
Аннотация. Мақалада қазақ тілі мен әдебиетін оқыту үдерісінде білім алушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастырудың педагогикалық негіздері қарастырылады. Қазіргі білім беру кеңістігінде оқушының тек теориялық білімді меңгеруі жеткіліксіз болып, сол білімді күнделікті өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана білуі негізгі талаптардың біріне айналып отыр. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің білім алушының коммуникативтік, тілдік, оқырмандық, ақпараттық және әлеуметтік құзыреттіліктерін дамытудағы орны ерекше. Мақалада функционалдық сауаттылық ұғымының мәні, оның білім беру мазмұнымен байланысы, қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында функционалдық дағдыларды қалыптастырудың тиімді педагогикалық шарттары талданады. Сонымен қатар мәтінмен жұмыс, проблемалық тапсырмалар, өмірлік жағдаяттарға негізделген оқу әрекеті, сыни ойлау, шығармашылық ізденіс, тілдік қарым-қатынас және әдеби шығарманы интерпретациялау тәсілдерінің функционалдық сауаттылықты дамытудағы мүмкіндіктері айқындалады. Қазақ тілі мен әдебиетін оқыту барысында білім алушының алған білімін тәжірибелік міндеттерді шешуге бағыттау, өз ойын жүйелі жеткізу, ақпаратты саралау, салыстыру, дәлелдеу, тұжырым жасау және шешім қабылдау дағдыларын қалыптастырудың маңыздылығы негізделеді.
Кілт сөздер: функционалдық сауаттылық, қазақ тілі, қазақ әдебиеті, оқырмандық сауаттылық, коммуникативтік құзыреттілік, мәтінмен жұмыс, сыни ойлау, білім беру, педагогикалық әдіс, өмірлік жағдаят.
Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік, мәдени және технологиялық өзгерістер білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Бұрынғы білім беру парадигмасында оқушының белгілі бір көлемдегі ақпаратты меңгеруі негізгі нәтиже ретінде бағаланса, бүгінгі таңда сол білімді түрлі өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілеті алдыңғы орынға шықты. Бұл өзгеріс білім алушыны дайын ақпаратты қабылдаушы тұлға ретінде емес, мәселені өз бетінше шешуге, ақпаратты талдауға, өз көзқарасын дәлелдеуге және қоршаған ортамен тиімді қарым-қатынас орнатуға қабілетті белсенді субъект ретінде қарастыруды талап етеді. Осы үдерісте функционалдық сауаттылық білім сапасының маңызды көрсеткіштерінің біріне айналып отыр.
Функционалдық сауаттылық ұғымы адамның алған білімін күнделікті өмірде, әлеуметтік қарым-қатынаста, кәсіби және қоғамдық ортада мақсатты түрде қолдана білу қабілетін білдіреді. Ол тек оқу, жазу немесе есептеу дағдысымен шектелмейді. Функционалдық сауатты тұлға ақпаратты түсінеді, оны талдайды, өз қажеттілігіне сәйкес қолданады, түрлі пікірлерді салыстырады, дәлелді қорытынды жасайды және нақты жағдайда шешім қабылдай алады. Сондықтан функционалдық сауаттылықтың қалыптасуы білім берудің барлық салаларымен байланысты кешенді педагогикалық міндет болып табылады.
Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің функционалдық сауаттылықты дамытудағы мүмкіндігі өте жоғары. Қазақ тілі пәні білім алушыны тілдік нормаларды меңгеруге ғана емес, сол тілдік құралдарды түрлі коммуникативтік жағдаятта орынды қолдануға үйретеді. Оқушының ауызша және жазбаша сөйлеуі, сұрақ қоя білуі, пікір білдіруі, дәлел келтіруі, ақпаратты жүйелеуі мен мәтін құрастыруы оның функционалдық сауаттылығының нақты көрінісі болып саналады. Ал қазақ әдебиеті көркем мәтінді түсіну, авторлық идеяны тану, кейіпкерлер әрекетін бағалау, тарихи және әлеуметтік құбылыстарды әдеби туындымен байланыстыру, жеке көзқарас қалыптастыру арқылы оқушының ойлау мәдениетін жетілдіреді. Осы тұрғыдан алғанда екі пәннің мазмұны өзара сабақтасып, функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың кешенді негізін құрайды.
Қазақ тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру үшін білім мазмұны оқушының өмірлік тәжірибесімен ұштасуы қажет. Тілдік ережелер мен грамматикалық ұғымдарды оқшау меңгертудің орнына, оларды нақты тілдік жағдаяттар аясында қолдануға бағытталған тапсырмалар тиімді нәтиже береді. Мысалы, ресми өтініш жазу, хабарландыру құрастыру, сұхбат жүргізу, пікір білдіру, қоғамдық мәселе бойынша ұсыныс жасау, нұсқаулық оқу немесе ақпараттық мәтінді саралау сияқты тапсырмалар тіл білімін тәжірибелік әрекетпен байланыстырады. Мұндай жұмыс барысында оқушы белгілі бір грамматикалық құрылымды ғана қолданбайды, сонымен бірге жағдаятты түсінеді, адресатты анықтайды, мәтіннің мақсатына сәйкес сөз таңдайды және өз ойын жүйелі жеткізуге дағдыланады.
Функционалдық сауаттылықты дамытуда мәтінмен жұмыс ерекше орын алады. Мәтін – тілдік білім мен ойлау әрекетін байланыстыратын негізгі құрал. Оқушы мәтінді оқып қана қоймай, оның мазмұнын түсінуі, негізгі және қосымша ақпаратты ажыратуы, автордың мақсатын анықтауы, мәтіндегі деректерді салыстыруы, жасырын мағынаны тануы және өз көзқарасын білдіруі қажет. Осындай көпқырлы әрекет оқырмандық сауаттылықтың қалыптасуына ықпал етеді. Қазақ тілі сабақтарында ғылыми-көпшілік, публицистикалық, ресми, жарнамалық, ақпараттық және тұрмыстық мәтіндерді пайдалану оқушының түрлі ақпарат көздерімен жұмыс істеу қабілетін дамытады. Білім алушы әртүрлі мәтіндердің құрылымдық және тілдік ерекшелігін ажыратып, олардың қандай мақсатта жазылғанын түсінеді.
Қазақ әдебиеті сабақтарындағы көркем мәтін де функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды құралы болып табылады. Әдеби шығарма оқушыға дайын пікірді ұсынбайды, керісінше, оны ойлануға, салыстыруға және моральдық-этикалық таңдау жасауға жетелейді. Кейіпкердің іс-әрекетін бағалау, оқиғаның себебі мен салдарын түсіндіру, шығарманың идеясын қазіргі қоғаммен байланыстыру, автордың ұстанымына қатысты өз пікірін білдіру оқушының талдау және интерпретациялау қабілетін жетілдіреді. Мысалы, көркем шығармадағы адамгершілік, еңбек, білім, әділет, отансүйгіштік немесе әлеуметтік жауапкершілік мәселелерін бүгінгі өмірмен сабақтастыру оқушының әдеби білімін нақты қоғамдық құбылыстарды түсінуге бағыттайды.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың педагогикалық негіздерінің бірі – оқушының белсенді оқу әрекетін ұйымдастыру. Дәстүрлі сабақта мұғалім ақпаратты жеткізуші, ал оқушы оны қабылдаушы рөлінде болса, функционалдық бағыттағы білім беру үдерісінде оқушы мәселені зерттейтін, ақпаратты өз бетінше іздейтін, болжам ұсынатын және нәтижесін дәлелдейтін субъект ретінде әрекет етеді. Мұғалімнің қызметі білімді дайын күйінде беруден гөрі оқушының танымдық әрекетін ұйымдастыруға бағытталады. Мұндай сабақта сұрақ қою, пікір алмасу, жұптық және топтық жұмыс, зерттеу тапсырмалары, проблемалық жағдаяттар мен практикалық жұмыстар маңызды орын алады.
Проблемалық оқыту технологиясы функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді тетіктерінің бірі болып есептеледі. Оқушыға жауабы бірден берілмейтін, ойлануды және бірнеше ақпарат көзін пайдалануды талап ететін мәселе ұсынылған кезде оның танымдық белсенділігі артады. Мысалы, қазақ тілі сабағында «Әлеуметтік желідегі тіл мәдениетін қалай арттыруға болады?», «Жарнама мәтінінің адамға әсері қандай тілдік құралдар арқылы жүзеге асады?» сияқты проблемалық сұрақтарды талқылау оқушыларды нақты қоғамдық құбылыстарды тілдік тұрғыдан зерттеуге жетелейді. Ал әдебиет сабағында «Кейіпкердің таңдауы басқа болған жағдайда шығарманың идеясы қалай өзгерер еді?», «Шығармадағы әлеуметтік мәселе бүгінгі қоғамда қаншалықты өзекті?» деген сұрақтар білім алушының мәтінді терең түсінуіне және өмірлік тәжірибесімен байланыстыруына мүмкіндік береді.
Функционалдық сауаттылықтың маңызды құрамдас бөлігі – коммуникативтік құзыреттілік. Қазақ тілі мен әдебиетін оқыту барысында оқушы тыңдау, айту, оқу және жазу әрекеттерін бір-бірімен байланысты түрде меңгеруі тиіс. Әсіресе пікірталас, сұхбат, баяндама, таныстырылым, дебат және рөлдік ойындар оқушының өз ойын аудиторияға сәйкес жеткізу дағдысын қалыптастырады. Коммуникативтік тапсырмаларда оқушының тек дұрыс сөйлеуі емес, тыңдаушының пікірін ескеруі, сұраққа нақты жауап беруі, дәлел қолдануы және әдеп нормаларын сақтауы маңызды. Бұл дағдылар мектеп қабырғасымен шектелмей, оның кейінгі әлеуметтік және кәсіби өмірінде де қажетті құзыреттілікке айналады.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру барысында сыни ойлау дағдыларының маңызы да ерекше. Қазіргі ақпараттық қоғамда білім алушы түрлі ақпараттың арасында дұрыс бағдарлай білуі керек. Ақпараттың шынайылығын бағалау, дерек пен пікірді ажырату, манипуляциялық тәсілдерді тану, бірнеше көзқарасты салыстыру және дәлелді шешім қабылдау – бүгінгі тұлғаға қажетті негізгі дағдылар. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтары бұл бағыттағы жұмысты жүйелі ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Бір тақырыпқа қатысты екі түрлі мәтінді салыстыру, авторлардың көзқарасын анықтау, белгілі бір пікірдің дәлелдерін тексеру, көркем шығарма кейіпкерлерінің шешімдерін түрлі позициядан талдау сияқты тапсырмалар оқушының сыни ойлау мәдениетін қалыптастырады.
Оқу үдерісінде функционалдық сауаттылықты дамыту үшін тапсырмалардың мазмұны да жаңаша құрылуы қажет. Егер тапсырма тек ережені қайталауға немесе мәтіндегі дайын ақпаратты табуға негізделсе, оның функционалдық әлеуеті төмен болады. Ал ақпаратты қолдану, түрлендіру, салыстыру, бағалау және жаңа өнім жасауға бағытталған тапсырмалар оқушының жоғары деңгейлі ойлау әрекетін іске қосады. Мәселен, белгілі бір мәтіндегі ақпарат негізінде инфографика құрастыру, оқылған шығарма бойынша кейіпкерге хат жазу, қоғамдық мәселе жөнінде аргументативті эссе дайындау, ресми жағдайға сәйкес мәтін құрастыру немесе бірнеше деректі біріктіріп қорытынды жасау функционалдық білімді қалыптастыруға ықпал етеді.
Осылайша қазақ тілі мен әдебиетін оқытудағы функционалдық сауаттылық білім алушының пәндік білімін өмірлік тәжірибемен ұштастыратын кешенді құзырет ретінде көрінеді. Оның қалыптасуы тек жекелеген әдіс-тәсілдерді қолданумен шектелмейді, бүкіл оқу үдерісінің мазмұнын, тапсырмалар жүйесін, мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынасты және бағалау тәсілдерін қайта қарастыруды талап етеді.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың нәтижелілігі мұғалім қолданатын педагогикалық технологиялар мен әдіс-тәсілдердің мақсатқа сәйкестігіне тікелей байланысты. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында қолданылатын кез келген әдіс білім алушыны тек оқу материалын меңгеруге емес, сол білімді жаңа жағдайда пайдалануға бағыттауы қажет. Осы тұрғыдан қарағанда, проблемалық оқыту, жобалық оқыту, зерттеушілік тәсіл, саралап оқыту, диалогтік оқыту, кейс технологиясы, сыни ойлауды дамыту стратегиялары және цифрлық білім беру құралдары функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда ерекше мәнге ие. Бұл технологиялардың ортақ сипаты – білім алушыны оқу әрекетінің белсенді субъектісіне айналдыруы және оның өмірлік міндеттерді шешуге қажетті дағдыларын дамытуы.
Қазақ тілі сабақтарында проблемалық жағдаяттарды жүйелі қолдану оқушының тілдік білімді нақты коммуникативтік ортада пайдалануына мүмкіндік береді. Мәселен, белгілі бір мекемеге ресми хат жазу, әлеуметтік желіге арналған ақпараттық хабарлама дайындау, қоғамдық орындардағы тіл мәдениетіне қатысты ұсыныс ұсыну, белгілі бір тақырып бойынша пікірталас мәтінін құрастыру сияқты тапсырмалар оқушыны тілдік нормаларды өмірлік қажеттілікпен байланыстыруға жетелейді. Мұндай жұмыстар барысында білім алушы мәтіннің мақсатын анықтайды, адресатты ескереді, тілдік бірліктерді орынды таңдайды, сөйлеу стилін ажыратады және өз ойын жүйелі жеткізуге үйренеді. Бұл функционалдық сауаттылықтың негізгі белгілерінің бірі болып табылады.
Жобалық оқыту әдісінің де қазақ тілі мен әдебиеті пәндері үшін мүмкіндігі мол. Жоба барысында оқушылар нақты мәселені таңдап, ақпарат жинайды, деректерді саралайды, қорытынды жасайды және нәтижесін белгілі бір өнім түрінде ұсынады. Мысалы, «Қазіргі жастар тіліндегі жаңа қолданыстар», «Қаладағы көрнекі жарнамалардың тілдік сапасы», «Отбасылық құндылықтардың қазақ әдебиетіндегі көрінісі», «Туған өлке қаламгерлері» секілді тақырыптар бойынша жоба ұйымдастыру білім алушылардың зерттеушілік, коммуникативтік және ақпараттық сауаттылығын қатар дамытады. Жоба нәтижесі мақала, бейнеролик, буклет, презентация, подкаст, сұхбат немесе зерттеу есебі түрінде ұсынылуы мүмкін. Мұндай әрекет оқушыға оқу нәтижесінің нақты өнімге айналатынын сезіндіреді.
Зерттеушілік тапсырмалар да функционалдық сауаттылықтың маңызды тетігі саналады. Оқушының өздігінен сұрақ қоя білуі, болжам ұсынуы, дерек жинауы, дәлелдерді саралауы және қорытынды жасауы оның академиялық және өмірлік құзыреттілігін қалыптастырады. Қазақ әдебиеті сабақтарында белгілі бір кейіпкер бейнесінің түрлі шығармалардағы көрінісін салыстыру, қаламгердің шығармашылық ерекшелігін бірнеше мәтін негізінде талдау, әдеби туындыдағы тарихи деректер мен көркемдік шындықтың арақатынасын зерттеу секілді жұмыстар орындалуы мүмкін. Ал қазақ тілі сабағында бұқаралық ақпарат құралдарының тілін, әлеуметтік желідегі сөз қолданысын, терминдердің қолданылуын немесе сөйлеу мәдениетін зерттеуге бағытталған шағын зерттеу жұмыстары ұйымдастырылғаны тиімді.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда кейс әдісі де маңызды орын алады. Кейс белгілі бір өмірлік немесе кәсіби жағдаятты сипаттап, білім алушыдан сол мәселе бойынша шешім ұсынуды талап етеді. Мысалы, оқушыға мектеп сайтында жарияланатын хабарландыру мәтіні беріледі және онда стильдік, орфографиялық немесе логикалық қателер болуы мүмкін. Оқушы сол мәтінді редакциялап, не себепті өзгеріс енгізгенін түсіндіреді. Немесе әдебиет сабағында кейіпкердің белгілі бір шешім қабылдау сәті ұсынылып, оқушыдан басқа балама шешімдерді қарастыру және олардың салдарын болжау сұралады. Мұндай тапсырмалар оқушыны талдау, бағалау және шешім қабылдау әрекеттеріне жетелейді.
Саралап оқыту да функционалдық сауаттылықты дамытудың қажетті шарты болып табылады. Бір сыныптағы білім алушылардың оқу қарқыны, тілдік қоры, мәтінді түсіну деңгейі, қызығушылығы және танымдық мүмкіндігі әртүрлі болғандықтан, бірдей тапсырма барлық оқушыға бірдей нәтиже бермеуі мүмкін. Сондықтан мұғалім тапсырмаларды күрделілік деңгейіне, ақпарат көлеміне, қолдау түріне және күтілетін нәтижеге қарай саралағаны дұрыс. Мысалы, бір топқа мәтіннің негізгі ойын анықтау ұсынылса, екінші топ мәтіндегі автор позициясын талдайды, үшінші топ мәтіндегі мәселені қазіргі өмірмен байланыстырып, өз шешімін ұсынады. Осындай саралау әр білім алушының өз мүмкіндігіне сай әрекет етуіне жағдай жасап, біртіндеп жоғары деңгейге көтерілуіне мүмкіндік береді.
Диалогтік оқыту қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің табиғатына ерекше үйлеседі. Себебі тілдік және әдеби білім қарым-қатынас арқылы терең меңгеріледі. Мұғалім мен оқушының, оқушы мен оқушының арасында мазмұнды диалог орнаған кезде білім алушы өз ойын айтуға, өзгелердің пікірін тыңдауға, сұрақ қоюға және өз позициясын дәлелдеуге үйренеді. Әдеби шығарманы талқылауда әртүрлі көзқарастың болуы қалыпты құбылыс. Сондықтан мұғалім оқушының тек «дұрыс жауапты» табуына емес, өз пікірін мәтінмен дәлелдей білуіне назар аударуы қажет. Бұл тәсіл білім алушының жеке көзқарасын қалыптастырып, сөйлеу мәдениетін жетілдіреді.
Қазақ әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі – көркем мәтінді қазіргі өмірмен байланыстыра талдау. Оқушы шығарманы тек тарихи-әдеби дерек ретінде қабылдамай, ондағы әлеуметтік, адамгершілік, психологиялық және қоғамдық мәселелердің бүгінгі өмірдегі көрінісін түсінуі керек. Мәселен, Абай шығармаларындағы білім мен еңбек мәселесін қазіргі жастардың кәсіби дамуы және өзін-өзі жетілдіру ұғымдарымен байланыстыруға болады. М.Әуезов туындыларындағы тұлға мен қоғам мәселесін қазіргі әлеуметтік ортадағы адам жауапкершілігімен салыстыруға болады. Мұндай салыстырулар әдеби мәтіннің өмірлік мәнін ашып, оқушының дүниетанымын кеңейтеді.
Оқырмандық сауаттылықты дамытуда сұрақтардың сапасы да шешуші рөл атқарады. Мәтіндегі ақпаратты қайталауға бағытталған қарапайым сұрақтар оқу мазмұнын түсінуге көмектескенімен, функционалдық сауаттылықты толық дамыта алмайды. Сондықтан мұғалім мәтін бойынша түсіну, қолдану, талдау, бағалау және интерпретация деңгейлеріндегі сұрақтарды жүйелі қолдануы қажет. «Автор бұл ойды не үшін айтты?», «Кейіпкер әрекетінің салдары қандай болды?», «Оқиғаның басқа жағдайда өрбуі мүмкін бе?», «Бұл мәселені қазіргі қоғаммен қалай байланыстырар едің?», «Автор көзқарасымен келісесің бе?» сияқты сұрақтар оқушыны терең ойлауға итермелейді.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда жазылым жұмыстарының орны ерекше. Жазылым тек грамматикалық сауаттылықты тексерудің құралы емес, адамның ойын жүйелеу, дәлелдеу, ақпаратты құрылымдау және белгілі бір аудиторияға бейімдеу қабілетін дамытатын күрделі танымдық әрекет. Қазақ тілі сабақтарында эссе, пікір, мақала, өтініш, хат, нұсқаулық, рецензия, хабарландыру, сұхбат мәтіні, аннотация, тезис секілді әртүрлі жанрдағы жұмыстар орындалуы керек. Әр жанрдың нақты коммуникативтік мақсаты болғандықтан, оқушы мәтінді не үшін және кімге жазып отырғанын түсінеді. Бұл оның тілдік әрекетін саналы түрде ұйымдастыруына ықпал етеді.
Аргументативті эссе функционалдық сауаттылықты дамытуға өте қолайлы жанрлардың бірі. Оқушы белгілі бір мәселе бойынша өз көзқарасын ұсынып, оны дәлелдермен негіздейді, қарсы пікірді қарастырады және қорытынды жасайды. Мұндай жұмыс логикалық ойлау, ақпаратты іріктеу, дәлелді сөйлеу және жазу дағдыларын жетілдіреді. Мысалы, «Кітап оқу цифрлық дәуірде өз маңызын сақтай ма?», «Әлеуметтік желі тіл мәдениетіне қалай әсер етеді?», «Әдеби шығармалар жасөспірімнің құндылықтық бағдарын қалыптастыра ала ма?» сияқты тақырыптар білім алушының жеке тәжірибесі мен пәндік білімін сабақтастыруға мүмкіндік береді.
Функционалдық сауаттылықты дамытуда тыңдалым мен айтылым тапсырмалары да бірдей маңызды. Оқушы өмірде тек жазбаша мәтінмен емес, ауызша ақпаратпен де тұрақты жұмыс істейді. Сондықтан сұхбат, дәріс, бейнематериал, подкаст, жаңалық, пікірталас сияқты материалдарды тыңдап, негізгі ойды анықтау, деректерді ажырату, сөйлеушінің мақсатын түсіну, ақпараттың сенімділігін бағалау және қысқаша қорытынды жасау дағдылары қалыптастырылуы тиіс. Айтылым барысында оқушы өз ойын нақты және жүйелі жеткізуге, дауыс ырғағын, сөз таңдауын және сөйлеу этикасын сақтауға үйренеді.
Цифрлық технологиялар функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың қазіргі заманғы құралдарының бірі ретінде қарастырылады. Білім алушылар күнделікті өмірде үлкен көлемдегі цифрлық ақпаратпен кездесетіндіктен, оны дұрыс қабылдау және бағалау дағдысы аса маңызды. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында электронды мәтіндер, онлайн сөздіктер, цифрлық кітапханалар, интерактивті тапсырмалар, презентациялар, инфографикалар және мультимедиалық ресурстарды мақсатты түрде қолдануға болады. Алайда цифрлық құралды қолданудың өзі функционалдық сауаттылықты автоматты түрде қалыптастырмайды. Негізгі мәселе – оқушының сол құрал арқылы ақпаратты іздеу, таңдау, тексеру, өңдеу және ұсыну дағдысын меңгеруі.
Ақпараттық сауаттылық осы үдерістің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Білім алушы интернеттен алынған кез келген деректі шынайы ақпарат ретінде қабылдамауы тиіс. Ол ақпараттың авторын, жарияланған ортасын, мақсатын, дәлелдерін және басқа дереккөздермен сәйкестігін тексере білуі қажет. Қазақ тілі сабағында бір тақырыпқа қатысты бірнеше интернет мәтінін салыстыру, олардың сенімділік деңгейін бағалау және қай мәтінге не себепті сенуге болатынын түсіндіру секілді тапсырмалар ұйымдастыруға болады. Бұл қазіргі медиакеңістікте ерекше қажет дағды.
Бағалау үдерісі де функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға қызмет етуі тиіс. Егер бағалау тек ережені жатқа айтуға немесе дайын ақпаратты қайталауға бағытталса, оқушы да оқу әрекетін сол талапқа бейімдейді. Сондықтан бағалау тапсырмалары білімді жаңа жағдайда қолдануға, ақпаратты түсіндіруге, салыстыруға, негіздеуге және мәселе шешуге бағытталғаны дұрыс. Қалыптастырушы бағалау барысында мұғалім оқушының қатесін тек көрсетіп қана қоймай, келесі қадамды анықтауға көмектесетін нақты кері байланыс ұсынуы қажет. Мұндай кері байланыс оқушының өз оқуына жауапкершілікпен қарауын қалыптастырады.
Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау да функционалдық сауаттылықты дамытудың маңызды механизмдерінің бірі. Оқушы өзінің жұмыс нәтижесін белгіленген критерийлер негізінде талдаған кезде рефлексия дағдысы қалыптасады. Ол нені дұрыс орындағанын, қандай тұста қателескенін және нәтижені қалай жақсартуға болатынын түсінеді. Мысалы, жазылым жұмысынан кейін білім алушы мәтіннің құрылымы, дәлелдердің сапасы, тілдік нормалардың сақталуы, стильдің сәйкестігі бойынша өзін бағалай алады. Бұл тәсіл оқушының сыртқы бағаға ғана тәуелді болмауына және оқу нәтижесіне саналы көзқарас қалыптастыруына жағдай жасайды.
Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың негізгі педагогикалық шарттарының бірі болып табылады. Мұғалім тек пән мазмұнын жақсы білумен шектелмей, оны өмірлік мәселелермен байланыстыра білуі, түрлі деңгейдегі тапсырмалар құрастыруы, оқушыларды зерттеуге бағыттауы және олардың оқу әрекетіне сапалы кері байланыс беруі қажет. Сонымен қатар мұғалім әр оқушының тілдік және танымдық ерекшелігін ескеріп, қолдау мен талаптың тепе-теңдігін сақтай білуі тиіс. Осындай педагогикалық ұстаным функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың тұрақты ортасын құрады.
Функционалдық сауаттылықтың нәтижелі қалыптасуы мектептегі тілдік ортаның сапасына да байланысты. Егер оқушы қазақ тілін тек сабақ үстінде қолданатын болса, тілдік білімнің өмірлік маңызы толық сезілмеуі мүмкін. Сондықтан мектеп ішінде қазақ тілінде пікірталас, кітап талқылау, әдеби кеш, дебат, театрландырылған қойылым, шығармашылық байқау, мектеп газеті немесе подкаст секілді іс-шараларды ұйымдастыру маңызды. Мұндай орта білім алушыға тілді нақты қарым-қатынас құралы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Отбасымен және әлеуметтік ортамен өзара байланыс та маңызды. Функционалдық сауаттылық тек мектепте қалыптасатын дағды емес. Оқушы отбасында, қоғамдық ортада, интернет кеңістігінде және түрлі мәдени контекстерде өз білімін қолдануға мүмкіндік алуы керек. Осыған байланысты үй тапсырмаларын да өмірмен байланыстыруға болады. Мысалы, отбасындағы үлкендерден белгілі бір тақырып бойынша сұхбат алу, жергілікті жердегі жарнамалардың тілін зерттеу, кітапхана қорымен танысу, белгілі бір әлеуметтік мәселе бойынша шағын сауалнама өткізу оқушының мектептен тыс ортада да тілдік және зерттеушілік әрекет жасауына жағдай туғызады.
Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру барысында ұлттық мазмұн мен жалпыадамзаттық құндылықтардың үйлесіміне де мән берілуі тиіс. Тіл мен әдебиет ұлттық дүниетанымның, мәдени жадтың және тарихи тәжірибенің негізгі тасымалдаушылары саналады. Сондықтан оқу тапсырмалары оқушының тек практикалық дағдыларын емес, рухани-адамгершілік бағдарын да дамытуы қажет. Ұлттық әдеби мұраны заманауи өмірлік мәселелермен байланыстыра оқыту білім алушының мәдени сауаттылығын қалыптастырып, өз халқының құндылықтарын саналы түрде қабылдауына мүмкіндік береді.
Сонымен қатар функционалдық сауаттылықты қалыптастыру үдерісінде оқушының шығармашылық әлеуетін дамыту маңызды. Шығармашылық тапсырма білім алушыға дайын үлгіні қайталаудан гөрі жаңа шешім ұсынуға мүмкіндік береді. Көркем шығарма желісі бойынша балама финал жазу, кейіпкер атынан күнделік құрастыру, әдеби туынды негізінде әлеуметтік жарнама жасау, белгілі бір тақырыпқа арналған подкаст сценарийін әзірлеу немесе мәтінді басқа жанрға түрлендіру секілді жұмыстар оқушының қиялын, тілдік икемділігін және шығармашылық ойлауын дамытады.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру бір сабақта немесе қысқа мерзімде жүзеге асатын үдеріс емес. Ол жүйелілікті, сабақтастықты және мақсатты педагогикалық ұйымдастыруды талап етеді. Бастауыш кезеңнен бастап мәтінді түсіну, ақпаратты қолдану, өз ойын жеткізу дағдылары біртіндеп күрделеніп, жоғары сыныптарда дербес талдау, зерттеу, интерпретация және дәлелді шешім қабылдау деңгейіне көтерілуі тиіс. Осы сабақтастық сақталған жағдайда ғана білім алушының функционалдық сауаттылығы тұрақты құзыретке айналады.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда оқушының танымдық дербестігін дамыту негізгі нәтижелердің бірі ретінде қарастырылуы тиіс. Танымдық дербестік білім алушының тапсырманы өздігінен түсінуі, мәселені анықтауы, шешу жолдарын іздеуі, қажетті ақпаратты таңдай білуі және өз әрекетінің нәтижесін бағалауы арқылы көрінеді. Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында мұндай дербестікке қол жеткізу үшін оқушыға белгілі бір дәрежеде таңдау мүмкіндігін беру тиімді. Мысалы, эссе тақырыбын бірнеше нұсқадан таңдау, белгілі бір шығармаға қатысты зерттеу бағытын өзі анықтау, ақпаратты ұсыну форматын таңдау немесе тапсырманы орындау кезінде пайдаланылатын дереккөздерді өз бетінше іріктеу білім алушының оқу мотивациясын арттырады. Сонымен қатар мұндай тәсіл оның жауапкершілік сезімін қалыптастырып, өз шешімінің сапасына саналы түрде қарауына мүмкіндік береді.
Функционалдық сауаттылықтың қалыптасуында метатанымдық дағдылардың да орны ерекше. Метатаным адамның өз ойлау әрекетін түсінуі, жоспарлауы, бақылауы және бағалауы арқылы сипатталады. Қазақ тілі мен әдебиетін оқыту барысында білім алушы тек тапсырманы орындап қана қоймай, оны қалай орындағанын, қандай тәсіл тиімді болғанын, қандай қиындықтар кездескенін және келесі жолы нені өзгерту қажет екенін түсінуі тиіс. Сабақ соңындағы қысқаша рефлексия, оқу күнделігі, өзіндік бағалау парағы, «Мен бүгін нені білдім?», «Қандай тәсіл маған көмектесті?», «Қай тұста қиындық болды?» сияқты сұрақтар осы бағытта нәтижелі қолданылады. Мұндай рефлексия оқушыға оқу әрекетінің сыртқы бақылаушысы емес, оны саналы түрде басқаратын тұлға болуға мүмкіндік береді.
Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінде функционалдық сауаттылықты қалыптастыру үшін оқу тапсырмалары шынайы немесе шынайы өмірге барынша жақын жағдайларға негізделуі керек. Өмірлік жағдаяттың болуы тапсырманың мағынасын арттырып, білім алушыға оқу әрекетінің практикалық қажеттілігін сезіндіреді. Мәселен, белгілі бір қоғамдық мәселе бойынша жергілікті әкімдікке ұсыныс жазу, кітап көрмесіне арналған жарнамалық мәтін құрастыру, жасөспірімдер арасындағы кітап оқу мәдениеті туралы сауалнама нәтижесін талдау немесе мектеп оқушыларына арналған тіл мәдениеті жөнінде жадынама дайындау секілді жұмыстар оқушының тілдік білімін нақты әрекетпен байланыстырады. Бұл жағдайда білім пәндік шеңберден шығып, әлеуметтік қатынас құралына айналады.
Әдебиет сабақтарында да өмірлік контексті күшейту маңызды. Көркем шығармадағы кейіпкердің іс-әрекетін тек әдеби талдау деңгейінде емес, адамның өмірлік таңдауы мен моральдық жауапкершілігі тұрғысынан қарастыру қажет. Бұл оқушының әдеби мәтінді өз өмірімен байланыстыруына және оның тәрбиелік, философиялық мәнін түсінуіне жағдай жасайды. Мысалы, шығармадағы адалдық, достық, еңбекқорлық, отансүйгіштік, әділет, ар-ұят немесе білім мәселелерін қазіргі қоғамдағы нақты жағдайлармен байланыстыру арқылы оқушы көркем мәтінді өмірлік тәжірибені түсіндіретін құрал ретінде қабылдайды. Осы арқылы әдеби білімнің функционалдық сипаты айқындала түседі.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру үдерісінде тілдік нормаларды меңгертудің де маңызы сақталады. Алайда тілдік ережелерді жеке-жеке жаттату емес, оларды қарым-қатынас барысында орынды қолдануға бағыттау қажет. Грамматикалық, лексикалық, орфографиялық және пунктуациялық нормалар оқушының сауатты әрі түсінікті мәтін құрастыруына қызмет етуі тиіс. Мәселен, тыныс белгілерін оқыту кезінде олардың мәтін мағынасын қалай өзгертетінін талдау, сөз таптарын меңгерту барысында сөздердің нақты мәтіндегі қызметін анықтау немесе стиль түрлерін оқытуда әр стильдің өмірлік қолданыс аясын көрсету тиімді. Мұндай тәсіл грамматикалық білім мен функционалдық әрекетті өзара байланыстырады.
Сөздік қорды дамыту да функционалдық сауаттылықпен тікелей сабақтас. Оқушының сөздік қоры неғұрлым бай болса, ол өз ойын дәл әрі әсерлі жеткізе алады. Бұл бағытта синоним, антоним, тұрақты тіркес, термин, кәсіби сөз, жаңа қолданыстар мен фразеологизмдерді тек мағынасын жаттау арқылы емес, контекст ішінде пайдалану арқылы меңгерту нәтижелі. Жаңа сөздерді белгілі бір жағдаятта қолдану, мәтінді басқа стильге бейімдеу, бір ойды бірнеше тілдік нұсқамен жеткізу немесе сөз таңдаудың мәтін әсеріне ықпалын талдау оқушының тілдік икемділігін арттырады.
Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға ықпал ететін тағы бір бағыт – пәнаралық байланыс. Тіл мен әдебиетті тарих, география, өнер, информатика, қоғамтану және жаратылыстану пәндерімен байланыстыра оқыту білімнің тұтастығын көрсетеді. Мысалы, тарихи шығарманы оқыту кезінде сол дәуірдің нақты тарихи оқиғаларын қарастыру, табиғат тақырыбындағы мәтіндерді экологиялық мәселелермен байланыстыру немесе әдеби туынды негізінде визуалды жоба әзірлеу оқушының бірнеше пәннен алған білімін бір тапсырма аясында қолдануына мүмкіндік береді. Бұл функционалдық сауаттылықтың негізгі талаптарының бірі – білімді бір контекстен екіншісіне көшіру қабілетін дамытады.
Қазіргі білім беру жағдайында медиасауаттылық та функционалдық сауаттылықтың ажырамас бөлігіне айналды. Ақпараттың үлкен бөлігі әлеуметтік желілер, интернет платформалар және түрлі цифрлық медиа арқылы таралады. Сондықтан қазақ тілі сабақтарында медиамәтіндерді талдау маңызды. Оқушы тақырыптың берілу тәсілін, тақырыпша мен иллюстрацияның әсерін, эмоциялық бояуы бар сөздерді, манипуляциялық тәсілдерді, жалған немесе біржақты ақпарат белгілерін ажырата білуі керек. Мұндай жұмыс тілдік талдаумен қатар ақпараттық қауіпсіздік мәдениетін де қалыптастырады.
Функционалдық сауаттылықты дамыту барысында жасанды интеллект құралдарының білім беру үдерісіне енуін де ескерген жөн. Мұндай технологиялар мәтін құрастыру, ақпарат іздеу, идея ұсыну және тілдік қателерді анықтау барысында көмекші құрал бола алады. Алайда білім алушы дайын жауапты механикалық қабылдамай, ұсынылған ақпараттың дұрыстығын тексеруі, дереккөзді салыстыруы, өз ойын сақтауы және академиялық адалдық қағидаларын ұстануы тиіс. Мұғалімнің міндеті – цифрлық құралды тыйым салынатын немесе шексіз пайдаланылатын ресурс ретінде емес, саналы әрі жауапты қолдануды қажет ететін оқу құралы ретінде таныту. Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллектпен жұмыс істеу де жаңа кезеңдегі функционалдық сауаттылықтың бір көрінісі болып табылады.
Оқушының функционалдық сауаттылығын бағалау үшін тек дәстүрлі бақылау жұмыстары жеткіліксіз. Бағалау жүйесі білім алушының нақты әрекетте өз білімін қалай қолданатынын көрсетуі керек. Сондықтан кешенді тапсырмалар, портфолио, жоба, эссе, зерттеу жұмысы, ауызша таныстырылым, пікірталас және шығармашылық өнімдер бағалау нысаны ретінде қолданылғаны орынды. Мұндай бағалау оқушының тек нақты бір жауапты табу қабілетін емес, мәселені түсіну, шешу жолын ұсыну, дәлелдеу, тілдік құралдарды орынды пайдалану және өз жұмысын таныстыру дағдыларын кешенді түрде анықтайды.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға бағытталған оқыту үдерісінде мұғалімнің кәсіби рефлексиясы да маңызды. Мұғалім әр сабақтан кейін қолданылған әдістің тиімділігін, оқушылардың белсенділік деңгейін, тапсырмалардың күрделілігін және күтілген нәтижеге қаншалықты қол жеткізілгенін талдап отыруы қажет. Осындай кәсіби рефлексия педагогикалық тәжірибені үздіксіз жетілдіруге мүмкіндік береді. Егер белгілі бір тапсырма білім алушыларды ойлануға емес, дайын жауапты көшіруге итермелесе, оның құрылымын өзгерту қажет. Ал егер тапсырма оқушының пікір білдіруіне, ақпаратты салыстыруына және өз шешімін дәлелдеуіне жағдай жасаса, оның функционалдық әлеуеті жоғары деп бағаланады.
Функционалдық сауаттылықты дамыту үшін мектептегі әдістемелік бірлестік жұмысының да маңызы зор. Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдері ортақ тапсырмалар банкін құрып, функционалдық сауаттылыққа бағытталған сабақ үлгілерін талқылап, өзара тәжірибе алмасуы тиімді. Бұл үдеріс жеке мұғалімнің тәжірибесін мектептің ортақ әдістемелік мәдениетіне айналдырады. Сонымен бірге бірізді талаптардың қалыптасуы оқушылардың әр сыныпта біртіндеп күрделенетін тапсырмалармен жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда оқушының эмоционалдық және мотивациялық жағдайы да ескерілуі тиіс. Егер оқушы қателесуден қорықса, өзінің ойын ашық айтуға ұялатын болса немесе оқу тапсырмасының мәнін түсінбесе, оның белсенділігі төмендейді. Сондықтан мұғалім сабақта психологиялық тұрғыдан қауіпсіз, қолдаушы орта қалыптастыруы қажет. Оқушының пікіріне құрметпен қарау, қатені білім алу мүмкіндігі ретінде қабылдау, нәтижемен қатар әрекетті бағалау және әр білім алушының жетістігін байқау оның оқу мотивациясын арттырады. Бұл өз кезегінде функционалдық сауаттылықтың тұрақты дамуына жағдай жасайды.
Қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру ұлттық білім беру жүйесінің стратегиялық міндеттерімен де сабақтас. Себебі тіл мен әдебиет арқылы оқушы тек пәндік білім алып қана қоймай, ұлттық мәдениетпен, тарихи жадпен, рухани құндылықтармен және қоғамдық нормалармен танысады. Осы тұрғыдан алғанда функционалдық сауаттылықтың мазмұны ұлттық мәдени кодтан ажырамауы тиіс. Оқушының тілдік және әдеби білімді өмірлік жағдаятта қолдануы оның ұлттық болмысын сақтауымен және заманауи қоғамда еркін әрекет етуімен қатар жүруі қажет.
Функционалдық сауатты оқушы өз ойын әдеби тіл нормаларына сай жеткізе алады, әртүрлі мәтінді түсініп, талдайды, ақпаратты сын тұрғысынан бағалайды, қажетті деректі іріктейді, өз пікірін дәлелдейді, өзгелермен тиімді қарым-қатынас орнатады және әлеуметтік жағдаяттарда тілдік білімін орынды қолданады. Мұндай нәтижеге жету үшін қазақ тілі мен әдебиетін оқыту мазмұны білімді есте сақтаудан әрекетке, дайын жауаптан ізденіске, біржақты түсіндіруден диалогке, формалды тапсырмадан өмірлік мәселені шешуге қарай бағытталуы тиіс.
Қорытынды. Қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда функционалдық сауаттылықты қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды педагогикалық бағыттарының бірі. Оның мәні оқушының пәндік білімді меңгеруімен ғана емес, сол білімді нақты өмірлік жағдаятта қолдана алуымен айқындалады. Қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мазмұны функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға табиғи мүмкіндік береді, өйткені бұл пәндер тілдік қарым-қатынас, мәтінді түсіну, ақпаратты талдау, пікір білдіру, дәлелдеу, шығармашылық ойлау және құндылықтық бағдар қалыптастыру әрекеттерін біріктіреді. Функционалдық сауаттылықты дамыту үшін сабақ мазмұнын өмірлік жағдаяттармен байланыстыру, мәтінмен терең жұмыс жүргізу, проблемалық, зерттеушілік, жобалық және диалогтік оқыту тәсілдерін қолдану, цифрлық және медиасауаттылықты жетілдіру, саралап оқыту мен қалыптастырушы бағалауды жүйелі ұйымдастыру қажет. Сонымен бірге мұғалім оқушының оқу әрекетін басқарушы емес, оны ұйымдастырушы, бағыттаушы және қолдаушы тұлға ретінде қызмет етуі тиіс. Білім алушының өздігінен ойлауына, таңдау жасауына, пікір білдіруіне және шешім қабылдауына мүмкіндік берілген жағдайда ғана функционалдық сауаттылық тұрақты құзырет ретінде қалыптасады. Демек, қазақ тілі мен әдебиетін оқытудағы басты міндеттердің бірі – тіл мен әдебиетті өмірден бөлек пән ретінде емес, оқушының әлеуметтік, мәдени және интеллектуалдық тәжірибесін қалыптастыратын өмірлік құрал ретінде таныту. Осы бағыттағы жүйелі педагогикалық жұмыс нәтижесінде өз ойын еркін жеткізе алатын, ақпаратты талдайтын, әдеби және мәдени құндылықтарды түсінетін, түрлі жағдаятта саналы шешім қабылдайтын функционалдық сауатты тұлға қалыптасады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007.
- Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламалары мен тұжырымдамалық құжаттары. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы. Функционалдық сауаттылықты дамытуға арналған әдістемелік ұсынымдар. – Астана.
- PISA Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.
- Блум Б. Таксономия образовательных целей. – Москва.
- Зимняя И.А. Ключевые компетентности как результативно-целевая основа компетентностного подхода в образовании. – Москва.
- Әбілқасымова А.Е. Қазіргі сабақ: оқытудың заманауи технологиялары. – Алматы.
- Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
- Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы.
- Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы.
- Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы.
- Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы.
- Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы.
