, тәжірибе сипаттамасы немесе өмірлік жағдаят беріліп, соның негізінде сұрақтарға жауап беру ұсынылса, оның білімді қолдану деңгейі нақтырақ анықталады. Мысалы, екі түрлі тәжірибенің нәтижесі беріліп, қайсысының сенімді екенін дәлелдеуді сұрау оқушының ғылыми ойлауын бағалауға мүмкіндік береді.
Қалыптастырушы бағалау да осы үдерісте маңызды рөл атқарады. Мұғалім оқушының тек дұрыс немесе бұрыс жауабын көрсетумен шектелмей, оның ойлау барысына кері байланыс беруі керек. «Сен қандай дерекке сүйендің?», «Бұл қорытындыны тағы қандай дәлелмен күшейтуге болады?», «Қандай факторды ескермей қалдың?», «Бұл нәтиженің басқа түсіндірмесі болуы мүмкін бе?» деген сұрақтар оқушыны өз жауабын қайта қарап, терең ойлануға жетелейді. Осындай кері байланыс ғылыми ойлау мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Биология мұғалімінің кәсіби шеберлігі оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын дамытуда шешуші мәнге ие. Мұғалім пән мазмұнын жақсы меңгерумен қатар, оны өмірлік жағдайлармен байланыстыра білуі, оқушының зерттеушілік белсенділігін ұйымдастыруы, проблемалық сұрақтар құрастыруы және ғылыми пікірталас жүргізуге жағдай жасауы тиіс. Сабақтағы әрбір тапсырма белгілі бір дағдыны дамытуға бағытталған кезде ғана күтілетін нәтиже жоғары болады. Сондықтан мұғалім сабақ жоспарын құрастырғанда «Оқушы бұл тақырыпты меңгергеннен кейін нені түсіндіре алады?», «Қандай деректерді талдай алады?», «Қандай өмірлік мәселені шеше алады?» деген сұрақтарды басшылыққа алғаны жөн.
Осы тұрғыдан алғанда биология пәні оқушыға тек тірі табиғат туралы білім беретін оқу пәні емес, ғылыми дүниетанымын, зерттеушілік мәдениетін, экологиялық жауапкершілігін және дәлелді шешім қабылдау қабілетін қалыптастыратын маңызды білім саласы болып табылады. Оқушының сабақта бақылау жүргізуі, тәжірибе жасауы, деректерді талдауы, өз пікірін дәлелдеуі және қорытынды шығаруы оның болашақта қандай мамандық таңдағанына қарамастан қажет болатын әмбебап дағдыларды дамытады.
Биология пәнін оқытуда жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамыту жүйелі түрде жүзеге асырылған жағдайда оқушының пәнге деген көзқарасы да өзгереді. Ол биологияны тек терминдер мен анықтамаларды жаттайтын пән ретінде емес, өзін және қоршаған ортаны түсінуге мүмкіндік беретін ғылым ретінде қабылдай бастайды. Мұндай түсінік оқу мотивациясының артуына, сабақтағы белсенділіктің күшеюіне және өздігінен білім алуға деген қызығушылықтың қалыптасуына ықпал етеді. Сондықтан оқу үдерісінде оқушының белсенді әрекетіне негізделген тапсырмаларды жүйелі түрде ұйымдастыру маңызды.
Биология сабағында оқушының жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын дамыту үшін мұғалім оқу мақсаты мен тапсырмалардың өзара сәйкестігіне назар аударуы қажет. Егер сабақтың мақсаты оқушының ғылыми құбылысты түсіндіру қабілетін дамыту болса, тапсырма да дәл осы әрекетті орындауға бағытталуы тиіс. Мысалы, өсімдіктердің транспирациясы тақырыбында оқушыдан терминнің анықтамасын сұраумен шектелмей, әртүрлі температура жағдайында өсімдіктің су жоғалту көрсеткіштері беріліп, нәтижені түсіндіру ұсынылуы мүмкін. Оқушы температура жоғарылаған кезде булану қарқынының неліктен өзгеретінін биологиялық заңдылықтармен байланыстырып түсіндіреді. Осы арқылы оның теориялық білімді нақты деректерге қолдану қабілеті жетіледі.
Оқушылардың ғылыми сауаттылығын қалыптастыруда салыстыру тапсырмалары да тиімді. Салыстыру барысында оқушы әртүрлі нысандар мен үдерістердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтап қана қоймай, олардың биологиялық маңызын түсіндіруге үйренеді. Мысалы, өсімдік пен жануар жасушасын салыстыру, артерия мен венаның құрылымдық ерекшеліктерін түсіндіру, фотосинтез бен тыныс алу үдерістерінің айырмашылығы мен өзара байланысын анықтау оқушының жүйелік ойлау қабілетін дамытады. Мұнда басты назар дайын кестені жаттауға емес, құрылым мен қызмет арасындағы байланысты түсінуге аударылуы тиіс.
Биология сабақтарында модельдеу тәсілін қолдану да маңызды. Кейбір биологиялық үдерістерді тікелей бақылау қиын болғандықтан, модельдер арқылы олардың құрылымы мен жұмыс істеу қағидаларын түсіндіруге болады. Мысалы, ДНҚ молекуласының моделін құрастыру, жүректің жұмыс істеу сызбасын жасау, экожүйедегі зат айналымын модельдеу немесе қоректік тор құрастыру оқушының абстрактілі ұғымдарды нақты бейнелер арқылы түсінуіне мүмкіндік береді. Модель құрастыру барысында оқушы объектінің маңызды белгілерін ажыратып, олардың өзара байланысын анықтайды. Бұл ғылыми ойлаудың маңызды компоненттерінің бірі болып табылады.
Сабақта зерттеу нәтижелерін талқылау да оқушының ғылыми тілін қалыптастырады. Егер бірнеше оқушы немесе топ бірдей тәжірибе жүргізіп, әртүрлі нәтиже алса, мұғалім нәтижелердің айырмашылық себептерін талқылауға мүмкіндік беруі керек. Оқушылар өлшеу қателігі, тәжірибе шарттарының бірдей болмауы, бақылау санының аздығы немесе сыртқы факторлардың ықпалы сияқты мәселелерді қарастырады. Бұл оқушыға ғылыми зерттеуде нәтиженің әрқашан бірдей бола бермейтінін және деректерді сыни тұрғыдан бағалау қажеттігін түсіндіреді.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамытудың тағы бір маңызды бағыты – қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру. Биология сабағында зертханалық құралдарды, микроскопты, шыны ыдыстарды, реактивтерді немесе биологиялық үлгілерді пайдаланғанда қауіпсіздік талаптарын сақтау қажет. Оқушы қауіпсіздік ережесін жай ғана жаттап қоймай, әрбір ереженің не себепті енгізілгенін түсінуі тиіс. Мысалы, зертханалық жұмыс аяқталғаннан кейін қолды жуу қажеттігін микроағзалардың таралу қаупімен байланыстыра түсіндіру оқушыға қауіпсіздік ережесінің ғылыми негізін ұғынуға көмектеседі.
Оқушының ғылыми сауаттылығын дамытуда қателесуге деген дұрыс көзқарас та маңызды. Ғылыми зерттеуде әрбір болжам міндетті түрде растала бермейді. Сондықтан тәжірибе нәтижесі бастапқы болжамға сәйкес келмеген жағдайда оны «дұрыс емес жұмыс» деп қабылдау қажет емес. Керісінше, оқушы не себепті нәтиже өзгеше болғанын талдап, жаңа сұрақ қоя білуі тиіс. Мұндай көзқарас зерттеушілік мәдениетті қалыптастырып, оқушыны дайын жауап іздеуден гөрі мәселені түсінуге бағыттайды.
Биология пәнінің мүмкіндіктерін тиімді пайдалану үшін сабақта күрделілігі әртүрлі тапсырмалар ұсынылғаны жөн. Кейбір оқушылар деректерді сипаттау деңгейінде жұмыс істесе, енді біреулері олардың арасындағы заңдылықты анықтап, ғылыми түсіндірме бере алады. Сондықтан мұғалім тапсырмаларды біртіндеп күрделендіру арқылы барлық оқушының даму мүмкіндігін қамтамасыз етуі керек. Мысалы, алғашқы деңгейде графиктен негізгі ақпаратты анықтау ұсынылса, келесі деңгейде өзгерістің себебін түсіндіру, ал одан кейін нәтижені болжау немесе зерттеу жоспарын ұсыну тапсырылуы мүмкін. Мұндай жүйелілік оқушының қарапайым әрекеттен күрделі ғылыми ойлауға біртіндеп көшуіне жағдай жасайды.
Оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын дамыту отбасы және қоғаммен де байланысты болуы мүмкін. Мысалы, оқушы отбасы мүшелерінің күнделікті су тұтынуын есептеп, суды үнемдеу жолдарын ұсына алады немесе үйдегі тұрмыстық қалдықтарды бірнеше күн бойы бақылап, олардың құрамын анықтап, қайта өңдеуге болатын бөлігін есептей алады. Мұндай тапсырмалар оқушыға өзінің күнделікті әрекеті қоршаған ортаға әсер ететінін түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар зерттеу нәтижесін отбасы мүшелерімен бөлісу арқылы оның әлеуметтік жауапкершілігі де қалыптасады.
Биологиялық білімнің практикалық маңызы адамның денсаулығына қатысты шешімдер қабылдау кезінде ерекше байқалады. Қазіргі ақпараттық ортада дұрыс тамақтану, түрлі диеталар, дәрумендер, иммунитетті күшейту, спорттық жаттығулар мен денсаулыққа қатысты көптеген кеңестер таралады. Оқушы осындай ақпаратты ғылыми тұрғыдан бағалай алуы керек. Егер ол ағзаның құрылысын, зат алмасу үдерістерін, иммундық жүйенің қызметін және ғылыми дәлел ұғымын түсінсе, сенімсіз ақпараттан ғылыми негізделген мәліметті ажыратуға мүмкіндігі артады. Сондықтан биология сабағы оқушының тек мектептегі оқу жетістігіне емес, өмір бойы қабылдайтын шешімдерінің сапасына да әсер етеді.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамытуда халықаралық зерттеулердің мазмұнына жақын тапсырмаларды пайдалану да пайдалы. Мұндай тапсырмаларда оқушыға белгілі бір өмірлік жағдаят, мәтін, диаграмма, кесте немесе тәжірибе нәтижелері ұсынылып, бірнеше сұрақ қойылады. Оқушы ақпаратты жай қайталап бермей, оны талдап, ғылыми түсінігін қолдануы керек. Осындай тапсырмаларды сабақ үдерісіне тұрақты енгізу оқушыны стандартты емес жағдайларда ойлануға, ақпаратты біріктіруге және дәлелді шешім қабылдауға үйретеді.
Биология мұғалімі бұл үдерісте оқушының қызығушылығын сақтай отырып, ғылыми дәлдікке де ерекше назар аударуы тиіс. Оқушыға түсінікті тіл қолдану маңызды болғанымен, ғылыми ұғымдардың мағынасы бұрмаланбауы керек. Терминдерді тек жаттатудың орнына оларды нақты мысалдармен, бақылаулармен және тәжірибелермен байланыстырып түсіндіру тиімді. Мәселен, «гомеостаз» ұғымын анықтама ретінде жаттаудан гөрі, дене температурасының тұрақтылығын, қандағы глюкоза деңгейінің реттелуін немесе су-тұз тепе-теңдігін мысалға алу оқушының түсінігін тереңдетеді.
Оқушының өз оқуына рефлексия жасауы да ғылыми сауаттылықтың дамуына ықпал етеді. Сабақ соңында «Мен бүгін қандай жаңа заңдылықты түсіндім?», «Қандай дерек менің бастапқы пікірімді өзгертті?», «Маған қай тапсырма қиын болды және неліктен?», «Бұл білімді күнделікті өмірде қайда қолдануға болады?» сияқты сұрақтар ұсынылса, оқушы өзінің ойлау үдерісін талдай бастайды. Рефлексия білімді саналы меңгеруге және келесі оқу мақсатын анықтауға мүмкіндік береді.
Биология пәнін тиімді оқыту арқылы оқушылар табиғат пен адам арасындағы өзара байланысты терең түсінеді. Олар адамның табиғи ортаның бір бөлігі екенін, қоршаған ортадағы өзгерістердің адам денсаулығына және тіршілік сапасына әсер ететінін ұғынады. Осындай түсінік оқушының табиғатқа ұқыпты қарауына, экологиялық мәселелерге немқұрайлы болмауына және жауапты мінез-құлық қалыптастыруына негіз болады. Бұл тұрғыдан алғанда жаратылыстану-ғылыми сауаттылық жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның тұрақты дамуы үшін маңызды құндылық болып табылады.
Биология пәнінің мазмұны оқушының ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға кең мүмкіндік береді. Тірі ағзалардың эволюциялық дамуы, тұқымқуалаушылық, жасушалық құрылым, ағза жүйелерінің өзара байланысы, биоалуантүрлілік және экожүйелер туралы білімдер табиғаттың біртұтастығын түсінуге көмектеседі. Егер бұл білімдер зерттеушілік, проблемалық және практикалық тапсырмалармен ұштастырылса, оқушының жаратылыстану-ғылыми сауаттылығы тұрақты түрде дамиды.
Осы үдерістің нәтижесінде оқушы ғылыми ақпаратты түсінетін, оны талдай алатын, түрлі дереккөздерді салыстыратын, табиғи құбылыстарды ғылыми тұрғыдан түсіндіретін, тәжірибе нәтижелерін бағалайтын және дәлелді шешім қабылдайтын тұлға ретінде қалыптасады. Мұндай қабілеттер тек биология пәнінде ғана емес, күнделікті өмірде, болашақ мамандық таңдауда және қоғамдағы түрлі мәселелерге жауапкершілікпен қарауда маңызды рөл атқарады. Сондықтан жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамыту биология пәнін оқытудың қосымша бағыты емес, оның негізгі мақсаттарының бірі ретінде қарастырылуы тиіс.
Қорытынды
Қорытындылай келе, биология пәні оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын қалыптастыруда ерекше орын алады. Биология мазмұнының адам өмірімен, денсаулықпен, табиғатпен және қоршаған ортамен тікелей байланысы оқушының теориялық білімін күнделікті өмір жағдайларында қолдануына мүмкіндік береді. Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамыту барысында оқушы табиғи құбылыстарды түсіндіруге, ғылыми сұрақтар қоюға, бақылау мен тәжірибе жүргізуге, деректерді талдауға, дәлелдерді бағалауға және қорытынды шығаруға үйренеді.
Биология сабақтарында зертханалық және практикалық жұмыстарды, проблемалық сұрақтарды, жобалық тапсырмаларды, өмірлік жағдаяттарды, графиктер мен кестелерді талдауды жүйелі пайдалану оқушының ғылыми ойлау қабілетін арттырады. Сонымен қатар ақпарат көздерінің сенімділігін бағалау, ғылыми және жалған ақпаратты ажырату, өз пікірін нақты дәлелдермен негіздеу дағдылары қалыптасады. Бұл құзыреттер қазіргі ақпараттық қоғамда әрбір адам үшін аса қажет.
Жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты қалыптастыруда мұғалімнің рөлі ерекше. Мұғалім оқушыға дайын білімді жеткізуші ғана емес, ғылыми ізденіске бағыттаушы, зерттеу ортасын қалыптастырушы және оқушының дербес ойлауын қолдаушы болуы тиіс. Сабақ барысында қойылатын әрбір сұрақ пен ұсынылатын әрбір тапсырма оқушыны ойлануға, дәлелдеуге және білімін нақты жағдайда қолдануға жетелеген жағдайда ғана оқыту нәтижелі болады.
Оқушылардың жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын дамыту – ұзақ әрі жүйелі үдеріс. Ол бір сабақтың немесе бір тараудың аясында қалыптаспайды. Сондықтан биологияны оқытудың барлық кезеңінде зерттеу, талдау, бақылау, тәжірибе жүргізу және ғылыми ақпаратпен жұмыс істеу дағдылары сабақтастықпен дамытылуы қажет. Нәтижесінде оқушы табиғат заңдылықтарын түсінетін, өзінің денсаулығына жауапкершілікпен қарайтын, қоршаған ортаны қорғаудың маңызын сезінетін және ғылыми негізделген шешім қабылдай алатын тұлға болып қалыптасады. Осы тұрғыдан биология пәні оқушылардың функционалдық және жаратылыстану-ғылыми сауаттылығын дамытудың қуатты құралы болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы білім беретін мектептерге арналған биология пәнінің үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана.
- PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing, 2023.
- PISA 2018 Assessment and Analytical Framework: Science, Reading and Financial Literacy. – Paris: OECD Publishing, 2019.
- Bybee R. W. The BSCS 5E Instructional Model: Creating Teachable Moments. – Arlington: NSTA Press, 2015.
- Harlen W. Working with Big Ideas of Science Education. – Trieste: Science Education Programme, 2015.
- National Research Council. A Framework for K–12 Science Education: Practices, Crosscutting Concepts, and Core Ideas. – Washington, DC: The National Academies Press, 2012.
- Osborne J. Science Education for the Twenty First Century // Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education. – 2007. – Vol. 3. – №3.
- Black P., Wiliam D. Assessment and Classroom Learning // Assessment in Education: Principles, Policy & Practice. – 1998. – Vol. 5. – №1. – P. 7–74.
- Биология: жалпы білім беретін мектепке арналған оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендер. – Алматы: мектеп баспалары.
