← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

ЕРТЕГІЛЕРДЕГІ ҚАЗАҚЫ ӨЛШЕМДЕР

8

Аннотация. Қазақ халқының ертегілері – ұлттың тұрмыс-тіршілігін, дүниетанымын, салт-дәстүрін, ойлау жүйесін, тілдік байлығын сақтап жеткізген рухани мұра. Ертегілердің мазмұнында халықтың күнделікті өмірде қолданған уақыт, қашықтық, ұзындық, көлем, салмақ пен мөлшерді білдіретін дәстүрлі өлшем атаулары жиі кездеседі. «Қарыс», «сүйем», «елі», «құлаш», «адым», «шақырым», «күндік жер», «ат шаптырым жер», «тай шаптырым жер», «көз көрім жер», «бір асым ет», «сүт пісірім», «бие сауым», «қас қағым», «ет асым» сияқты қазақы өлшемдер тек сандық шаманы білдіріп қоймай, халықтың қоршаған ортаны қабылдау ерекшелігін де танытады. Мақалада қазақ ертегілерінде кездесетін осындай халықтық өлшемдердің мағынасы, олардың кейіпкер әрекетін, оқиға уақытын, кеңістік ауқымын бейнелеудегі қызметі және этномәдени мәні қарастырылады. Ертегі мәтіндеріндегі ұлттық өлшемдерді зерделеу арқылы жас ұрпақтың сөздік қорын байытуға, ұлттық дүниетанымды тереңірек түсіндіруге және халық мұрасын тануға мүмкіндік бар екені пайымдалады.

Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан рухани мұрасының ең бай салаларының бірі – ертегілер. Ертегіде халықтың арманы мен мұраты ғана емес, оның күнделікті тұрмыста пайдаланған қарапайым заттары, кәсіп түрлері, кеңістік пен уақыт туралы түсініктері, табиғатты бақылау тәжірибесі де сақталған. Сондықтан ертегі мәтінін тек көркем шығарма ретінде қабылдау жеткіліксіз. Оның әрбір сөзінің, тұрақты тіркесінің, бейнелі қолданысының астарында белгілі бір тарихи-мәдени ақпарат жатыр. Осындай мәдени ақпараттың маңызды бір қабатын қазақтың байырғы өлшем атаулары құрайды.

Қазіргі уақытта ұзындықты сантиметрмен, метрмен, километрмен, салмақты грамм және килограммен, уақытты секунд, минут, сағат арқылы дәл өлшеу қалыпты жағдайға айналды. Ал дәстүрлі қазақ қоғамында өлшеу құралдары бүгінгідей кең тарамаған кезеңдерде адам қоршаған ортаны өзінің дене мүшелерімен, тұрмыстық тәжірибесімен, мал шаруашылығымен және табиғи құбылыстармен байланыстыра отырып өлшеген. Мысалы, саусақтың ені «елі», екі саусақтың аралығы «сүйем», бас бармақ пен шынашақтың керілген аралығы «қарыс», екі қолды екі жаққа созғандағы аралық «құлаш» деп аталған. Адам жүрісіне байланысты «адым», «ат шаптырым жер», «көз көрім жер» тәрізді қашықтық атаулары қалыптасса, уақытты білдіруде «сүт пісірім», «бие сауым», «ет асым», «қас қағым» секілді ұғымдар қолданылған. Мұның барлығы қазақ халқының өлшем жүйесінің өмір тәжірибесімен тікелей сабақтас болғанын көрсетеді.

Ертегілерде мұндай өлшемдердің жиі кездесуі заңды. Өйткені ертегі оқиғаларының басым бөлігі батырдың алыс сапарға шығуы, кейіпкердің белгісіз мекенге жетуі, зынданнан немесе алыптың қолынан құтылуы, жүйрік атпен ұзақ жол жүруі, алыптар мен дәулердің ерекше дене тұрқын суреттеу сияқты оқиғаларға құрылады. Мұндай жағдайда баяндаушы оқиғаның ауқымын тыңдаушының көз алдына елестету үшін халыққа түсінікті өлшемдерді пайдаланған. «Бір күндік жер», «жеті күндік жол», «ат шаптырым жер», «көз ұшында», «бір құлаш», «бір қарыс» сияқты тіркестер ертегі кеңістігін нақты әрі әсерлі етіп көрсеткен.

Қазақ ертегілеріндегі өлшемдердің ерекшелігі – олардың математикалық дәлдіктен гөрі өмірлік тәжірибеге негізделуінде. Мысалы, «ат шаптырым жер» деген ұғымды қазіргі өлшем жүйесінде бір ғана нақты километрлік көрсеткішпен белгілеу қиын. Себебі аттың шабысына, жер бедеріне, уақытқа қарай қашықтық өзгеруі мүмкін. Бірақ дәстүрлі ортада бұл тіркестің мағынасы адамдарға жақсы түсінікті болған. Ол – біршама алыс, бірақ атпен белгілі бір уақытта жетуге болатын қашықтық. Сол сияқты «көз көрім жер» адамның көзінің жеткен шегін білдіреді. Ашық далада бұл қашықтық ұзақ болуы мүмкін, ал таулы немесе орманды жерде қысқарады. Демек, қазақы өлшемдер қоршаған ортаның ерекшелігін және адамның табиғатпен тікелей қарым-қатынасын ескерген икемді өлшем жүйесі болған.

Ертегілердегі ұзындық пен көлемге қатысты сөздердің ішінде «елі», «сүйем», «қарыс», «құлаш» тәрізді атаулардың орны ерекше. «Елі» – саусақтың көлденең еніне негізделген шағын өлшем. Қазақ тұрмысында малдың қоңын, майдың қалыңдығын, кейбір заттардың көлемін салыстырмалы түрде анықтағанда осы атау пайдаланылған. Ертегі тілінде «бір елі», «екі елі», «бір елі ауызға екі елі қақпақ» сияқты қолданыстар нақты шаманы білдірумен қатар бейнелілік қызмет атқарады. Адам ағзасына негізделген мұндай өлшемдердің оңай есте сақталуы және кез келген жағдайда қолдануға ыңғайлы болуы олардың халық арасында ұзақ уақыт сақталуына мүмкіндік берген.

«Сүйем» де қазақтың дәстүрлі өлшемдерінің бірі. Ол қол саусақтарының белгілі бір аралығына негізделген. Ертегіде кейіпкердің бойының өсуі, сақалының ұзындығы, белгілі бір заттың көлемі мен ерекшелігі суреттелгенде сүйем сөзі қолданылуы мүмкін. Мұнда басты мақсат – өлшемді ғылыми дәлдікпен беру емес, оқырманның немесе тыңдаушының санасында белгілі бір көрініс қалыптастыру. Мәселен, адамның сақалы «бір сүйем» деп сипатталса, тыңдаушы оның шамасын өз қолының көмегімен бірден елестете алады. Бұл – халықтық өлшемдердің танымдық әрі көркемдік қызметінің тоғысқан тұсы.

«Қарыс» – ертегілерде кездесетін кең таралған өлшем атауы. Қарыс адамның керілген алақаны арқылы өлшенеді. Қазақ тіліндегі «бір қарыс жер», «қарыс қадам», «қарыс бойы», «бір қарыс сақал» сияқты тіркестер тұрмыстық тілде де, ауыз әдебиеті шығармаларында да ұшырасады. Ертегідегі ерекше кейіпкерлерді суреттегенде олардың дене бітімін әсірелеп көрсету үшін де осындай өлшемдер пайдаланылған. Мысалы, дәудің тісі, тырнағы, сақалы немесе басқа дене мүшелері қалыпты адаммен салыстырғанда бірнеше қарыс, бірнеше құлаш деп бейнеленуі мүмкін. Бұл жерде өлшем сөзі гиперболалық бейнелеудің құралына айналады. Яғни ертегіде дәудің алып тұлғасын көрсету үшін нақты саннан гөрі халыққа таныс өлшем атауы әсерлі қызмет атқарады.

«Құлаш» өлшемі де халықтың дене мүшесіне негізделген байырғы өлшем жүйесінің бір бөлігі. Екі қолды екі жаққа созғанда бір қолдың ұшынан екінші қолдың ұшына дейінгі аралық құлаш деп есептелген. Құлаш ұзын заттарды, арқанды, жіпті, матаны немесе тереңдікті өлшеуге ыңғайлы болған. Ертегілерде «бірнеше құлаш арқан», «қырық құлаш терең құдық», «жеті құлаш жылан» тәрізді тіркестер кездесетін көркемдік дәстүр бар. Әсіресе «қырық құлаш» сияқты сан мен өлшемнің қатар қолданылуы ертегінің фантастикалық сипатын күшейтеді. Мұндағы «қырық» саны да көбіне нақты математикалық есептен гөрі «өте көп», «өте ұзын», «өте терең» деген мағынаны білдіретін фольклорлық тәсіл ретінде көрінеді.

Қазақ ертегілеріндегі өлшемдер ұлттық дүниетанымның бір ерекшелігін көрсетеді: адам өзін табиғаттан бөлек қарастырмаған. Дала кеңістігін өлшеуде адамның жүрісі, аттың қозғалысы, көздің көру мүмкіндігі пайдаланылған; уақытты өлшеуде малдың сауылуы, тағамның пісуі, күннің қозғалысы басшылыққа алынған. Бұл көшпелі және жартылай көшпелі тіршіліктің заңдылығынан туған тәжірибе еді. Сондықтан ертегі мәтіндеріндегі өлшем атауларын зерттеген кезде біз тек тілдік бірліктерді ғана емес, қазақ халқының бұрынғы өмір салтын, шаруашылық мәдениетін және табиғатпен байланысын да танимыз.

Қашықтықты білдіретін өлшемдер ертегінің сюжеттік құрылымында айрықша маңызға ие. Батырлар мен ержүрек кейіпкерлер көбіне ұзақ сапарға аттанады. Олар «айшылық алыс жерлерден», «күншілік жолдардан», «ат шаптырым кең даладан» өтеді. Мұндай тіркестер тыңдаушыға жолдың ұзақтығын сезіндіріп қана қоймай, кейіпкердің алдында тұрған қиындықтың ауқымын ұлғайтады. Егер кейіпкер бір күндік емес, бірнеше айлық жолға аттанса, оның мақсатына жету жолындағы төзімі, ерлігі мен табандылығы да соғұрлым жоғары бағаланады. Осы тұрғыдан алғанда, өлшем атаулары ертегідегі қаһармандық бейнені қалыптастыруға қатысатын көркемдік құрал болып саналады.

Қазақ ертегілеріндегі «күндік жер», «айшылық жол» деген өлшемдер уақыт пен кеңістіктің өзара байланысына негізделген. Қазіргі түсінікте жол қашықтығын километрмен өлшейміз. Ал дәстүрлі ұғымда белгілі бір жерге жетуге кететін уақыттың өзі қашықтық өлшемінің қызметін атқарған. «Бір күндік жер» дегеніміз – адамның немесе көліктің бір күн ішінде жүріп өтетін шамалы аралығы. Ал «айшылық жер» – өте алыс қашықтықтың белгісі. Мұндай өлшемдердің ертегілерде қолданылуы көшпелі өмір салтында кеңістіктің уақыт арқылы қабылданғанын аңғартады.

Қазақтың халықтық өлшемдерінің ертегі мәтіндерінде сақталуы – тіл мен мәдениеттің сабақтастығын дәлелдейтін маңызды құбылыс. Бүгінгі жас ұрпақ «қарыс», «сүйем», «құлаш», «бие сауым», «сүт пісірім» сияқты сөздерді күнделікті өмірде сирек қолдануы мүмкін. Алайда ертегілерді оқу барысында бұл ұғымдармен танысу арқылы олар ата-бабаларының дүниені қалай өлшегенін, уақыт пен кеңістікті қалай қабылдағанын түсінеді. Демек, ертегі ұлттық өлшемдерді сақтап қалған тілдік қор ғана емес, ұрпаққа дәстүрлі білімді жеткізетін мәдени құрал ретінде де бағалы.

Қазақ ертегілерінде уақыт өлшемдерінің де өзіндік орны бар. Дәстүрлі қазақ қоғамында уақытты қазіргі сағат, минут, секундпен есептеу күнделікті тұрмыста кең таралмағандықтан, халық уақыт ұзақтығын белгілі бір әрекеттің орындалу мерзімімен байланыстырып отырған. Соның нәтижесінде «сүт пісірім», «бие сауым», «ет асым», «қас қағым», «көзді ашып-жұмғанша» сияқты уақыт өлшемдері қалыптасқан. Бұл өлшемдер халықтың күнделікті тіршілігінен туындап, ертегі мәтіндеріне табиғи түрде енген. Мұндай атаулар шығарманың ұлттық бояуын күшейтіп, оқиға барысын халықтық танымға жақын тәсілмен жеткізуге мүмкіндік береді.

«Сүт пісірім» – қысқа уақытты білдіретін дәстүрлі өлшемдердің бірі. Оның негізінде сүтті отқа қойып пісіргенге дейінгі мерзім жатыр. Қазақ тұрмысында сүт пен сүт тағамдарының орны ерекше болғандықтан, бұл әрекет көпшілікке жақсы таныс еді. Сондықтан белгілі бір оқиғаның ұзақтығын «сүт пісірім уақыт» деп беру тыңдаушыға қосымша түсіндірусіз-ақ түсінікті болған. Ертегіде кейіпкердің аз ғана уақыт тынығуы, белгілі бір жерде қысқа мерзім аялдауы немесе бір оқиғаның тез арада жүзеге асуы осындай өлшем арқылы берілуі мүмкін. Бұл жерде өлшемнің нақты минуттық баламасынан гөрі оның «қысқа уақыт» деген мазмұны маңызды.

«Бие сауым» ұғымы да қазақ халқының мал шаруашылығына негізделген тұрмысынан туған уақыт өлшемі. Бие белгілі уақыт аралығында сауылатындықтан, екі сауын арасындағы мезгіл халық үшін табиғи уақыт межесіне айналған. Мұндай өлшем көшпелі ортада ерекше қолайлы болған, өйткені мал шаруашылығымен айналысқан адам күннің белгілі бөлігін сағатсыз-ақ шаруашылық әрекеттеріне қарап ажырата алған. Ертегілерде «бие сауым уақыт өтті», «бие сауымнан кейін» деген тәрізді қолданыстар кейіпкерлердің әрекеттері арасындағы уақытты белгілеуге қызмет етеді. Бұл атаудың өзі қазақы тұрмыстың сипатын айқын танытып, ертегі мәтініне этнографиялық мазмұн үстейді.

«Ет асым» немесе «ет пісірім» уақыт та халықтық өлшем ретінде кең танылған. Қазақ асханасында ет асу белгілі бір уақытты қажет ететін күнделікті әрекет болғандықтан, оның ұзақтығы уақыт межесі ретінде қабылданған. Ертегілерде ұзақтау күту кезеңін, кейіпкердің белгілі бір орында аялдауын немесе бір оқиғаның біршама уақыттан кейін жүзеге асқанын көрсету үшін осындай тіркестер қолданылуы мүмкін. Мұның өзі халықтың уақытты дерексіз сандық бірлікпен ғана емес, нақты тұрмыстық әрекеттермен байланыстыра өлшегенін дәлелдейді.

Ал «қас қағым» уақыт – өте қысқа мерзімнің бейнелі атауы. Адамның қас қағуы немесе көзін ашып-жұмуы өте жылдам болатындықтан, бұл тіркес лезде, әп-сәтте болған әрекетті білдіреді. Ертегі жанрына мұндай өлшемдер өте үйлесімді келеді. Себебі ертегілерде сиқырлы өзгерістер, батырдың найзағайдай қимылы, тұлпардың көз ілеспес жылдамдығы жиі суреттеледі. Мұндай сәттерді «қас қағымда», «көзді ашып-жұмғанша» деп сипаттау оқиғаның динамикасын күшейтіп, фантастикалық әсер береді.

Қазақ ертегілерінде қашықтық пен уақыт өлшемдері бір-бірімен тығыз байланыста кездеседі. Дәстүрлі дүниетанымда жолдың ұзақтығы көбіне оны жүріп өтуге кететін уақыт арқылы бағаланған. Сондықтан «бір күндік жол», «үш күндік жер», «жеті күндік жол», «айшылық алыс жер» тәрізді тіркестер қалыптасқан. Бұл өлшемдердің ерекшелігі – кеңістіктің уақыт арқылы сипатталуында. Мәселен, бүгінгі күні «елу шақырым» деп айту қалыпты болса, ертеректе сол қашықтықтың қанша уақытта жүріп өтілетіні маңыздырақ болған. Себебі жол жүру мүмкіндігі көлік түріне, табиғи жағдайға, аттың күйіне, адамның төзімділігіне байланысты өзгеріп отырған.

Ертегідегі батырдың бірнеше күн, бірнеше ай жол жүруі оның кейіпкерлік болмысын ашуға ықпал етеді. Жолдың ұзақтығы – тек географиялық мәлімет емес, сынақтың да көрсеткіші. Қаһарман алыс жолға шыққан сайын оның ерлігі, шыдамдылығы, мақсатына деген беріктігі айқындала түседі. Сондықтан «жеті күндік жол» немесе «айшылық жер» тәрізді өлшемдер сюжеттік мағынаға ие болып, оқиғаның ауқымын кеңейтеді. Бұл ретте өлшем фольклорлық поэтиканың құрамдас элементі ретінде қызмет атқарады.

Ертегілердегі қазақы өлшемдердің тағы бір маңызды тобы – салмақ пен көлемге қатысты атаулар. Дәстүрлі қазақ тұрмысында «мысқал», «қадақ», «пұт», «уыс», «қос уыс», «шымшым» сияқты өлшемдер белгілі болған. Бұлардың бірқатары сауда-саттық пен күнделікті тұрмыста пайдаланылса, кейбіреулері ас дайындау, дәрілік заттарды мөлшерлеу немесе ұсақ заттардың көлемін белгілеу үшін қолданылған. Ертегілерде алтын-күміс, асыл тас, тағам, дән немесе басқа да құнды заттарды суреттегенде осындай өлшем атаулары ұшырасуы мүмкін.

«Уыс» өлшемі адамның алақанына негізделген. Бір уыс дегеніміз – адамның бір қолына сыятын мөлшер. Бұл өлшемнің қарапайым әрі түсінікті болуы оның халық тілінде тұрақты сақталуына ықпал еткен. «Бір уыс алтын», «бір уыс дән», «қос уыс асыл тас» деген тәрізді тіркестер ертегі мәтінінде заттың мөлшерін дәл санамай-ақ көз алдына елестетуге мүмкіндік береді. Мұндай қолданыстардың ерекшелігі – олар өлшемдік мағынамен бірге бейнелілік мән де тудырады. «Бір уыс алтын» деген сөз тіркесінің өзі байлық пен құндылықтың шағын, бірақ көзге анық елестейтін көлемін көрсетеді.

«Мысқал» атауы да қазақтың дәстүрлі өлшем жүйесінде кездеседі. Ол көбіне шағын салмақты білдіруде қолданылған. Халық тіліндегі «мысқалдай», «бір мысқал» тәрізді сөздер кейде аз мөлшерді бейнелі түрде жеткізуге қызмет етеді. Ертегілерде мұндай өлшемдер бағалы металдардың, дәрілік немесе сирек кездесетін заттардың салмағын білдіруі мүмкін. Сонымен бірге «мысқалдай да кемімеу» секілді ауыспалы қолданыстардың қалыптасуы өлшем атауларының бірте-бірте тілдік тұрақты тіркестерге айналғанын көрсетеді.

Қазақы өлшемдердің ішінде мал шаруашылығына қатысты көлем және кеңістік ұғымдары да ерекше. Қазақ халқының негізгі кәсібінің бірі мал бағу болғандықтан, халықтық өлшемдерде төрт түліктің орны айқын көрінеді. «Қозы көш жер», «түйе көш жер», «ат шаптырым жер», «тай шаптырым жер» сияқты атаулар осының дәлелі. Бұл өлшемдер белгілі бір жануардың жүрісіне, қозғалысына немесе тәуліктік көш мүмкіндігіне негізделген. Ертегі мәтінінде мұндай сөздер алыс пен жақынды, кейіпкерлер арасындағы кеңістікті, мекендердің арақашықтығын сипаттау үшін қолданылады.

«Қозы көш жер» салыстырмалы түрде жақын қашықтықты білдіретін халықтық ұғым ретінде қабылданады. Қозының ұзақ қашықтыққа тез жүре алмайтыны ескерілсе, мұндай өлшемнің күнделікті тәжірибеден туғаны түсінікті. Ал «ат шаптырым жер» одан анағұрлым ауқымды кеңістікті білдіреді. Ат – қазақ дүниетанымында тек көлік емес, ер азаматтың серігі, ертегідегі батырдың сенімді тұлпары. Сондықтан атқа байланысты қашықтық өлшемдерінің фольклорда жиі кездесуі табиғи құбылыс.

Ертегілерде жүйрік тұлпарлар кейде бірнеше күндік жерді бір күнде басып өтеді, таулардан асып, шөлдерден өтеді. Мұнда шынайы өмірдегі өлшем ертегілік әсірелеумен ұштасады. «Айшылық жерді алты аттаған» тәрізді мазмұндағы бейнелеулер қаһарманның тұлпарын қарапайым аттан өзгеше, ғажайып қасиетке ие жануар ретінде көрсетеді. Демек, халықтық өлшемдер фантастикалық оқиғаларды әсерлі жеткізудің де маңызды құралы.

Қазақ ертегілеріндегі өлшемдердің тағы бір сипаты – олардың тұрақты сандармен бірге жиі қолданылуы. Қазақ фольклорында үш, жеті, тоғыз, қырық сияқты сандардың символдық мәні бар. Сондықтан өлшемдермен бірге «жеті күн», «жеті түн», «қырық күн», «қырық құлаш», «тоғыз жолдың торабы» тәрізді тіркестер кездеседі. Мұндай қолданыстарда сан әрдайым нақты есептік мәнде тұрмайды. Кей жағдайда ол көптік, молдық, ұзақтық немесе киелілік ұғымын білдіреді.

Мәселен, кейіпкердің «қырық күн жол жүруі» нақты қырық тәулікті дәл есептеу талабынан тумайды. Бұл тіркес көбіне ұзақ сапардың белгісі ретінде қабылданады. Сол сияқты «қырық құлаш» деген өлшем де заттың ерекше үлкендігін немесе тереңдігін аңғартады. Мұндай тәсіл ертегі табиғатына сай, өйткені фольклорлық шығармада оқиғаның әсерін күшейту үшін әсірелеу маңызды орын алады. Осы тұрғыдан қарағанда, қазақы өлшемдер ертегі тіліндегі гиперболаның негізгі құралдарының бірі саналады.

Өлшем атаулары кейіпкерлердің сыртқы бейнесін суреттеуде де белсенді қызмет атқарады. Алып дәулердің денесі бірнеше құлаш, сақалы бірнеше қарыс, тырнағы бір сүйем деп сипатталуы мүмкін. Мұндай суреттеулер тыңдаушыға кейіпкердің қарапайым адамнан өзгеше екенін бірден сезіндіреді. Егер ертегі кейіпкерінің дене мүшелері дәл метр немесе сантиметрмен берілсе, мәтіннің халықтық көркемдік сипаты әлсірер еді. Ал «қарыс», «құлаш», «сүйем» сияқты өлшемдер ертегінің тілдік табиғатына толық сәйкес келеді.

Ертегілерде халықтық өлшемдердің қолданылуы баланың ойлау қабілетін дамыту тұрғысынан да маңызды. Бала «бір қарыс», «бір сүйем», «бір құлаш» деген сөздерді естігенде немесе оқығанда, оларды өз дене мүшелері арқылы салыстыруға тырысады. Осылайша ол абстрактілі ұғымды нақты әрекетпен ұштастырады. Бұл танымдық үдеріс ұлттық мәдениетті меңгерумен қатар қарапайым математикалық түсініктердің де қалыптасуына ықпал етеді. Мәселен, мұғалім ертегі мәтінінен «қарыс», «сүйем», «құлаш» сөздерін тауып, оқушыларға олардың шамасын тәжірибе арқылы салыстыруды ұсына алады. Мұндай жұмыс әдебиетті, тілді, тарихты және математикалық танымды өзара байланыстырады.

Халықтық өлшемдер арқылы оқушыларға ата-бабаларымыздың табиғи ортаға бейімделу тәжірибесін де түсіндіруге болады. Қазіргі өлшем құралдары болмаған жағдайда адамдар ұзындықты қолымен, қашықтықты жүріс пен уақыт арқылы, мезгілді тұрмыстық әрекетпен есептеген. Бұл қарапайым көрінгенімен, ғасырлар бойы қалыптасқан тәжірибелік білім жүйесін көрсетеді. Ертегілер осы білімнің көптеген үлгілерін бүгінгі күнге жеткізіп отыр.

Сонымен қатар қазақы өлшемдер халықтың тілдік ойлау жүйесін танытады. Қазақ тіліндегі өлшем атауларының басым бөлігі бейнелі әрі өмірмен тікелей байланысты. «Көз көрім жер» дегенде адам көзі, «ат шаптырым жер» дегенде жүйрік ат, «сүт пісірім» дегенде тұрмыстық тағам дайындау әрекеті, «бие сауым» дегенде мал шаруашылығы көз алдымызға келеді. Демек, әрбір өлшем атауы жеке сөз ғана емес, белгілі бір мәдени көріністі сақтап тұрған тілдік таңба болып табылады.

Ертегілерді ұлттық құндылықтарды танытатын құрал ретінде қарастырғанда, осындай өлшем атауларына арнайы назар аудару қажет. Себебі қазіргі жас буынның көпшілігі бұл ұғымдардың кейбірін тек көркем шығармадан кездестіреді. Егер олардың мағынасы түсіндірілмесе, мәтіннің этномәдени мазмұны толық ашылмай қалуы мүмкін. Ал қазақы өлшемдердің шығу төркінін, қолданылу ерекшелігін және тұрмыстық негізін түсіндіру арқылы оқушы ертегіні тереңірек қабылдайды.

Қазақ ертегілеріндегі өлшемдер тек көне тұрмыстың белгісі емес. Олар бүгінгі тілде де белгілі дәрежеде өмір сүріп келеді. «Қас қағым сәт», «көзді ашып-жұмғанша», «бір елі ауызға екі елі қақпақ», «бір қарыс жер», «құлашын кеңге жаю» секілді қолданыстар қазіргі қазақ тілінде жиі кездеседі. Бұлардың бір бөлігі бастапқы өлшемдік мағынасын сақтаса, екінші бөлігі ауыспалы мағынаға көшкен. Бұл құбылыс ұлттық өлшемдердің тіл тарихындағы өміршеңдігін көрсетеді.

Мысалы, «құлашын кеңге жаю» тіркесі бүгінгі күні нақты ұзындықты емес, ауқымын кеңейту, ісін дамыту деген мағынада қолданылады. «Бір қарыс жер» тіркесі шағын кеңістікті, кей жағдайда туған жердің әр сүйемін қастерлеу идеясын білдіреді. «Қас қағым сәт» өте қысқа мезетті бейнелейді. Осылайша көне өлшем атаулары тіл құрамында сақталып, жаңа мағыналық реңктермен толығып отырған.

Ертегі мәтініндегі осындай тілдік бірліктерді зерделеу арқылы халық тілінің даму жолын да байқауға болады. Бір кезде нақты өлшеу қызметін атқарған сөз кейін тұрақты тіркеске, көркем бейнеге немесе ауыспалы мағынадағы ұғымға айналуы мүмкін. Бұл тілдің тарихи қозғалысын көрсететін маңызды құбылыс. Сондықтан ертегілердегі қазақы өлшемдерді зерттеу этнографиямен қатар тіл білімі мен фольклортану үшін де құнды.

Ертегілердегі қазақы өлшемдерді қазіргі білім беру үдерісінде қолданудың тәрбиелік және танымдық мүмкіндігі мол. Әсіресе бастауыш және орта буын оқушылары үшін халықтық өлшем атаулары ұлттық мәдениетті нақты мысалдар арқылы түсіндіруге мүмкіндік береді. Оқушы ертегіден «қарыс», «сүйем», «құлаш», «ат шаптырым жер», «бие сауым», «сүт пісірім» секілді тіркестерді кездестіргенде, олардың мағынасын тек сөздік арқылы емес, тәжірибелік әрекетпен де ұғына алады. Мысалы, өз қолымен бір сүйемнің, бір қарыстың шамасын өлшеп көру, екі қолын созып бір құлашты анықтау, белгілі бір уақыт аралығын «сүт пісірім» ұғымымен салыстыру арқылы бала халықтың дәстүрлі таным жүйесін нақты сезінеді. Мұндай тәсіл ұлттық мұраны тек теориялық мәлімет ретінде емес, өмірлік тәжірибемен сабақтастыра меңгеруге жағдай жасайды.

Қазақы өлшемдердің бір ерекшелігі – олардың адамға жақындығы. Қазіргі халықаралық өлшем бірліктері белгілі бір стандартқа негізделеді. Ал халықтық өлшемдер адамның дене құрылысына, күнделікті іс-әрекетіне, табиғи ортасына байланысты қалыптасқан. Сондықтан оларды түсіну үшін күрделі құралдың қажеті жоқ. Бір елі, бір сүйем, бір қарыс, бір құлаш деген ұғымдардың бәрі адам денесіне сүйенеді. Осы тұрғыдан алғанда, қазақы өлшемдер халықтың дүниені өз болмысымен салыстыра отырып танығанын байқатады. Бұл дүниетаным ертегілерде де анық көрінеді.

Ертегілердегі кеңістік ұғымын қарастырғанда, қазақ халқының ұлан-ғайыр далада өмір сүру тәжірибесі бірден аңғарылады. Ертегі кейіпкері бір мекеннен екінші мекенге жету үшін кейде күндер, апталар, айлар бойы жол жүреді. Мұндай кеңістік «күншілік жер», «айшылық алыс жол», «ат шаптырым кең дала» сияқты бейнелі өлшемдер арқылы суреттеледі. Бұл тіркестердің астарында кең далада өмір сүрген халықтың кеңістік туралы нақты сезімі жатыр. Адам үшін қашықтықтың мағынасы оны қанша уақытта жүріп өтуге болатынымен өлшенген. Сондықтан уақыт пен кеңістік халықтық танымда бір-бірінен бөлек емес, өзара тұтас ұғым ретінде қалыптасқан.

Ертегі тіліндегі өлшемдер кейіпкердің ерлігін де айшықтай түседі. Батырдың бірнеше күндік немесе бірнеше айлық жолды жүріп өтуі оның қайсарлығын, төзімділігін танытады. Ал тұлпардың «айшылық жерді алты аттауы» немесе «күншілік жерді бір күнде басып өтуі» оның ғажайып қасиетін көрсетеді. Бұл жерде өлшем нақты есеп үшін емес, кейіпкердің өзгеден ерекше сипатын жеткізу үшін қолданылады. Фольклорлық әсірелеу халықтық өлшемдер арқылы әсерлі беріледі.

Қазақ ертегілерінде кездесетін өлшем атаулары халықтың табиғатты ұзақ бақылағанын да дәлелдейді. Уақытты белгілеуде күннің қозғалысы, таңның атуы, күннің батуы, малдың өріске шығуы, бие сауу, сүт пісіру, ет асу сияқты әрекеттер негізге алынған. Мұндай өлшемдердің қалыптасуы кездейсоқ емес. Олар ғасырлар бойы қайталанып отырған тұрмыстық тәжірибенің нәтижесі. Сондықтан қазақы өлшемдерді қарапайым сөз ретінде емес, тарихи тәжірибенің жинақталған көрінісі ретінде бағалау қажет.

Ертегілер арқылы сақталған мұндай ұғымдар бүгінгі күні ұлттық мәдени кодтың маңызды бөлігі саналады. Қазіргі адам «бір шақырым», «он минут», «бір килограмм» сияқты халықаралық өлшемдерді жақсы түсінгенімен, «қозы көш жер», «бие сауым», «бір уыс», «бір шымшым», «бір құлаш» секілді атаулардың мазмұнын толық біле бермеуі мүмкін. Егер бұл сөздер күнделікті қолданыстан мүлде шығып қалса, олардың құрамында сақталған мәдени ақпарат та көмескіленеді. Сондықтан ертегі мәтіндерін оқыту барысында осындай атаулардың мағынасын ашып көрсету маңызды.

Ұлттық өлшемдерді зерттеу оқушылардың тілдік қорын байытады. Әрбір өлшем атауы белгілі бір мағыналық реңкке ие. Мысалы, «бір уыс» пен «бір шымшым» екеуі де аз мөлшерді білдіргенімен, қолданылатын жағдайы бірдей емес. «Бір уыс» көбіне алақанға сыятын зат көлемін білдірсе, «бір шымшым» саусақ ұшымен алынатын өте аз мөлшерді көрсетеді. Осындай айырмашылықтарды түсіну арқылы бала сөздің мағыналық дәлдігін меңгереді. Бұл қазақ тілінің байлығын тереңірек тануға мүмкіндік береді.

Ертегілерде кездесетін өлшемдердің көркемдік қызметі де ерекше назар аударуды қажет етеді. Олар мәтінді жандандырып, оқиғаны көз алдына елестетуге көмектеседі. Мысалы, «қырық құлаш терең құдық» деген тіркес жай ғана «өте терең құдық» дегеннен әлдеқайда әсерлі. «Бір қарыс сақал» деген сипаттама кейіпкердің бейнесін нақтырақ елестетеді. «Қас қағым сәтте» деген тіркес әрекеттің жылдамдығын бірден сезіндіреді. Демек, халықтық өлшемдер тек ақпарат беріп қоймай, көркем бейне жасаудың да пәрменді құралы болып табылады.

Қазақ ертегілеріндегі сандар мен өлшемдердің байланысы да назар аударарлық. Жеті, тоғыз, қырық сияқты сандардың фольклорда тұрақты түрде қолданылуы өлшемдердің семантикасын күшейтеді. «Жеті күндік жол», «қырық құлаш», «тоғыз күн, тоғыз түн» тәрізді тіркестерде сан мен өлшем бір-бірін толықтырып, эпикалық кеңістік пен уақытты қалыптастырады. Мұндай сандар нақты есептік мәннен бөлек, дәстүрлі танымдағы символдық мазмұнға да ие. Сондықтан оларды зерттеу халықтық өлшем жүйесінің фольклорлық поэтикамен тығыз байланысын көрсетеді.

Ертегідегі өлшемдер арқылы халықтың әлеуметтік-тұрмыстық өміріне қатысты мәліметтерді де байқауға болады. Мысалы, салмақ пен көлем өлшемдерінің болуы сауда-саттық пен айырбас қатынастарының болғанын аңғартады. Қашықтық өлшемдері көш жолын, мал өрісін, елді мекендер арасындағы байланысты көрсетеді. Уақыт өлшемдері шаруашылық әрекеттерінің белгілі бір тәртіппен ұйымдастырылғанын білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда, қазақы өлшемдер тарихи-этнографиялық дерек қызметін де атқарады.

Халықтық өлшемдердің қалыптасуына көшпелі өмір салты айрықша ықпал еткен. Көшпелі қоғамда адам табиғатпен үнемі қозғалыста болған. Сондықтан оның уақыт пен кеңістік туралы түсінігі де қозғалысқа негізделген. Атпен жүру, көш көшіру, мал айдау, жайлау мен қыстау арасындағы қашықтықты шамалау – мұның бәрі халықтық өлшем жүйесінің қалыптасуына әсер еткен. Ертегі осы тәжірибенің тілдік іздерін сақтап қалған.

Ұлттық өлшемдер қазіргі ұрпаққа ата-бабалардың логикалық ойлау ерекшелігін де танытады. Өлшемдердің көпшілігі салыстыруға негізделген. Белгілі бір қашықтық аттың шабысына, белгілі бір уақыт тамақтың пісуіне, белгілі бір ұзындық адамның қолына салыстырылады. Бұл – дерексіз шаманы нақты құбылыс арқылы ұғындыру тәсілі. Мұндай ойлау жүйесі бүгінгі педагогика тұрғысынан да маңызды. Себебі бала күрделі ұғымды нақты мысал арқылы жақсы қабылдайды.

Ертегілердегі қазақы өлшемдерді пәндер арасындағы байланыс арқылы оқытуға да болады. Әдебиет сабағында ертегі мәтінінен халықтық өлшемдерді анықтап, қазақ тілі сабағында олардың мағынасын талдауға, тарих немесе өлкетану сабақтарында қолданылу ортасын түсіндіруге, математикада оларды қазіргі өлшем бірліктерімен шамамен салыстыруға мүмкіндік бар. Бұл тәсіл оқушының бір ұғымды бірнеше қырынан тануына жағдай жасайды.

Мысалы, бір қарыстың шамасын оқушылар өз қолдарымен өлшеп, бір-бірімен салыстыра алады. Сонда олар халықтық өлшемдердің абсолютті дәл болмайтынын байқайды. Себебі әр адамның қолы әртүрлі. Осы тәжірибе арқылы қазіргі стандартты өлшем жүйесінің не үшін қажет болғанын да түсіндіруге болады. Бір жағынан, қазақы өлшемдер – халықтың практикалық тәжірибесі, екінші жағынан, метрлік жүйе – дәлдік пен бірізділікті қамтамасыз ететін ғылыми стандарт. Осы екеуін салыстыру ұлттық мұра мен қазіргі білімнің сабақтастығын көрсетуге мүмкіндік береді.

Қазақы өлшемдерді мектеп тәжірибесінде қолданудың тағы бір артықшылығы – оқушының зерттеушілік қызығушылығын арттыруы. Балалар үлкендерден «құлаш», «сүйем», «қарыс», «бие сауым», «ет асым» тәрізді атаулар туралы сұрап, отбасылық немесе жергілікті тілдік материал жинай алады. Мұндай шағын зерттеу жұмыстары ұрпақтар арасындағы байланысты да нығайтады. Оқушы кітаптағы мәліметті ғана емес, өз ортасындағы тірі тілдік мұраны зерттейді.

Ертегі мәтіндеріндегі ұлттық өлшемдер тіл тарихын таныту үшін де маңызды. Кейбір сөздер қазіргі уақытта бастапқы мағынасынан алшақтап, тұрақты тіркестердің құрамында ғана кездеседі. Мысалы, «қас қағым сәт», «бір сүйем жер», «құлашын кең жаю» тәрізді тіркестер өлшемдік негізден туындағанымен, бүгінде көбіне ауыспалы мағынада қолданылады. Мұндай өзгерістерді талдау сөз мағынасының тарихи даму жолын түсінуге көмектеседі.

Қазақ ертегілеріндегі өлшем атаулары ұлттық дүниетанымның ықшам үлгісі іспетті. Олардың әрқайсысында халықтың өмір салты, шаруашылығы, қоршаған ортаға бейімделуі, тілдік ойлауы және эстетикалық танымы тоғысқан. Бір ғана «ат шаптырым жер» тіркесінің өзінде қазақ үшін аттың маңызы, кең даланың сипаты және қашықтықты қозғалыс арқылы өлшеу тәжірибесі көрініс табады. «Бие сауым» сөзінде мал шаруашылығы мен уақыт ұғымы, «құлаш» атауында адам денесі мен кеңістік өлшемі, «сүт пісірім» тіркесінде тұрмыс пен уақыт бірлігі жатыр.

Сондықтан ертегілердегі қазақы өлшемдерді зерттеу ұлттық фольклорды терең түсінудің бір жолы саналады. Бұл бағытта тек өлшем атауларының мағынасын түсіндіру жеткіліксіз. Олардың қай ортада пайда болғанын, қандай тұрмыстық қажеттіліктен туғанын, ертегі мәтінінде қандай көркемдік қызмет атқаратынын және қазіргі тілде қаншалықты сақталғанын кешенді қарастырған жөн. Сонда ғана халықтық өлшемдердің шынайы мәдени құндылығы толық ашылады.

Қазақ ертегілерінің өміршеңдігі де осындай ұлттық белгілермен байланысты. Ертегі сюжетін басқа халықтардың фольклорынан кездестіруге болатын ұқсас сарындармен салыстырғанның өзінде, оның тіліндегі «қарыс», «құлаш», «бие сауым», «ат шаптырым», «қозы көш» тәрізді ұғымдар шығарманың қазақы болмысын айқындап тұрады. Олар мәтінге ұлттық сипат, тарихи орта және этнографиялық нақтылық береді.

Қазіргі жаһандану жағдайында ұлттық тілдің осындай байырғы қабаттарын сақтау ерекше маңызды. Халықтық өлшемдер күнделікті тұрмыста бұрынғыдай белсенді қолданылмаса да, олардың мәдени және тілдік маңызы жойылмайды. Керісінше, оларды ертегі, мақал-мәтел, тұрақты тіркес, этнографиялық материалдар арқылы таныту ұлттық мәдени мұраны сақтаудың бір тәсілі болып табылады. Бұл бағытта мектеп, отбасы, мәдени мекемелер және ғылыми орта бірлесе жұмыс атқаруы қажет.

Қорытынды. Қазақ ертегілеріндегі қазақы өлшемдер – халқымыздың тарихи тәжірибесін, тұрмыс-тіршілігін, дүниетанымын және тілдік ойлау ерекшелігін сақтап қалған құнды мәдени мұра. «Елі», «сүйем», «қарыс», «құлаш» тәрізді ұзындық өлшемдері адамның дене мүшелеріне негізделсе, «ат шаптырым жер», «қозы көш жер», «күндік жол», «айшылық жер» сияқты қашықтық атаулары көшпелі өмір салтымен тығыз байланысты қалыптасқан. «Сүт пісірім», «бие сауым», «ет асым», «қас қағым» сияқты уақыт өлшемдері халықтың күнделікті шаруашылық әрекеттерін уақыт межесіне айналдырғанын көрсетеді. Ал «уыс», «шымшым», «мысқал» тәрізді көлем мен салмақ атаулары тұрмыстық тәжірибенің тілдегі көрінісі болып табылады.

Ертегі мәтіндерінде бұл өлшемдер тек сандық шаманы білдірумен шектелмейді. Олар кеңістік пен уақытты бейнелеуге, кейіпкерлердің ерекше қасиеттерін көрсетуге, оқиғаның ауқымын үлкейтуге, фантастикалық әсерді күшейтуге және ұлттық бояуды айқындауға қызмет етеді. Әсіресе үш, жеті, тоғыз, қырық секілді дәстүрлі сандармен бірге қолданылған халықтық өлшемдер ертегінің көркемдік табиғатын тереңдете түседі.

Қазақы өлшемдерді зерттеу арқылы біз ата-бабаларымыздың табиғатты қалай танығанын, кеңістік пен уақытты қандай жолмен бағалағанын, күнделікті өмірдегі тәжірибені қалай тілдік ұғымға айналдырғанын көреміз. Бұл өлшемдер математикалық дәлдікке негізделмегенімен, өз дәуірінде практикалық қажеттілікті толық өтеген. Олардың өміршеңдігі халық тәжірибесіне барынша жақын болуымен түсіндіріледі.

Бүгінгі білім беру жүйесінде ертегілердегі қазақы өлшемдерді таныстыру оқушылардың ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға, сөздік қорын молайтуға, тарихи-этнографиялық білімін кеңейтуге және зерттеушілік қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Халықтық өлшемдерді қазіргі метрлік жүйемен салыстыра оқыту арқылы дәстүр мен ғылымның сабақтастығын көрсетуге болады. Сонымен бірге мұндай жұмыс жас ұрпаққа ұлттық мәдениетті құр сөзбен емес, нақты тілдік және тұрмыстық мысалдар арқылы танытады.

Демек, ертегілердегі қазақы өлшемдер – өткен өмірдің қарапайым белгісі ғана емес, ұлттық жадыны сақтаған мәдени код. Оларды зерттеу, түсіндіру және жас ұрпаққа жеткізу қазақ халқының рухани мұрасын сақтаудың маңызды бағыттарының бірі болып қала береді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1. Қазақ халық ертегілері. Көп томдық жинақ. – Алматы: Жазушы.
  2. Бабалар сөзі: Жүз томдық. Қазақ фольклорының үлгілері. – Астана: Фолиант.
  3. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым.
  4. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі.
  5. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы.
  6. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. – Алматы: Жазушы.
  7. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс.
  8. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. – Алматы: Арыс.
  9. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. – Алматы.
  10. Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. – Алматы: Алматыкітап.
  11. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы: Өнер.
  12. Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: Аруна.
Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Таңдалған журналдар

Жалпы сома: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Төлем жасау

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Сіздің деректеріңіз құпия және қауіпсіз сақталады.

Байланыс

📍
Мекенжай

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Телефон *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

✉️
Электронды пошта *

astana@ybyraitagylymy.kz

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy