← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

ЖҮНМЕН ЖҰМЫС ЖАСАУ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУ

12

Аннотация. Бұл әдістемелік құралда жалпы білім беретін мектеп жағдайында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін жүнмен жұмыс жасау арқылы дамыту жолдары қарастырылады. Жүн – қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде ежелден кеңінен қолданылып келе жатқан табиғи материалдардың бірі. Сондықтан жүнмен жұмыс жасау оқушыларға қолөнердің практикалық тәсілдерін үйретумен қатар, ұлттық мәдениетті, дәстүрлі өнерді, халық шеберлерінің тәжірибесін танытуға мүмкіндік береді. Әдістемелік материалда жүннің ерекшеліктері, оны өңдеу мен қолданудың тәрбиелік және білімдік маңызы, шығармашылық тапсырмаларды ұйымдастыру тәсілдері, оқушының қиялын, эстетикалық талғамын, ұсақ моторикасын, еңбек дағдыларын қалыптастыру жолдары сипатталады. Сонымен қатар жүннен түрлі бұйымдар жасау барысында оқушылардың өздігінен ізденуіне, шығармашылық шешім қабылдауына, ұлттық өнерге қызығушылығын арттыруға жағдай жасау мәселелері қамтылады. Әдістемелік құрал көркем еңбек пәні мұғалімдеріне, технология және шығармашылық бағыттағы үйірме жетекшілеріне, қосымша білім беру педагогтеріне тәжірибелік көмек көрсетуге арналған.

Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыға дайын білімді ғана меңгерту емес, оның шығармашылық тұрғыдан ойлауына, өз идеясын жүзеге асыруына, жаңа шешім табуына мүмкіндік беру. Бүгінгі қоғамға өзгермелі ортаға бейімделе алатын, өз ойын еркін жеткізетін, бастамашыл, ізденімпаз, шығармашылық қабілеті қалыптасқан тұлға қажет. Осыған байланысты мектептегі көркем еңбек сабақтарының маңызы артып отыр. Өйткені көркем еңбек барысында бала тек теориялық ақпарат алып қоймайды, материалды қолымен ұстайды, оны зерттейді, пішінін өзгертеді, түрлі әдістерді салыстырады, өзіндік шығармашылық өнім жасайды. Мұндай әрекет оқушының танымдық белсенділігін, ойлау икемділігін, эстетикалық сезімін және еңбексүйгіштігін қатар дамытады.

Оқушы шығармашылығын дамытуда табиғи материалдардың орны ерекше. Табиғи материалдардың түсі, құрылымы, қасиеті мен өңделу ерекшеліктері баланың қоршаған ортаны тереңірек тануына ықпал етеді. Солардың ішінде жүн өзінің жұмсақтығымен, иілгіштігімен, жылу сақтау қасиетімен, бояуды жақсы қабылдауымен және түрлі көркем бұйым жасауға қолайлылығымен ерекшеленеді. Жүннен қарапайым сәндік элементтерден бастап күрделі композициялар, панно, ойыншық, әшекей бұйым, киізден жасалған тұрмыстық заттар, ұлттық нақыштағы кәдесыйлар дайындауға болады. Бұл материалмен жұмыс істеу барысында оқушының тек қол икемділігі емес, шығармашылық ойлау жүйесі де қалыптасады.

Қазақ халқының дәстүрлі тұрмысында жүннің орны айрықша болған. Мал шаруашылығын негізгі кәсіп еткен халқымыз қой жүнін, түйе жүнін және басқа да табиғи талшықтарды тиімді пайдалана білген. Жүннен киіз басылып, текемет, сырмақ, алаша, түскиіз, аяққап, қоржын секілді тұрмыстық және сәндік бұйымдар дайындалған. Жүннен жасалған заттар көшпелі өмір салтына қолайлы, жылы, жеңіл әрі ұзақ пайдалануға жарамды болған. Сонымен бірге әр бұйымға салынған ою-өрнек, түс үйлесімі, композициялық шешім халықтың дүниетанымымен, эстетикалық түсінігімен сабақтасып отырған. Сондықтан жүнмен жұмыс істеуді мектептегі шығармашылық әрекетке енгізу – баланың қолөнер дағдысын қалыптастыру ғана емес, оны ұлттық мәдени мұрамен таныстырудың тиімді жолы.

Жүнмен жұмыс барысында оқушы өз халқының дәстүрлі қолөнеріне жаңаша көзқараспен қарай бастайды. Мысалы, оқушы сырмақ немесе текемет үлгілерін зерттеу барысында олардың сыртқы көрінісін ғана емес, қолданылған оюлардың мазмұнын, түстердің үйлесімін, бұйымның тұрмыстағы қызметін түсінеді. Мұғалім дәстүрлі үлгіні сол күйінде қайталатумен шектелмей, оқушыға ұлттық элементтерді заманауи дизайнмен үйлестіруге мүмкіндік бергені дұрыс. Осы жағдайда оқушы өткен мәдени мұраны көшіруші емес, оны қазіргі ортаға бейімдеп, шығармашылық тұрғыдан жаңғырта алатын тұлға ретінде қалыптасады.

Шығармашылық қабілет – баланың жаңа идея ұсына білуі, белгілі бір мәселенің бірнеше шешімін табуы, қиялын нақты өнімге айналдыруы, қалыптасқан үлгіден өзгеше әрекет етуі арқылы көрінетін күрделі қасиет. Шығармашылық қабілет бір ғана сабақ арқылы қалыптаспайды. Ол жүйелі түрде берілетін тапсырмалар, баланың өз ойын білдіруіне мүмкіндік жасау, оның идеясын бағалау, қателесуден қорықпауына жағдай туғызу арқылы біртіндеп дамиды. Жүнмен жұмыс жасау осы талаптарға толық сәйкес келеді. Себебі бір материалдың өзін әр оқушы әртүрлі қабылдап, әртүрлі пішінге келтіріп, қайталанбас нәтиже шығара алады.

Мысалы, мұғалім оқушыларға «Жыл мезгілдері», «Менің туған өлкем», «Ұлттық ою», «Ертегі кейіпкері», «Табиғат көрінісі» сияқты тақырыптар бойынша жүннен композиция жасауды ұсына алады. Бір оқушы күзгі табиғатты сары, қоңыр, қызғылт түсті жүн талшықтары арқылы бейнелесе, екіншісі тау мен даланы, үшіншісі ұлттық ою элементтерін пайдалануы мүмкін. Мұндай тапсырманың ерекшелігі – барлығына ортақ бір ғана дұрыс нәтиже болмайды. Әр оқушы өзінің дүниетанымына, қиялына және эстетикалық талғамына сүйене отырып жұмыс орындайды. Бұл шығармашылық еркіндікті қалыптастырады.

Жүнмен жұмыс жасаудың тағы бір маңызды ерекшелігі – оқушының тактильдік сезімін дамытуы. Бала жүнді ұстап көру, созу, ширату, қабаттау, біріктіру, жұмсарту арқылы оның физикалық қасиеттерін тікелей сезінеді. Мұндай практикалық әрекет әсіресе бастауыш және орта буындағы оқушылар үшін пайдалы. Қол саусақтарының ұсақ қозғалыстары ми қызметімен тығыз байланысты болғандықтан, қол еңбегі оқушының зейінін, есте сақтауын, ойлауын және қимыл үйлесімділігін жетілдіруге ықпал етеді. Жүннен шағын бөлшектер жасау, оларды белгілі бір пішінге келтіру, композицияға дұрыс орналастыру барысында оқушының ұсақ моторикасы жүйелі түрде жаттығады.

Сонымен қатар жүнмен жұмыс баланың шыдамдылығы мен ұқыптылығын қалыптастырады. Кез келген көркем бұйымды бірден жасап шығу мүмкін емес. Оқушы материалды дайындап, жұмыс ретін жоспарлап, әр бөлшекті біртіндеп орындап, соңында нәтижені бағалауы тиіс. Егер жұмыс барысында қате кетсе, оны түзету тәсілдерін ойластырады. Осы әрекеттер арқылы оқушы бастаған ісін соңына дейін жеткізуге үйренеді. Мұндай дағдылар тек көркем еңбек сабағында ғана емес, басқа пәндерді меңгеруде және күнделікті өмірде де маңызды.

Жүнмен орындалатын шығармашылық жұмыстар оқушының түс туралы түсінігін де тереңдетеді. Түрлі түсті жүндерді араластыру арқылы жаңа реңк алуға, жылы және суық түстерді ажыратуға, қарама-қарсы түстердің әсерін байқауға болады. Мысалы, табиғат тақырыбындағы композицияда жасыл түстің бірнеше реңкін пайдалану арқылы кеңістік пен көлем әсерін беруге болады. Ұлттық оюлармен жұмыс жасағанда қызыл, ақ, қара, көк, сары түстердің өзара үйлесімі зерттеледі. Мұғалім осы үдерісте оқушыларға дайын шешім ұсынбай, «Қай түс негізгі болады?», «Бұл түске қандай реңк сәйкес келеді?», «Композицияны қалай айқынырақ көрсетуге болады?» деген сұрақтар қою арқылы олардың өздігінен шешім қабылдауына ықпал етуі қажет.

Жүнмен жұмыс жасау кезінде композициялық сауаттылық та қалыптасады. Оқушы бұйымдағы негізгі және қосымша элементтерді анықтауды, пішіндерді белгілі бір кеңістікке үйлесімді орналастыруды, симметрия мен асимметрияны пайдалануды, көлем мен пропорцияны сақтауды үйренеді. Алғашқы кезеңде қарапайым пішіндерден тұратын жұмыстар орындалғаны дұрыс. Кейіннен тапсырма біртіндеп күрделеніп, сюжеттік композицияларға, ұлттық нақыштағы панноларға, көлемді бұйымдарға көшуге болады. Осындай жүйелілік оқушыға өзінің өсу деңгейін сезінуге және күрделі жұмыстан қорықпауға мүмкіндік береді.

Жүнмен жұмыс жасау барысында мұғалімнің рөлі ерекше. Мұғалім оқушыға тек белгілі бір бұйымды жасау тәсілін көрсетуші емес, шығармашылық үдерісті ұйымдастырушы, бағыт беруші тұлға болуы тиіс. Егер мұғалім барлық оқушыдан бірдей пішін, бірдей түс және бірдей композиция талап етсе, шығармашылық әрекет репродуктивті жұмысқа айналып кетеді. Сондықтан тапсырманың техникалық талаптары ортақ болғанымен, шығармашылық шешім жасау мүмкіндігі оқушының өзіне қалдырылғаны жөн. Мәселен, мұғалім киіз басу техникасын түсіндіреді, алайда жасалатын бұйымның түсін, оюын, көлемін немесе композициясын әр оқушы өз бетінше таңдай алады.

Шығармашылық жұмысқа кіріспес бұрын оқушыларға жүннің түрлері мен қасиеттерін таныстыру маңызды. Табиғи жүннің жұмсақ, серпімді, жылу сақтайтын материал екенін тәжірибе арқылы көрсетуге болады. Оқушылар әртүрлі жүн үлгілерін салыстырып, олардың түсін, ұзындығын, жұмсақтығын, тығыздығын зерттейді. Мұндай зерттеушілік әрекет олардың материалды саналы түрде таңдауына көмектеседі. Мысалы, көлемді ойыншық жасауда қолданылатын жүн мен жұқа сәндік композицияға пайдаланылатын жүннің ерекшеліктерін ажырата білу жұмыстың сапасына әсер етеді.

Жүнмен жұмыс жасауда құрғақ және дымқыл киіз басу тәсілдерін оқушылардың жас ерекшелігіне қарай қолдануға болады. Дымқыл киіз басуда жүн талшықтары жылы су, сабын және механикалық қозғалыс әсерінен біріктіріледі. Бұл тәсіл арқылы шағын төсеніш, сәндік панно, білезік, гүл, моншақ немесе басқа қарапайым бұйымдар жасауға болады. Ал құрғақ киіз басу арнайы иненің көмегімен жүн талшықтарын бір-біріне кіріктіру арқылы орындалады. Бұл әдіс көлемді ойыншықтар, шағын мүсіндер мен сәндік элементтер жасауға қолайлы. Дегенмен арнайы инемен жұмыс барысында қауіпсіздік ережелеріне ерекше назар аудару қажет.

Сабақтың алғашқы кезеңінен бастап қауіпсіз еңбек мәдениетін қалыптастыру маңызды. Оқушылар қолданылатын құралдардың мақсатын, оларды дұрыс пайдалану жолдарын білуі керек. Арнайы инені бетке немесе басқа адамға қаратып ұстауға болмайтыны, жұмыс үстелін ретпен ұйымдастыру қажеттігі, қайшыны дұрыс беру және қолдану тәртібі үнемі ескертілуі тиіс. Дымқыл киіз басу кезінде жұмыс орнына судың шамадан тыс төгілмеуі, қолдың тазалығы, қолданылатын материалдардың қауіпсіздігі қадағаланады. Қауіпсіздік талаптарын сақтау оқушының жауапкершілік сезімін тәрбиелейді және еңбек әрекетіне саналы қатынас қалыптастырады.

Жүнмен жұмысқа негізделген сабақта дайын бұйымды көрсетудің де өзіндік әдістемелік мәні бар. Мұғалім бірнеше үлгі ұсына алады, бірақ оларды «міндетті түрде осылай жасау керек» деген талап ретінде емес, идея көзі ретінде көрсету қажет. Оқушы үлгіні қарап, оның орындалу техникасын, түс үйлесімін, композициялық шешімін талдайды. Содан кейін өзінің эскизін жасайды. Эскиз жасау кезеңі шығармашылық қабілетті дамытудағы негізгі қадамдардың бірі. Оқушы болашақ жұмыстың сыртқы көрінісін қағаз бетіне түсіру арқылы ойын жүйелейді, материалдардың орналасуын алдын ала ойластырады және жұмыс ретін жоспарлайды.

Эскизден кейін материал таңдау кезеңі басталады. Бұл жерде де оқушыға таңдау еркіндігі берілуі маңызды. Ол өз композициясына сәйкес түсті, көлемді, жүннің мөлшерін анықтайды. Оқушының өз бетінше жасаған әр таңдауы шығармашылық жауапкершілікті дамытады. Мұғалім тек қажет жағдайда кеңес береді, бірақ баланың шешімін толығымен өзгертіп жібермеуі керек. Осы тәсіл арқылы оқушы өзінің идеясына сенуге, оны дәлелдеуге және нәтижесіне жауап беруге үйренеді.

Жүнмен жұмыс жасаудағы шығармашылық тапсырмалар оқушылардың жас ерекшелігіне, дайындық деңгейіне және материалды меңгеру мүмкіндігіне сәйкес біртіндеп күрделендіріліп берілуі тиіс. Бастауыш сыныптарда қарапайым пішіндер жасау, түстерді сәйкестендіру, жүн талшықтарын белгілі бір бағытта орналастыру, шағын гүлдер, жануарлар бейнесі, ою элементтері секілді тапсырмалар тиімді болады. Мұндай жұмыстар оқушының қол қимылын дамытуға, қарапайым композициялық шешімдерді түсінуге және шығармашылық әрекетке қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді. Орта буын оқушыларына күрделірек композициялар, ұлттық нақыштағы паннолар, көлемді бұйымдар, кәдесыйлар, тұрмыстық сәндік заттар дайындау ұсынылады. Жоғары сыныптарда жүнді басқа материалдармен үйлестіру, авторлық дизайн жасау, дәстүрлі қолөнерді заманауи бағытта қолдану сияқты зерттеушілік және жобалық сипаттағы тапсырмалар ұйымдастыруға болады.

Оқушының шығармашылық қабілетін дамыту үшін сабақта проблемалық жағдаяттар туғызудың маңызы зор. Мұғалім дайын үлгіні қайталатудың орнына белгілі бір міндет қойып, оның шешімін оқушының өзіне іздетуі қажет. Мысалы, «Қазақтың ұлттық оюын заманауи интерьерге қалай бейімдеуге болады?», «Жүннен жасалған бұйымды күнделікті өмірде қандай мақсатта қолдануға болады?», «Бір ғана түстің түрлі реңктерін пайдаланып, композицияны қалай әсерлі етуге болады?» деген сұрақтар шығармашылық ойлауды белсендіреді. Осындай тапсырмалар орындау барысында оқушы салыстырады, болжайды, тәжірибе жасайды, нәтижелерін талдайды және өз шешімінің тиімділігін бағалайды.

Жүнмен жұмыс жасау барысында жобалық әдісті қолдану өте нәтижелі. Жоба әдісі оқушының бір идеяны бастапқы ойдан дайын өнімге дейін жеткізуіне мүмкіндік береді. Алдымен оқушы тақырып таңдайды, өз мақсатын анықтайды, ақпарат жинайды, эскиз жасайды, қажетті материалдарды таңдайды, жұмыс кезеңдерін жоспарлайды. Одан кейін бұйымды дайындап, соңында дайын жұмысын таныстырады және өзіндік бағалау жүргізеді. Бұл үдерісте оқушы тек қолөнер техникасын меңгеріп қоймай, жоспарлау, уақытты тиімді пайдалану, мәселені шешу, ақпаратты талдау және нәтижені көпшілік алдында таныстыру дағдыларын қалыптастырады.

Мысалы, «Ұлттық нақыштағы заманауи кәдесый» тақырыбында жоба ұйымдастыруға болады. Оқушы алдымен қазақтың дәстүрлі бұйымдары мен ою-өрнектерін зерттейді. Содан кейін қазіргі адамға қажетті немесе сыйлық ретінде пайдалануға болатын бұйым түрін таңдайды. Ол жүннен телефон қапшығын, шағын сәндік панноны, кілт салғышты, сөмкеге арналған әшекейді немесе интерьерлік аксессуарды жобалауы мүмкін. Бұйымның сыртқы пішіні, түсі, оюы, қолдану мақсаты оқушының өзіндік шешімі бойынша анықталады. Нәтижесінде дәстүр мен заманауи дизайнды үйлестіруге бағытталған шығармашылық өнім пайда болады.

Мұндай жобаларды орындау оқушыларға ұлттық өнердің тек тарихи мұра емес, қазіргі өмірде де қолдануға болатын құндылық екенін түсіндіреді. Егер бала халықтық қолөнерді тек мұражайдағы немесе оқулықтағы дайын үлгі ретінде қабылдаса, оның қызығушылығы шектеулі болуы мүмкін. Ал өзі ұлттық оюды қазіргі заманға сай бұйымға енгізіп, оны қолымен жасап шыққанда, дәстүрдің өміршеңдігін нақты сезінеді. Бұл ұлттық мәдениетке құрметпен қарауды қалыптастырып, оқушының өз халқының өнеріне деген мақтаныш сезімін арттырады.

Жүнмен жұмыс барысында зерттеу әдісін де қолдануға болады. Мысалы, оқушыларға әртүрлі жүн түрлерінің қасиеттерін салыстыру тапсырмасы беріледі. Олар жүннің жұмсақтығын, созылғыштығын, бояуды қабылдауын, тығыздалу ерекшелігін бақылап, қандай жұмыс түріне қолайлы екенін анықтайды. Бір топ құрғақ киіз басуға қолайлы жүнді зерттесе, екінші топ дымқыл киіз басуға арналған материалдардың айырмашылығын қарастыра алады. Зерттеу нәтижесін кесте, қысқаша қорытынды немесе шағын таныстырылым түрінде ұсынуға болады. Бұл жұмыстар оқушының бақылағыштығын, салыстыру және дәлелдеу дағдыларын дамытады.

Жүннен жасалатын бұйымдардың тақырыптарын оқушының күнделікті өмірімен байланыстыру да шығармашылық қызығушылықты арттырады. Мысалы, оқушы өз бөлмесіне арналған сәндік панно, жақын адамына сыйлық, мектеп көрмесіне арналған композиция немесе мерекелік безендіру дайындай алады. Жасалған бұйымның нақты қолданылатын орны болған жағдайда оқушы жұмыстың нәтижесіне жауапкершілікпен қарайды. Ол бұйымның әдемілігімен қатар беріктігіне, өлшеміне, ыңғайлылығына және сапасына назар аударады. Осылайша шығармашылық әрекет өмірлік тәжірибемен ұштасады.

Оқушылардың қиялын дамытуда еркін тақырыптағы жұмыстардың орны ерекше. Мұндай тапсырмаларда оқушыға тақырыпты, пішінді, түсті және орындау тәсілін өз бетінше таңдауға мүмкіндік беріледі. Мысалы, «Менің қиялымдағы әлем», «Болашақ қаласы», «Ғажайып жануар», «Арманымдағы табиғат» сияқты тақырыптар баланың фантазиясын белсендіреді. Жүннің жұмсақ әрі икемді құрылымы қиялдағы бейнелерді еркін жүзеге асыруға қолайлы. Бір оқушы қиял-ғажайып жануар жасауы мүмкін, екіншісі ерекше гүлдерден тұратын композиция құрастырады, үшіншісі абстрактілі бейнелер арқылы өз көңіл күйін жеткізеді. Осындай еркін шығармашылық жұмыста оқушының даралығы айқын көрінеді.

Мұғалім шығармашылық үдерістің әр кезеңінде оқушыға қолдау көрсетуі тиіс. Бірақ қолдау көрсету оның жұмысын мұғалімнің өзі орындап беру дегенді білдірмейді. Кейде оқушы жұмыстың белгілі бір тұсында қиналып, «Қалай жасаймын?» деп сұрауы мүмкін. Осындай жағдайда мұғалім дайын шешім айтудың орнына бағыттаушы сұрақтар қойғаны дұрыс. «Сен қандай нәтиже алғың келеді?», «Қай әдісті қолданып көрдің?», «Басқа түсті немесе пішінді пайдалансаң не өзгереді?» деген сұрақтар оқушыны өздігінен шешім табуға жетелейді. Бұл тәсіл шығармашылық дербестікті қалыптастырады.

Жүнмен жұмыс жасауда топтық және жұптық әрекеттерді ұйымдастыру да тиімді. Топтық жұмыс барысында оқушылар идеяларымен бөліседі, міндеттерді өзара бөліп алады, бір-бірінің пікірін тыңдайды және ортақ нәтижеге қол жеткізуге үйренеді. Мысалы, бірнеше оқушы бірігіп үлкен көлемді панно жасай алады. Бір оқушы композицияның эскизін дайындаса, екіншісі жүннің түс үйлесімін таңдайды, үшіншісі негізгі бейнелерді қалыптастырады, қалғандары ұсақ бөлшектер мен әрлеу жұмыстарын орындайды. Мұндай бірлескен әрекет өзара сыйластықты, жауапкершілікті және қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырады.

Топтық жұмыста мұғалім әр оқушының белсенді қатысуына назар аударуы керек. Кейде белсенді оқушылар жұмыстың негізгі бөлігін өздері орындап, басқалары бақылаушы болып қалуы мүмкін. Сондықтан міндеттерді нақты бөлу және әр баланың үлесін анықтау маңызды. Топ жұмысын бағалау кезінде дайын өніммен қатар бірлескен әрекет, жауапкершілік, идея ұсыну, өзара көмек көрсету сияқты өлшемдер ескерілгені жөн. Бұл оқушыларға шығармашылық жұмыстың нәтижесі ғана емес, оған жету жолы да маңызды екенін түсіндіреді.

Шығармашылық сабақта бағалау жүйесі ерекше маңызға ие. Көркем жұмысты тек «дұрыс» немесе «бұрыс» деп бағалау оқушының шығармашылық ынтасын төмендетуі мүмкін. Себебі өнердегі шығармашылық шешім әртүрлі болады. Сондықтан бағалау барысында бірнеше критерийді қолдану қажет. Оларға идеяның ерекшелігі, композицияның тұтастығы, түстердің үйлесімі, техникалық орындалу сапасы, материалды тиімді пайдалану, жұмыстың ұқыптылығы және оқушының өздігінен шешім қабылдауы жатады. Бағалау талаптары алдын ала таныстырылса, оқушы жұмыс барысында неге назар аудару керектігін жақсы түсінеді.

Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау да шығармашылық қабілетті дамытуға көмектеседі. Сабақ соңында оқушылар өз жұмысына қарап, «Менің жұмысымның сәтті шыққан тұсы қандай?», «Қай кезеңде қиындық кездесті?», «Келесі жолы нені өзгерткім келеді?» деген сұрақтарға жауап бере алады. Бұл рефлексия оқушының өз әрекетін саналы түрде талдауына ықпал етеді. Өзара бағалау кезінде оқушылар сыныптастарының жұмысына құрметпен қарап, алдымен жақсы шыққан тұсын атап, содан кейін дамытуға болатын жағын мәдениетті түрде айтуға үйренуі тиіс.

Оқушылардың жұмыстарын көрмеге қою да мотивацияны арттыратын маңызды әдіс. Мектеп дәлізінде, көркем еңбек кабинетінде немесе кітапханада жүннен жасалған жұмыстар көрмесін ұйымдастыруға болады. «Ұлттық қолөнер – ұрпаққа мұра», «Жүннен жасалған ғажайыптар», «Шебер қолдар», «Ұлттық ою – халық мұрасы» сияқты тақырыптар балалардың қызығушылығын арттырады. Өз жұмысының көпшілік назарына ұсынылуы оқушыға қуаныш сыйлап, оның шығармашылық еңбегінің бағаланатынын сезіндіреді. Бұл келесі жұмыстарды одан да сапалы орындауға ынталандырады.

Көрме ұйымдастыру барысында балаларды тек бұйым жасаушы ретінде емес, оны таныстырушы ретінде де қатыстыру пайдалы. Әр оқушы өзінің жұмысының идеясын, қандай материал пайдаланғанын, қай тәсілді қолданғанын, қандай қиындықтар кездескенін қысқаша айтып береді. Бұл олардың сөйлеу мәдениетін, өзіндік пікір білдіруін және шығармашылық шешімін негіздеу қабілетін дамытады. Оқушы «Мен осы түсті неге таңдадым?», «Бұл ою нені білдіреді?», «Неліктен дәл осы пішінді қолдандым?» деген сұрақтарға жауап берген сайын өзінің шығармашылық әрекетін тереңірек түсінеді.

Жүнмен жұмыс жасау арқылы пәнаралық байланысты да тиімді жүзеге асыруға болады. Мысалы, тарих пәнімен байланыстырып, қазақ халқының дәстүрлі қолөнерінің даму тарихын қарастыруға болады. География сабағындағы мал шаруашылығы тақырыбымен байланыстырып, жүннің алыну жолдары мен аймақтық ерекшеліктерін талқылауға мүмкіндік бар. Математикамен байланыста симметрия, геометриялық пішіндер, өлшем, пропорция ұғымдары қолданылады. Бейнелеу өнерімен байланыста түс, композиция, перспектива, ритм және контраст түсініктері дамытылады. Қазақ әдебиетімен байланыстырып, ұлттық тұрмыс, салт-дәстүр және қолөнер туралы шығармалардан үзінділер пайдалануға болады.

Экологиялық тәрбие тұрғысынан да жүнмен жұмыстың мүмкіндігі мол. Жүн табиғи әрі қайта жаңартылатын материал болып табылады. Сабақ барысында табиғи және жасанды материалдардың айырмашылықтарын талқылап, қоршаған ортаға әсері туралы пікір алмасуға болады. Оқушыларға материалды үнемдеп пайдалану, қалдық жүндерді тастамай, ұсақ сәндік элементтер жасауға қолдану ұсынылады. Мысалы, үлкен бұйымнан қалған жүн бөліктерінен шағын гүлдер, моншақтар, әшекейлер немесе мозаикалық композициялар жасауға болады. Осы тәсіл оқушылардың ресурсты тиімді пайдалану және экологиялық жауапкершілік дағдыларын қалыптастырады.

Жүнмен жұмыс жасау кезінде ұлттық ою-өрнектерді қолданудың тәрбиелік мәні ерекше. Қазақ оюларының әрқайсысының өзіндік пішіні, композициялық құрылымы және тарихи қалыптасқан мәні бар. «Қошқармүйіз», «түйетабан», «сыңармүйіз», «құсқанаты», «ирек» сияқты ою элементтерін зерттей отырып, оқушы олардың ерекшеліктерін ажыратуға үйренеді. Мұғалім тек атауын жаттатумен шектелмей, олардың қай бұйымдарда қолданылатынын, композицияда қалай орналасатынын, заманауи дизайнда қалай пайдалануға болатынын көрсетуі қажет. Содан кейін оқушылар өздерінің авторлық ою композициясын құрастыра алады.

Мысалы, оқушы дәстүрлі «қошқармүйіз» элементін негізге алып, оның пішінін сақтай отырып жаңа композиция жасайды. Ол оюды айналдырып, үлкейтіп немесе кішірейтіп, бірнеше элементті қайталап, жаңа ритм құра алады. Түстік шешімді де дәстүрлі үлгіден өзгеше таңдауға мүмкіндік беріледі. Осылайша бала ұлттық өнердің негізін құрметтей отырып, өз шығармашылық көзқарасын қалыптастырады. Мұндай тәсіл ұлттық дәстүрді механикалық түрде қайталаудан гөрі оның көркемдік заңдылықтарын түсінуге және жаңаша қолдануға мүмкіндік береді.

Жүнмен жасалатын шығармашылық жұмыстың мазмұнын мерекелік және тәрбиелік іс-шаралармен байланыстыру да пайдалы. Наурыз мерекесіне ұлттық оюлы панно, Тәуелсіздік күніне елдік рәміздерді бейнелейтін композициялар, Отбасы күніне сыйлықтар, аналар мерекесіне сәндік гүлдер мен кәдесыйлар жасауға болады. Осындай жұмыстардың тәрбиелік мәні арта түседі, себебі оқушы бұйымды белгілі бір адамға немесе маңызды оқиғаға арнап дайындайды. Ол өз еңбегінің әлеуметтік маңызын сезінеді.

Мектептегі үйірме жұмыстарында жүнмен жұмыс жасауға көбірек уақыт бөлуге мүмкіндік бар. Сабақ уақыты шектеулі болғандықтан, күрделі бұйымдарды толық аяқтау қиын болуы мүмкін. Ал үйірме барысында оқушы белгілі бір техниканы тереңірек меңгеріп, көлемді шығармашылық жобаларды орындай алады. Үйірме жұмысында оқушының жеке қызығушылығына қарай бағыт таңдауға мүмкіндік берген дұрыс. Бір бала көлемді ойыншық жасауды ұнатса, екіншісі панноға, үшіншісі ұлттық бұйымдар жасауға қызығуы мүмкін. Мұғалім әр баланың бейімділігін ескеріп, шығармашылық дамуына жағдай жасауы тиіс.

Дарынды және шығармашылыққа бейім оқушылармен жұмыс барысында тапсырманы күрделендіріп, авторлық жоба жасауға мүмкіндік беру маңызды. Мұндай оқушыларға бір техниканы қайталаудан гөрі бірнеше тәсілді үйлестіру, жаңа пішін ойлап табу, қолөнер бұйымының функционалдық мүмкіндігін жетілдіру сияқты міндеттер беріледі. Мысалы, жүнді мата, жіп, былғары, ағаш немесе моншақпен үйлестіру арқылы ерекше дизайн жасауға болады. Бұл оқушыны эксперимент жасауға, материалдардың жаңа мүмкіндіктерін зерттеуге жетелейді.

Сонымен қатар шығармашылық қабілеті бірден байқалмайтын немесе қол еңбегіне сенімсіз оқушыларға да қолайлы жағдай жасау қажет. Олар үшін алғашқы тапсырмалар қарапайым әрі нәтижесі тез көрінетін болғаны дұрыс. Кішкентай жетістік баланың өз күшіне деген сенімін арттырады. Мұғалім мұндай оқушыны басқа балалармен салыстырмай, оның жеке ілгерілеуіне назар аударуы тиіс. Мысалы, алғашқы жұмысында пішінді дұрыс жасай алмаған бала келесі жұмыста материалды ұқыпты орналастырса, сол жетістігін атап көрсету керек. Жүйелі қолдау нәтижесінде оқушы шығармашылық әрекеттен қорықпайтын болады.

Жүнмен жұмыс жасауда шығармашылық ортаның ұйымдастырылуы да маңызды. Кабинетте түрлі жүн үлгілері, ою-өрнек нұсқалары, оқушы жұмыстары, ұлттық қолөнер бұйымдарының суреттері орналастырылса, олар балалар үшін тұрақты идея көзі болады. Материалдар ретімен орналасып, оқушыға қолжетімді болуы тиіс. Шығармашылық ортада бала өзін еркін сезініп, материалдарды зерттеуге, салыстыруға және жаңа идея ойлап табуға ынталанады.

Сабақта цифрлық ресурстарды орынды пайдалану да тиімді. Мұғалім жүннен бұйым жасау техникасын көрсететін қысқа бейнематериалдарды, ұлттық қолөнер шеберлерінің жұмыстарын, мұражай экспонаттарын, заманауи дизайнерлердің жобаларын көрсете алады. Бірақ цифрлық материал дайын үлгіні көшірту құралы емес, шығармашылық идеяны дамыту көзі ретінде пайдаланылуы керек. Көрген материалдан кейін оқушылар «Маған қандай шешім ұнады?», «Мен оны қалай өзгертер едім?», «Қандай жаңа идея пайда болды?» деген сұрақтарға жауап бере алады.

Шеберлермен кездесу немесе шеберлік сағатын ұйымдастыру оқушының шығармашылық қызығушылығын одан әрі күшейтеді. Халық қолөнерімен айналысатын шебер сабаққа келіп, жүн өңдеу, киіз басу немесе ұлттық бұйым жасау жолдарын көрсетсе, оқушылар дәстүрлі өнерді тікелей тәжірибеде көреді. Шебердің еңбегі, жұмыс тәсілі, материалға деген көзқарасы балаға үлкен әсер қалдырады. Мұндай кездесулер кәсіби бағдар беру тұрғысынан да пайдалы, өйткені оқушы қолөнердің дизайнер, сәндік-қолданбалы өнер шебері, суретші, кәсіпкер секілді мамандықтармен байланысын түсіне бастайды.

Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуда ата-аналармен бірлескен жұмыстарды да ұйымдастыруға болады. «Отбасылық шеберхана» түріндегі іс-шарада ата-ана мен бала жүннен бірлесіп шағын бұйым жасайды. Мұндай жұмыс отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын нығайтып, ұлттық қолөнерге деген ортақ қызығушылық қалыптастырады. Әсіресе отбасында қолөнермен айналысатын әже, ана немесе басқа жақындары бар оқушылар олардың тәжірибесін мектеп ортасымен бөлісе алады. Осылайша ұрпақтар сабақтастығы жүзеге асады.

Жүнмен жұмыс жасаудың тағы бір ерекшелігі – оның эмоционалдық жағымды әсері. Жұмсақ материалмен жұмыс істеу, түстерді таңдау, пішін қалыптастыру көптеген оқушыға тыныш әрі қызықты шығармашылық орта береді. Әрине, бұл әрекетті қандай да бір емдік тәсіл ретінде қарастыру міндетті емес, алайда сабақтағы қолайлы психологиялық ахуал баланың шығармашылық белсенділігіне оң ықпал етеді. Оқушы өзінің идеясын еркін жүзеге асыра алған жағдайда жұмыс барысынан қанағат алады, ал дайын өнім оның еңбегінің нақты нәтижесіне айналады.

Осылайша жүнмен жұмыс жасау – қолөнер техникасын меңгертетін қарапайым практикалық әрекет қана емес, оқушының шығармашылық қабілетін жан-жақты дамытуға мүмкіндік беретін педагогикалық құрал. Оның көмегімен қиял, эстетикалық талғам, ұсақ моторика, дербестік, зерттеушілік дағды, ұлттық мәдениетке қызығушылық және еңбекке жауапкершілік қатар қалыптасады. Бұл мүмкіндіктерді тиімді пайдалану мұғалімнің тапсырманы дұрыс ұйымдастыруына, оқушының еркін шығармашылық шешім қабылдауына жағдай жасауына және нәтижені қолдау мен бағалаудың дамытушы тәсілдерін қолдануына байланысты.

Жүнмен жұмыс жасау арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту үдерісінде мұғалім сабақ құрылымын оқушының белсенді әрекетіне негіздеп ұйымдастыруы қажет. Сабақтың басында қызығушылық оятатын қысқа сұрақтар, табиғи жүн үлгілерін көрсету, ұлттық қолөнер бұйымдарының ерекшеліктерін талдау немесе дайын шығармашылық жұмыстарды салыстыру тиімді болады. Одан кейін оқушыға нақты шығармашылық міндет ұсынылып, оны орындаудың негізгі техникалық тәсілдері түсіндіріледі. Негізгі жұмыс кезеңінде оқушы өз идеясын жүзеге асырады, ал мұғалім бақылаушы және бағыт беруші қызмет атқарады. Сабақ соңында дайын жұмысты таныстыру, талдау, өзін-өзі бағалау және рефлексия ұйымдастырылады. Осындай құрылым баланы сабақтың барлық кезеңінде белсенді қатысушы ретінде қалыптастырады.

Жүнмен жұмыс істеуге арналған сабақтарды жоспарлағанда уақытты тиімді бөлу маңызды. Кейбір бұйымдарды бір сабақта аяқтау мүмкін болса, күрделі композициялар бірнеше сабаққа созылуы мүмкін. Сондықтан мұғалім жұмысты кезеңдерге бөліп, әр кезеңге нақты міндет қойғаны дұрыс. Бірінші сабақта идея таңдау мен эскиз жасау, екінші сабақта негізгі бөлікті орындау, үшінші сабақта әрлеу, сапасын тексеру және таныстыру жұмыстарын өткізуге болады. Мұндай жоспарлау оқушының асығыс әрекет етпеуіне, әр кезеңге жауапкершілікпен қарауына және өз уақытын басқаруына көмектеседі.

Практикалық сабақ барысында жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыруға үйрету де маңызды. Оқушы қажетті материалдар мен құралдарды алдын ала дайындап, артық заттарды үстел үстінен алып тастауы керек. Жұмыс соңында пайдаланылған құралдарды орнына қою, қалған материалдарды жинау, жұмыс орнын тазалау әдетке айналуы тиіс. Бұл қарапайым әрекеттер баланың еңбек мәдениетін қалыптастырып, ұқыптылық пен тәртіпке тәрбиелейді. Шығармашылық еркіндік еңбек тәртібімен ұштасқанда ғана нәтижелі болады.

Жүнмен жұмыс барысында оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттырудың бір жолы – таңдау мүмкіндігін кеңейту. Мұғалім бір тақырып аясында бірнеше нұсқа ұсына алады. Мысалы, «Ұлттық өрнек» тақырыбында оқушы панно, кәдесый, сәндік белгі, шағын төсеніш немесе киізден жасалған әшекей дайындай алады. Орындау формасының әртүрлі болуы оқушының қызығушылығына сай бағыт таңдауға мүмкіндік береді. Кейбір оқушы жазық композиция жасауды ұнатса, енді бірі көлемді бұйыммен жұмыс істеуге бейім болуы мүмкін. Мұндай даралау әр баланың шығармашылық әлеуетін ашуға жағдай жасайды.

Оқушының шығармашылық қабілеті тек дайын бұйымның сапасымен өлшенбейді. Кейде техникалық жағынан мінсіз емес жұмыс ерекше идеямен, тың түстік шешіммен немесе күтпеген композициялық тәсілмен құнды болуы мүмкін. Сондықтан педагог бағалау кезінде нәтижемен қатар шығармашылық үдерісті де ескеруі керек. Оқушының идея іздеуі, бірнеше нұсқа жасауы, қателігін түзетуі, жаңа тәсілді байқап көруі де маңызды жетістік болып саналады. Мұғалім осындай ізденістерді байқап, қолдап отырса, бала шығармашылық әрекетке сеніммен қатысады.

Жүнмен жұмыс істеу барысында эксперименттік тапсырмалар ұйымдастыру да тиімді. Мысалы, бірдей түсті жүнді әртүрлі қабаттап орналастырып, қандай реңк пайда болатынын бақылау, екі түсті араластырып жаңа түс шығару, жүнді басқа табиғи материалдармен үйлестіру, көлем мен тығыздықты өзгертіп әртүрлі фактура жасау сияқты тәжірибелер өткізуге болады. Мұндай тапсырмалар алдын ала белгілі бір дайын нәтижені талап етпейді. Оқушы тәжірибе арқылы материалдың мүмкіндіктерін байқап, өзіндік қорытынды жасайды. Бұл зерттеушілік ойлау мен шығармашылық тәуекелге бару дағдысын қалыптастырады.

Шығармашылық жұмыс кезінде оқушыларға авторлық атау ойлап табуды ұсынудың да пайдасы бар. Оқушы өз туындысына атау бергенде оның мазмұнын, идеясын және эмоционалдық мәнін қайта ой елегінен өткізеді. Мысалы, табиғат көрінісін жасаған бала оны жай ғана «Пейзаж» деп атамай, «Күзгі тыныштық», «Таудағы таң», «Дала әуені» секілді атаулармен ұсына алады. Мұндай әрекет баланың образдық ойлауын, тіл байлығын және шығармашылық өнімді тұтас қабылдау қабілетін дамытады.

Жүнмен жұмыс жасау оқушының кәсіпкерлік ойлау элементтерін қалыптастыруға да мүмкіндік береді. Жоғары сынып оқушыларына жасаған бұйымының өзіндік құнын шамамен есептеу, материал шығынын анықтау, өнімнің мақсатты тұтынушысын сипаттау, оны қалай безендіріп ұсынуға болатынын ойластыру тапсырмалары берілуі мүмкін. Мысалы, оқушы шағын кәдесый жасап, оның бағасын есептеп, қаптамасын жобалап, атауын және қысқаша сипаттамасын дайындайды. Бұл шығармашылық жұмысты өмірлік тәжірибемен байланыстырып, оқушының бастамашылдығын арттырады.

Ұлттық қолөнерге негізделген шығармашылық жұмыстарды мектептің тәрбие бағытымен байланыстыру да нәтижелі. Оқушылардың жасаған бұйымдарын мектеп мерекелерінде, көрмелерде, қайырымдылық жәрмеңкелерінде немесе ұлттық мәдениетке арналған іс-шараларда пайдалануға болады. Мұндай жағдайда бала өзінің еңбегінің қоғамдық маңызын сезінеді. Өз қолымен жасаған заттың басқа адамға қуаныш сыйлағанын немесе мектеп ортасын безендіруге қолданылғанын көру оның еңбекке деген көзқарасын өзгертеді.

Жүнмен жұмыс жасау барысында оқушыларды қазақ халқының дәстүрлі бұйымдарының жасалу логикасымен таныстыру маңызды. Мысалы, текемет пен сырмақтың жасалу тәсілдерінің айырмашылығын, олардың композициялық құрылымын, тұрмыстық қызметін қарастыруға болады. Мұндай ақпарат оқушының тарихи-мәдени түсінігін кеңейтеді. Сонымен қатар дәстүрлі бұйымдардың табиғи материалдарды ұқыпты пайдалануға негізделгенін көрсету экологиялық тәрбие үшін де маңызды. Қазақ қолөнерінде материалдың мүмкіндігін тиімді пайдалану, ұзақ қызмет ететін бұйым жасау, артық қалдық қалдырмау сияқты қағидалар бұрыннан қалыптасқан.

Қазіргі кезде ұлттық қолөнер элементтерін жаңа дизайн бағыттарымен ұштастыру өзекті. Сондықтан оқушыға дәстүрлі оюды тек көне бұйымның құрамында емес, қазіргі интерьерде, киім дизайнында, аксессуарда, сыйлық өнімінде қалай қолдануға болатынын ойландыру қажет. Бұл тапсырмалар ұлттық құндылықты заман талабына сай қабылдауға мүмкіндік береді. Жас ұрпақ дәстүрлі өнердің қатып қалған үлгі емес, дамуға және жаңаруға қабілетті мәдени құбылыс екенін түсінеді.

Жүнмен жұмыс жасау барысында ерекше білім беру қажеттілігі бар оқушыларды да шығармашылық әрекетке тартуға жағдай жасауға болады. Тапсырманың көлемін, күрделілігін, құралдарды пайдалану тәсілін және жұмыс қарқынын оқушының мүмкіндігіне қарай бейімдеу маңызды. Кейбір балаға үлкен пішіндермен жұмыс жасау ыңғайлы болса, енді біріне дайын контурларды пайдалану көмектесуі мүмкін. Мұғалім әр оқушыға қолжетімді міндет ұсынып, оның жеке жетістігін бағалаған жағдайда ортақ шығармашылық орта қалыптасады.

Инклюзивті сабақта жұптық қолдау әдісін қолдануға болады. Оқушылар бір-біріне материал дайындауға, түс таңдауға, бөлшектерді орналастыруға көмектеседі. Бұл тәсіл тек техникалық қолдау ғана емес, сыныптағы өзара сыйластық пен әлеуметтік қарым-қатынасты дамытуға ықпал етеді. Әр бала ортақ шығармашылық жұмысқа үлес қоса алатынын сезінуі тиіс. Мұндай тәжірибе ұжымдық жауапкершілікті қалыптастырады.

Жүнмен жұмыс барысында оқушының эмоционалдық жағдайын да ескерген дұрыс. Шығармашылық жұмыста кейбір балалар өз нәтижесіне шамадан тыс сын көзбен қарап, «менің қолымнан келмейді» деген ойға берілуі мүмкін. Мұғалім мұндай жағдайда жұмысты басқа оқушымен салыстырмай, баланың бастапқы деңгейімен салыстырып, нақты ілгерілеуін атап көрсетуі керек. Мысалы, «Бұл жолы түс үйлесімін жақсы таңдадың», «Пішінді алдыңғы жұмысқа қарағанда анық жасадың», «Өзің жаңа тәсіл қолданып көрдің» деген нақты кері байланыс оқушыға сенімділік береді.

Шығармашылық жұмыстың нәтижесін талдау кезінде сын айту мәдениетін де қалыптастыру маңызды. Оқушы өзге адамның еңбегіне құрметпен қарап, кемшілікті емес, жетілдіруге болатын тұсты атап үйренуі керек. «Маған түстердің үйлесуі ұнады», «Егер шетін сәл айқындасаң, композиция анық көрінер еді» сияқты пікірлер конструктивті кері байланыстың үлгісі бола алады. Бұл дағды кейін басқа пәндерде және өмірлік қарым-қатынаста пайдалы болады.

Жүнмен жұмыс істеу үдерісінде оқушылардың шығармашылық портфолиосын жинақтау да тиімді. Портфолиоға дайын бұйымдардың фотосуреттерін, алғашқы эскиздерді, шағын рефлексияларды, жобалық жазбаларды, көрмеге қатысу туралы мәліметтерді енгізуге болады. Бірнеше ай немесе оқу жылы соңында оқушы өз жұмыстарын қарап, шығармашылық дамуын салыстыра алады. Бұл өзіндік талдау және мақсат қою дағдысын қалыптастырады.

Портфолио мұғалім үшін де диагностикалық құрал бола алады. Ол арқылы оқушының қандай техникаға көбірек қызығатынын, қандай тапсырмаларда қиындық көретінін, композициялық немесе түстік шешімінің қалай дамып келе жатқанын анықтауға болады. Осы мәліметтер негізінде келесі тапсырмаларды саралап беру мүмкіндігі артады. Сондықтан шығармашылық портфолио бағалау ғана емес, оқыту үдерісін жетілдіру құралы ретінде де қарастырылуы керек.

Жүнмен жұмыс арқылы шығармашылық қабілетті дамытуда жүйелілік негізгі талаптардың бірі болып табылады. Бір-екі рет орындалған тапсырма тұрақты нәтиже бермеуі мүмкін. Оқушыға материалмен жиі жұмыс істеу, әртүрлі әдісті қолданып көру, күрделілігі біртіндеп өсетін жұмыстар орындау қажет. Алғашында қарапайым пішін жасаған бала кейін композициялық панно, одан кейін авторлық жоба орындауға көшсе, оның шеберлігі мен шығармашылық сенімділігі біртіндеп қалыптасады.

Мұғалімнің кәсіби ізденісі де бұл бағыттағы жұмыстың сапасына тікелей әсер етеді. Педагог жүнмен жұмыс жасаудың жаңа тәсілдерін, заманауи сәндік-қолданбалы өнер бағыттарын, ұлттық қолөнерді оқыту әдістерін тұрақты зерттеп отырғаны жөн. Өз тәжірибесін әріптестерімен бөлісу, шеберлік сабақтарына қатысу, әдістемелік материалдар жинақтау мұғалімнің кәсіби мүмкіндігін кеңейтеді. Оқушы шығармашылығын дамыту үшін мұғалімнің өзі де шығармашылық ізденісте болуы маңызды.

Жүнмен орындалатын жұмыстарды ұйымдастыруда жергілікті материалдық мүмкіндіктерді де ескеруге болады. Ауылдық жерлерде табиғи жүнге қолжетімділік жоғары болуы мүмкін, сондықтан оны бастапқы өңдеу кезеңдерімен таныстыруға жағдай бар. Қалалық мектептерде арнайы дайындалған түрлі түсті жүндер немесе киіз материалдары пайдаланылуы мүмкін. Екі жағдайда да басты мақсат материалдың қымбаттығына немесе көптігіне емес, оны шығармашылық тұрғыда тиімді пайдалануға бағытталуы тиіс.

Оқушыларды материалды үнемдеуге үйрету де маңызды педагогикалық міндет. Жүнді қажет мөлшерде алу, пайдаланылмай қалған бөліктерді сұрыптап сақтау, шағын қалдықтарды қосымша сәндік элемент ретінде қолдану – еңбек мәдениетінің бір бөлігі. Мұндай дағды экологиялық жауапкершілікті қалыптастырып қана қоймай, ресурсты жоспарлау қабілетін дамытады.

Жүнмен жұмыс жасау барысында сабақ мазмұнын жергілікті мәдениетпен байланыстыруға болады. Әр өңірдің дәстүрлі қолөнер үлгілерін, ою-өрнек ерекшеліктерін, жүн өңдеу тәжірибесін қарастыру оқушының туған өлкесіне деген қызығушылығын арттырады. Егер мүмкіндік болса, өлкетану мұражайындағы бұйымдарды зерттеу, жергілікті шеберлермен кездесу, ауылдағы немесе отбасындағы қолөнер тәжірибесін жинақтау секілді жұмыстар жүргізуге болады.

Оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыру үшін тақырыптық байқаулар ұйымдастыру да тиімді. Мысалы, «Ең ерекше ұлттық ою», «Жүннен жасалған үздік кәдесый», «Табиғат және қиял», «Менің авторлық бұйымым» сияқты байқаулар оқушыларды ізденуге ынталандырады. Бірақ байқаудың негізгі мақсаты тек жеңімпаз анықтау емес, әр оқушының шығармашылық өсуіне мүмкіндік жасау болуы керек. Сондықтан номинацияларды әртүрлі ұйымдастыруға болады: «Үздік идея», «Үздік түс үйлесімі», «Ең ұқыпты жұмыс», «Ұлттық нақышты сәтті қолдану», «Ең ерекше композиция» және тағы басқа.

Осындай тәсіл әр баланың жетістігін көруге мүмкіндік береді. Егер тек техникалық тұрғыда ең жақсы жұмыс қана бағаланса, кейбір оқушылар өз мүмкіндігін төмен бағалауы мүмкін. Ал әртүрлі шығармашылық қырларды тану олардың ынтасын сақтайды. Мұғалім үшін басты қағида – баланы нәтижеге ғана емес, ізденуге және дамуға бағыттау.

Жүнмен жұмыс жасауда рефлексияны сабақтың тұрақты бөлігіне айналдыру қажет. Рефлексия ұзақ жазбаша тапсырма түрінде ғана болмауы мүмкін. Оқушы бір сөйлеммен «Бүгін мен үйрендім…», «Маған қиын болғаны…», «Келесі жолы мен…», «Маған ұнағаны…» деген ойларын жалғастыра алады. Кейде жұмысын бір сөзбен сипаттау, түс арқылы көңіл күйін көрсету немесе шағын стикерге пікір жазу жеткілікті. Мұндай қарапайым әрекеттер оқушының өз оқу тәжірибесін саналы түсінуіне көмектеседі.

Шығармашылық қабілетті дамытуда дайын нәтижеден бұрын үдерістің құндылығын түсіндіру маңызды. Оқушы кейде жасаған бұйымын ұнатпауы мүмкін, бірақ сол жұмыс арқылы жаңа техника меңгерген, материалдың қасиетін түсінген, қателігін түзетуді үйренген болуы мүмкін. Сондықтан әр жұмыстың білімдік мәні бар екенін көрсету қажет. Осындай көзқарас баланың қателесуден қорықпауына, жаңа нәрсені байқап көруіне және тұрақты ізденуіне мүмкіндік береді.

Жүнмен жұмыс жасау арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту – көркем еңбек пәнінің мазмұнын ұлттық құндылықтармен, практикалық әрекетпен және заманауи білім беру талаптарымен тиімді байланыстыратын бағыт. Бұл жұмыс оқушының қол икемділігі мен эстетикалық талғамын ғана емес, оның ойлау дербестігін, қиялын, еңбекке жауапкершілігін, жобалау және зерттеу дағдыларын да қалыптастырады. Жүннің табиғи әрі пластикалық қасиеті балаларға идеяларын еркін жүзеге асыруға мүмкіндік береді, ал ұлттық қолөнермен байланысы олардың мәдени танымын тереңдетеді.

Мұғалім сабақ барысында оқушыға еркіндік пен жауапкершіліктің үйлесімін қамтамасыз еткен жағдайда шығармашылық қабілетті дамыту нәтижелі болады. Оқушыға таңдау жасауға, тәжірибе өткізуге, өз ойын қорғауға, қателесуге және қайта түзетуге мүмкіндік берілуі тиіс. Осындай ортада бала дайын үлгіні қайталайтын орындаушыдан өзіндік идеясы бар шығармашылық тұлғаға айналады.

Қорытынды. Жүнмен жұмыс жасау арқылы оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту – білім беру мен тәрбиені өзара үйлестіретін тиімді педагогикалық бағыт. Табиғи жүннің қасиеттері, оны өңдеу тәсілдерінің әртүрлілігі және ұлттық қолөнермен тығыз байланысы оқушыға кең шығармашылық мүмкіндік береді. Жүннен бұйым жасау барысында бала материалды зерттейді, идея ойластырады, эскиз құрады, түс пен пішінді таңдайды, жұмыс кезеңдерін жоспарлайды, техникалық тәсілдерді қолданады және дайын нәтижесін бағалайды. Осы үдерістердің барлығы оның шығармашылық ойлауын, эстетикалық талғамын, ұсақ моторикасын, дербестігін, табандылығын және жауапкершілігін қалыптастыруға ықпал етеді.

Жүнмен жұмыс жасаудың тәрбиелік мүмкіндігі де жоғары. Ол оқушыны ұлттық қолөнермен таныстырып, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен мәдени мұрасын түсінуге жетелейді. Ұлттық ою-өрнектерді, дәстүрлі бұйымдарды және жүн өңдеу тәсілдерін зерттеу арқылы оқушы өз халқының мәдени құндылықтарына құрметпен қарайды. Сонымен қатар ұлттық дәстүрді заманауи дизайнмен ұштастыру шығармашылық жаңашылдыққа жол ашады.

Бұл бағыттағы жұмыстың табысты болуы мұғалімнің әдістемелік ұйымдастыруына байланысты. Тапсырмалар оқушының жас ерекшелігіне және қабілетіне сай болуы, біртіндеп күрделенуі, еркін таңдау мен ізденуге мүмкіндік беруі қажет. Бағалау барысында дайын өніммен қатар идеяның ерекшелігі, жұмыс үдерісі, дербестік, ізденіс пен шығармашылық шешім ескерілуі тиіс. Мұғалімнің қолдауы, қолайлы шығармашылық орта, көрме, жоба, зерттеу, топтық жұмыс және рефлексия сияқты әдістер оқушының шығармашылық белсенділігін арттырады.

Қорыта айтқанда, жүнмен жұмыс жасау – көркем еңбек сабақтарында оқушылардың шығармашылық әлеуетін ашудың, ұлттық құндылықтарды насихаттаудың және еңбек мәдениетін қалыптастырудың нәтижелі құралы. Жүйелі әрі мақсатты ұйымдастырылған практикалық жұмыс әр оқушыға өзін шығармашылық тұрғыдан танытуға, жаңа идеяны жүзеге асыруға, өз қолымен сапалы өнім жасауға және ұлттық өнердің мәнін терең түсінуге мүмкіндік береді. Сондықтан жүнмен жұмыс жасау әдістерін көркем еңбек сабақтарында, үйірме жұмыстарында және қосымша білім беру жүйесінде кеңінен пайдалану оқушылардың жан-жақты дамуына оң ықпал етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
  2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
  3. Көркем еңбек пәні бойынша үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана.
  4. Әбдіғапбарова Ұ.М. Қазақтың ұлттық ою-өрнектері. – Алматы: Өнер.
  5. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы: Қазақстан.
  6. Мұқанов М.С. Қазақтың үй кәсібі мен қолөнері. – Алматы.
  7. Марғұлан Ә.Х. Қазақтың сәндік-қолданбалы өнері туралы зерттеулер. – Алматы.
  8. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. – Алматы.
  9. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы.
  10. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
  11. Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы.
  12. Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва.
  13. Сухомлинский В.А. Сердце отдаю детям. – Москва.
  14. Комарова Т.С. Детское художественное творчество. – Москва.
  15. Сокольникова Н.М. Изобразительное искусство и методика его преподавания. – Москва.

 

 

Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Таңдалған журналдар

Жалпы сома: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Төлем жасау

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Сіздің деректеріңіз құпия және қауіпсіз сақталады.

Байланыс

📍
Мекенжай

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Телефон *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

✉️
Электронды пошта *

astana@ybyraitagylymy.kz

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy