← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

МЕКТЕПАЛДЫ ДАЯРЛЫҚ СЫНЫБЫНДА БАЛАНЫҢ МЕКТЕПКЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДАЙЫНДЫҒЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ

 

Аннотация: Бұл мақалада мектепалды даярлық сыныбындағы балалардың мектепке психологиялық дайындығын қалыптастырудың педагогикалық және психологиялық негіздері қарастырылады. Баланың мектеп өміріне бейімделуі, жаңа әлеуметтік ортаға үйренуі, оқу әрекетіне қызығушылығының қалыптасуы және эмоционалдық тұрақтылығы мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Мақалада мектепке психологиялық дайындықтың негізгі көрсеткіштері, баланың жас ерекшеліктеріне сәйкес танымдық, эмоционалдық, еріктік және әлеуметтік дағдыларын дамыту жолдары сипатталады. Сонымен қатар мектепалды даярлық сыныбында қолданылатын ойын технологияларының, дамытушы тапсырмалардың, шығармашылық жұмыстардың және педагог пен ата-ананың өзара ынтымақтастығының маңызы талданады. Балалардың өзіне деген сенімділігін арттыру, дербестігін қалыптастыру, құрдастарымен жағымды қарым-қатынас орнату және мектепке деген оң көзқарасын дамыту мәселелеріне ерекше назар аударылады. Мектепалды даярлық кезеңінде ұйымдастырылатын жүйелі педагогикалық жұмыстардың баланың болашақ оқу жетістіктеріне, тұлғалық дамуына және мектеп жағдайына бейімделуіне ықпалы айқындалады.

Түйін сөздер: мектепалды даярлық, психологиялық дайындық, мектепке бейімделу, танымдық даму, эмоционалдық тұрақтылық, әлеуметтік дағдылар, ойын технологиясы, баланың тұлғалық дамуы, педагогикалық қолдау, мектепке дейінгі тәрбие.

Мектепалды даярлық кезеңі – баланың өміріндегі маңызды әрі жауапты кезеңдердің бірі. Бұл уақытта бала өзінің күнделікті үйреншікті ортасынан біртіндеп жаңа әлеуметтік кеңістікке қадам басуға дайындалады. Мектеп табалдырығын аттау баланың өмір салтына, қарым-қатынас жүйесіне, мінез-құлқына және қоршаған ортаға деген көзқарасына елеулі өзгерістер енгізеді. Осыған байланысты мектепке дайындық мәселесін тек әріп таныту, санауға үйрету немесе жазуға машықтандырумен шектеуге болмайды. Ең алдымен, баланың жаңа ортаға психологиялық тұрғыдан дайын болуы, өз әрекетін реттей алуы, айналасындағы адамдармен дұрыс қарым-қатынас орнатуы және оқу үдерісіне жағымды көзқарас қалыптастыруы маңызды. Мектепалды даярлық сыныбында жүргізілетін педагогикалық жұмыстардың негізгі мақсаты да баланың тұлғалық ерекшеліктерін ескере отырып, оның жан-жақты дамуына қолайлы жағдай жасау болып табылады.

Қазіргі білім беру жүйесінде баланы мектепке даярлау мәселесіне ерекше мән берілуде. Себебі бастауыш білім беру кезеңіндегі алғашқы жетістіктер баланың мектепке дейінгі уақытта қалыптасқан дағдыларына, эмоционалдық жағдайына және әлеуметтік тәжірибесіне тікелей байланысты. Мектепке қуана баратын, өз мүмкіндіктеріне сенетін, жаңа білім алуға қызығушылық танытатын бала оқу әрекетіне жеңіл бейімделеді. Ал психологиялық дайындығы жеткіліксіз балалар жаңа талаптарды қабылдауда, мұғалімнің нұсқауларын орындауда, құрдастарымен тіл табысуда немесе өз эмоцияларын басқаруда белгілі бір қиындықтарға тап болуы мүмкін. Сондықтан мектепалды даярлық сыныбындағы педагогтің міндеті баланың білім қорын толықтырумен қатар, оның ішкі дайындығын қалыптастыруға бағытталған жүйелі жұмыстар жүргізу болып саналады.

Баланың мектепке психологиялық дайындығы – бірнеше өзара байланысты құрамдас бөліктен тұратын күрделі үдеріс. Оған танымдық, эмоционалдық, еріктік, әлеуметтік және тұлғалық дайындық жатады. Бұл бағыттардың әрқайсысы баланың мектеп өміріне бейімделуінде ерекше орын алады. Танымдық дайындық баланың қоршаған ортаны танып-білуге қызығушылығымен, ойлау, есте сақтау, қабылдау, зейін және сөйлеу қабілеттерінің дамуымен сипатталады. Эмоционалдық дайындық баланың өз сезімдерін түсінуіне, оларды жағдайға сәйкес білдіруіне және қиындықтар кезінде өзін ұстай алуына байланысты. Еріктік дайындық белгілі бір мақсатқа жету үшін әрекетін жоспарлау, бастаған ісін аяқтау, ережелерді сақтау және тапсырманы орындауға күш жұмсау қабілеттерін қамтиды. Әлеуметтік дайындық баланың ересектермен және құрдастарымен қарым-қатынас орнатуынан, ұжымдық әрекетке қатысуынан және ортақ талаптарды қабылдауынан көрінеді. Ал тұлғалық дайындық мектепке деген жағымды қатынасты, оқушы болуға ұмтылысты және өзіне деген сенімділікті білдіреді.

Мектепке психологиялық дайындықты қалыптастыру барысында балалардың жас және жеке ерекшеліктерін ескеру аса маңызды. Мектепалды даярлық жасындағы балалардың ойлау жүйесі, қызығушылықтары, эмоциялық қабылдауы және мінез-құлық ерекшеліктері бірдей болмайды. Кейбір балалар жаңа ортаға тез бейімделіп, өз ойын еркін жеткізе алады, ал енді біреулері бейтаныс адамдармен сөйлесуге қысылады немесе жаңа тапсырмаларды орындауда сенімсіздік танытады. Мұндай айырмашылықтар баланың қабілетсіздігін білдірмейді, керісінше оның даму қарқыны мен жеке тәжірибесінің ерекшеліктерін көрсетеді. Сондықтан педагог әр тәрбиеленушінің мүмкіндігін анықтап, психологиялық қауіпсіздікке негізделген қолайлы орта қалыптастыруы қажет. Баланы өзге балалармен салыстырудан гөрі оның жеке жетістіктерін бағалау, кішкентай табыстарын қолдау және ынталандыру әлдеқайда нәтижелі болады.

Мектепалды даярлық сыныбында психологиялық дайындықты қалыптастырудың маңызды алғышарттарының бірі – баланың мектеп туралы жағымды түсінігін дамыту. Бала үшін мектеп жаңа достар табатын, қызықты білім алатын, өз қабілеттерін көрсететін және түрлі жаңалықтарды ашатын орта ретінде қабылдануы тиіс. Егер ересектер мектепті тек қатаң тәртіп, жоғары талап немесе жауапкершілікпен байланыстырып сипаттаса, балада қорқыныш пен алаңдаушылық пайда болуы мүмкін. Сондықтан педагог пен ата-ана мектеп өмірі туралы әңгімелегенде баланың қызығушылығын оятып, оның болашақтағы оқушы рөліне біртіндеп бейімделуіне жағдай жасағаны дұрыс. Мектепке байланысты жағымды эмоциялар оқу мотивациясының қалыптасуына ықпал етеді.

Балалардың мектепке деген қызығушылығын арттыруда сюжеттік-рөлдік ойындардың маңызы зор. Мысалы, «Мен болашақ оқушымын», «Мектепке саяхат», «Мұғалім мен оқушы», «Біздің сынып» сияқты ойындар арқылы балалар мектеп өміріндегі қарапайым жағдаяттармен танысады. Олар мұғалімнің нұсқауын тыңдауға, сұрақтарға жауап беруге, кезек күтуге, өз ойын жеткізуге және сыныптастарымен бірлесіп әрекет етуге жаттығады. Ойын барысында бала жаңа әлеуметтік рөлді қорқынышсыз қабылдап, өзіне таныс әрекеттер арқылы мектеп жағдайын түсіне бастайды. Мұндай жұмыстарды ұйымдастырғанда педагог балаларға қатаң талап қоюдан гөрі олардың еркін әрекет етуіне, пікір білдіруіне және шығармашылық бастама көрсетуіне мүмкіндік бергені жөн.

Баланың мектепке психологиялық дайындығын қалыптастыруда ойын әрекеті жетекші құралдардың бірі болып табылады. Мектепке дейінгі жаста ойын баланың табиғи қажеттілігі және қоршаған дүниені танудың негізгі тәсілі саналады. Ойын арқылы бала белгілі бір ережелерді түсінеді, өз әрекетін басқарады, басқа адамдардың көзқарасын ескеруге үйренеді және түрлі өмірлік жағдайларды тәжірибе жүзінде меңгереді. Психолог Л.С. Выготский баланың дамуында әлеуметтік қарым-қатынас пен ойын әрекетінің ерекше орын алатынын ғылыми тұрғыдан негіздеген. Оның еңбектеріндегі жақын даму аймағы туралы тұжырымдама баланың ересектердің немесе қабілетті құрдастарының көмегі арқылы өз бетінше орындай алмайтын әрекеттерді меңгеру мүмкіндігін түсіндіреді. Бұл қағида мектепалды даярлық сыныбында дамытушы ортаны ұйымдастырудың маңызды психологиялық негіздерінің бірі болып табылады.

Ойын барысында баланың танымдық белсенділігі артып қана қоймай, эмоционалдық және әлеуметтік тәжірибесі де кеңейеді. Мысалы, ережеге негізделген ойындар баланың өзін-өзі бақылауына, шыдамдылық танытуына және белгіленген талаптарды сақтай білуіне ықпал етеді. «Тыңда және орында», «Не өзгерді?», «Артық затты тап», «Кім жылдам байқайды?», «Есіңде сақта» сияқты ойындар зейінді тұрақтандыруға, есте сақтау қабілетін дамытуға және ойлау әрекетін жетілдіруге бағытталады. Ал «Досыңа көмектес», «Жақсы сөз айт», «Бірге құрастырайық» тәрізді ойындар балаларды өзара сыйластыққа, ынтымақтастыққа және бір-бірінің сезімдерін түсінуге тәрбиелейді. Ойынның тиімділігі оның қызықты ұйымдастырылуымен ғана емес, баланың даму қажеттіліктеріне сәйкес таңдалуымен де анықталады.

Мектепке дайындықтың маңызды көрсеткіштерінің бірі – баланың танымдық үдерістерінің жеткілікті деңгейде дамуы. Мектепалды даярлық кезеңінде баланың зейінін, есте сақтауын, ойлауын, қабылдауын және қиялын дамытуға арналған жұмыстар жүйелі жүргізілуі тиіс. Өйткені мектепте бала мұғалімнің сөзін тыңдап, белгілі бір тапсырмаға назар аударып, берілген ақпаратты есте сақтап, оны тәжірибеде қолдануы қажет болады. Алайда бұл дағдыларды қалыптастыру барысында баланың жас ерекшелігіне сәйкес келмейтін күрделі тапсырмалар беруге немесе ұзақ уақыт бойы бір әрекетпен айналысуға мәжбүрлеуге болмайды. Танымдық дамуды қолдау қызықты ойындар, көрнекі материалдар, тәжірибелік әрекеттер және шығармашылық тапсырмалар арқылы жүзеге асырылғанда тиімді нәтиже береді.

Зейінді дамыту үшін балаларға қысқа әрі нақты нұсқауларға негізделген тапсырмалар ұсынуға болады. Мысалы, педагог бірнеше түрлі түсті пішінді көрсетіп, олардың орналасу ретін есте сақтауды сұрайды. Біраз уақыт өткеннен кейін пішіндердің орнын өзгертіп, балалардан қандай өзгеріс болғанын анықтауды өтінеді. Мұндай тапсырма баланың байқағыштығын, есте сақтауын және назарын шоғырландыру қабілетін жетілдіреді. Сонымен қатар педагог тапсырманың күрделілігін балалардың мүмкіндіктеріне қарай біртіндеп арттырып отыруы қажет. Әр баланың дұрыс жауабын қолдау, қателескен жағдайда бағыт беру және қайта орындауға мүмкіндік жасау оның оқу әрекетіне деген сенімділігін күшейтеді.

Баланың есте сақтау қабілетін дамытуда көрнекілік пен қайталаудың маңызы ерекше. Мектепалды даярлық жасындағы балалар бейнелі ақпаратты, қызықты оқиғаларды және эмоциялық әсер қалдыратын материалдарды жақсы қабылдайды. Сондықтан қысқа әңгімелерді тыңдату, суреттер бойынша оқиға құрастыру, тақпақ жаттау, заттардың ретін анықтау және есте сақталған бейнелерді қайта жаңғырту сияқты тапсырмалар тиімді қолданылады. Мәселен, «Суретте не көрдің?», «Қандай зат жоғалды?», «Оқиғаны жалғастыр» ойындары арқылы бала ақпаратты есте сақтаумен қатар, оны байланыстырып жеткізуге дағдыланады. Бұл әрекеттер кейін оқу материалын қабылдау мен меңгеру үдерісіне оң әсер етеді.

Мектепалды даярлық кезеңінде ойлау қабілетін дамыту да психологиялық дайындықтың негізгі бағыттарының бірі болып саналады. Бала заттар мен құбылыстардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауға, оларды белгілі белгілері бойынша топтастыруға, қарапайым себеп-салдарлық байланыстарды түсіндіруге үйренуі тиіс. Осы мақсатта салыстыру, сәйкестендіру, құрастыру, жіктеу және логикалық қорытынды жасауға арналған тапсырмалар қолданылады. Мысалы, «Неліктен?», «Қалай ойлайсың?», «Егер осылай болса не болады?» деген сұрақтар баланы дайын жауапты қайталауға емес, өздігінен ойлануға жетелейді. Педагог баланың жауабын бірден түзетуге асықпай, оның ойын толық тыңдап, өз пікірін негіздеуіне мүмкіндік бергені маңызды. Осындай қарым-қатынас балалардың дербес ойлауын және танымдық белсенділігін қалыптастырады.

Баланың сөйлеу тілінің дамуы да мектепке психологиялық дайындықпен тығыз байланысты. Өз ойын түсінікті жеткізе алатын, сұрақ қоя білетін, ересектердің нұсқауларын түсінетін және құрдастарымен еркін сөйлесетін бала жаңа ортада өзін сенімдірек сезінеді. Сөйлеу дағдылары жеткілікті қалыптаспаған жағдайда бала өз қажеттілігін білдіруде немесе тапсырманың мазмұнын түсінуде қиындықтарға кездесуі мүмкін. Сондықтан мектепалды даярлық сыныбында сөздік қорды байыту, байланыстырып сөйлеуді дамыту және диалогтік қарым-қатынасты қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Ертегі айту, сурет бойынша әңгіме құрастыру, кейіпкерлердің әрекетін талдау, өз әсерімен бөлісу және шағын қойылымдарға қатысу сияқты жұмыстар баланың тілдік белсенділігін арттырады.

Сөйлеуді дамыту жұмыстарында педагогтің балалармен қарым-қатынас жасау мәдениеті маңызды рөл атқарады. Баланың пікірін құрметтеу, жауабын мұқият тыңдау, сөзін бөлмеу және өз ойын толық жеткізуге ынталандыру оның психологиялық сенімділігін нығайтады. Әсіресе көпшілік алдында сөйлеуге қиналатын балаларға жеке қолдау көрсету қажет. Мұндай балаларды бірден үлкен топтың алдында сөйлетуге мәжбүрлемей, алдымен педагогпен жеке әңгімелесуіне, кейін шағын топтағы қарым-қатынасқа қатысуына жағдай жасаған дұрыс. Біртіндеп күрделенетін осындай әрекеттер баланың қорқынышын азайтып, әлеуметтік белсенділігін дамытуға көмектеседі.

Мектепке психологиялық дайындықты қалыптастыру барысында баланың эмоционалдық жағдайына айрықша назар аудару қажет. Мектепалды даярлық кезеңіндегі балалардың сезімдері құбылмалы болуы мүмкін. Олар қуаныш, реніш, қорқыныш, қобалжу және ашулану сияқты эмоцияларды әртүрлі жағдайларда бастан кешіреді. Баланың өз сезімін түсініп, оны дұрыс жеткізе білуі мектеп өміріне бейімделуде маңызды орын алады. Эмоционалдық дайындығы қалыптасып келе жатқан бала қиын тапсырма кездескенде бірден бас тартпай, көмек сұрауға, қатесін түзетуге және өз әрекетін жалғастыруға біртіндеп үйренеді. Сондықтан педагог балалардың эмоционалдық тәжірибесін байытатын, өз сезімдерін тануға және басқаруға көмектесетін жұмыстарды күнделікті ұйымдастырылған іс-әрекетпен байланыстыруы қажет.

Эмоционалдық сауаттылықты дамытуда «Менің көңіл күйім», «Эмоциялар әлемі», «Қуаныш шеңбері», «Сезімді таны» сияқты ойындарды қолдануға болады. Мысалы, балаларға әртүрлі көңіл күйді бейнелейтін суреттер ұсынылып, олардың қандай сезімді білдіретіні талқыланады. Кейін педагог «Сен қашан қуанасың?», «Досың ренжісе, оған қалай көмектесесің?», «Қиын тапсырманы орындай алмасаң не істейсің?» деген сұрақтар арқылы балаларды өз сезімдері мен әрекеттері туралы ойлануға бағыттайды. Бұл жұмыстар баланың эмоцияларды ажыратуына, өзгенің көңіл күйін түсінуіне және күрделі жағдаяттарда қолайлы әрекет тәсілдерін таңдауына көмектеседі.

Баланың эмоционалдық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мектепалды даярлық сыныбында жылы әрі сенімді қарым-қатынас орнатылуы тиіс. Педагогтің дауыс ырғағы, балаларға қарата айтқан сөздері, қолдау көрсету тәсілі және олардың қателіктеріне деген көзқарасы психологиялық ахуалға тікелей әсер етеді. Баланы көпшілік алдында ұялту, басқа тәрбиеленушілермен салыстыру немесе қатесін үнемі сынға алу оның өзіне деген сенімін төмендетуі мүмкін. Керісінше, мейірімді қарым-қатынас, түсіністік және әділ бағалау баланың өзін қауіпсіз сезінуіне мүмкіндік береді. Педагог әрбір баланың жеке тұлға екенін мойындап, оның сезімдерін құрметтеген жағдайда сыныпта жағымды психологиялық орта қалыптасады.

Мектепке дайындық барысында балалардың өз күшіне сенімділігін қалыптастыру да маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Өзіне сенімді бала жаңа әрекетке қызығушылық танытып, қиындықтарды жеңуге ұмтылады және өз ойын білдіруден қорықпайды. Бұл қасиет бір күнде қалыптаспайды, ол күнделікті қарым-қатынас пен жинақталған жағымды тәжірибенің нәтижесінде дамиды. Сондықтан мектепалды даярлық сыныбында әр баланың мүмкіндігіне сәйкес жетістікке жету жағдайларын ұйымдастыру қажет. Қарапайым тапсырманы өздігінен орындау, шығармашылық жұмысын аяқтау, достарына көмектесу немесе топтық ойынға белсенді қатысу баланың өзін қабілетті тұлға ретінде сезінуіне ықпал етеді. Педагог осындай жетістіктерді байқап, баланың нақты әрекетін атап мадақтауы керек. Мысалы, «Сен бүгін тапсырманы өзің аяқтадың», «Досыңды мұқият тыңдадың», «Қиын болса да, қайта орындап көрдің» деген қолдау сөздері баланың өз әрекетін бағалауына және алдағы жұмыстарға ынталануына көмектеседі.

Мектепалды даярлық сыныбында баланың психологиялық дайындығын қалыптастыру үздіксіз әрі кешенді жүргізілетін педагогикалық үдеріс болуы қажет. Оның нәтижелілігі баланың жас ерекшеліктерін ескеруге, дамытушы ортаның сапасына, педагогтің кәсіби шеберлігіне және күнделікті ұйымдастырылатын іс-әрекеттің мазмұнына байланысты. Әсіресе баланың танымдық қызығушылығын қолдау, эмоционалдық тұрақтылығын дамыту және өзіне деген сенімін нығайту болашақ мектеп өміріне дайындықтың берік негізін қалайды. Осы бағыттағы жұмыстар әлеуметтік қарым-қатынас, еріктік қасиеттер, дербестік және жауапкершілік дағдыларын қалыптастырумен өзара байланыста жалғасын табуы тиіс.

Мектепалды даярлық сыныбында баланың мектепке психологиялық дайындығын қалыптастырудың маңызды бағыттарының бірі – әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларын дамыту. Баланың мектеп өміріне бейімделуі оның тек жеке қабілеттеріне ғана емес, айналасындағы адамдармен өзара әрекеттесу ерекшеліктеріне де байланысты. Мектепке келген бала жаңа ұжымға қосылып, мұғаліммен, сыныптастарымен және мектеп қызметкерлерімен қарым-қатынас орната бастайды. Осы кезеңде оның өз ойын еркін жеткізуі, басқалардың пікірін тыңдауы, ортақ ережелерді сақтауы және туындаған мәселелерді бейбіт жолмен шешуі ерекше маңызға ие болады. Сондықтан мектепалды даярлық сыныбындағы педагог балалардың әлеуметтік тәжірибесін кеңейтуге, ынтымақтастыққа негізделген әрекеттерді ұйымдастыруға және өзара сыйластық мәдениетін қалыптастыруға жүйелі түрде көңіл бөлуі қажет.

Әлеуметтік дайындықтың негізгі көрсеткіштерінің бірі – баланың ұжымдық әрекетке қатыса білуі. Мектепалды даярлық жасындағы балалардың бірлескен жұмыс барысында өзара келісуі, міндеттерді бөлісуі және ортақ нәтижеге ұмтылуы біртіндеп қалыптасады. Кейбір балалар топтық ойындарға белсенді қатысса, басқалары жеке әрекет етуді ұнатады. Мұндай ерекшеліктерді ескере отырып, педагог әр баланың ұжымдық жұмыстарға өз мүмкіндігіне қарай қатысуына жағдай жасауы тиіс. Мысалы, «Бірге сурет саламыз», «Ортақ үй құрастырамыз», «Достық ағашы», «Біздің арман мектебіміз» сияқты шығармашылық тапсырмалар балаларды бір мақсатқа жұмылдырады. Олар бір-бірімен ақылдасуға, қажетті құралдарды бөлісуге, өзара көмек көрсетуге және ортақ шешім қабылдауға үйренеді. Осындай әрекеттер барысында қалыптасқан ынтымақтастық тәжірибесі баланың мектеп ұжымына бейімделуін жеңілдетеді.

Балалардың қарым-қатынас мәдениетін дамытуда педагогтің жеке үлгісі ерекше орын алады. Бала ересектердің әрекетін бақылау арқылы көптеген әлеуметтік дағдыларды меңгереді. Педагогтің балалармен сыпайы сөйлесуі, олардың пікіріне құрмет көрсетуі, келіспеушіліктерді сабырлы түрде шешуі және әділ қарым-қатынас жасауы тәрбиеленушілер үшін маңызды өнеге болып табылады. Сондықтан мектепалды даярлық сыныбында «рақмет», «өтінемін», «кешіріңіз», «рұқсат па?» сияқты әдептілік сөздерін күнделікті қарым-қатынаста қолдануға ерекше мән берілуі қажет. Бұл сөздерді тек жаттатып қою жеткіліксіз. Балалар олардың қандай жағдайда және не үшін қолданылатынын нақты өмірлік жағдаяттар арқылы түсінуі тиіс. Осындай тәжірибелік жұмыстар әлеуметтік дағдыларды табиғи түрде қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Мектепке психологиялық дайындықтың тағы бір маңызды құрамдас бөлігі – еріктік дайындық. Бұл баланың өз мінез-құлқын белгілі бір талаптарға сәйкес реттеуінен, әрекетін жоспарлауынан, тапсырманы соңына дейін орындауынан және кездескен қиындықтарды жеңуге талпынуынан байқалады. Мектеп өмірінде бала әрдайым өзінің қалауына сәйкес әрекет ете алмайды. Ол мұғалімнің нұсқауын тыңдауы, кезегін күтуі, белгілі бір уақытта тапсырма орындауы және ұжымдық ережелерді сақтауы қажет. Алайда мұндай дағдылар баладан бірден талап етілмей, мектепалды даярлық кезеңінде біртіндеп қалыптастырылуы тиіс. Баланың еріктік қасиеттерін дамытуда ойын, еңбек әрекеті, шығармашылық тапсырмалар және күнделікті қарапайым міндеттер тиімді құрал бола алады.

Еріктік дайындықты қалыптастыру үшін балаларға белгілі бір ережеге негізделген ойындарды жүйелі ұсынуға болады. Мысалы, «Қызыл түс – тоқта, жасыл түс – жүр», «Үнсіз белгі», «Тыңда да әрекет ет», «Кезегіңді күт» сияқты ойындар балаларды өз әрекетін басқаруға үйретеді. Ойын барысында бала белгіленген шарттарды есте сақтап, соларға сәйкес қимыл жасауға дағдыланады. Мұндай жұмыстардың тиімділігі ережелердің түсінікті болуына, тапсырмалардың баланың жасына сәйкес келуіне және ойынның қызықты ұйымдастырылуына байланысты. Егер бала тапсырманы орындай алмаса, оны жазғырудың орнына қайта түсіндіріп, бірнеше рет тәжірибе жасауға мүмкіндік беру қажет. Осылайша бала қателесуден қорықпай, өз әрекетін түзетуге үйренеді.

Баланың дербестігін қалыптастыру да мектепке психологиялық дайындықтың маңызды шарты болып табылады. Мектепке барған кезде бала өзінің оқу құралдарын реттеуге, жеке заттарын күтіп ұстауға, қарапайым тапсырмаларды өздігінен орындауға және қажет жағдайда көмек сұрауға дайын болуы керек. Сондықтан мектепалды даярлық сыныбында балаларға күнделікті шағын міндеттер жүктеу пайдалы. Мысалы, жұмыс орнын дайындау, қолданған құралдарын жинастыру, ойыншықтарды орнына қою, қажетті материалдарды таңдау және өз жұмысын тексеру сияқты әрекеттер баланың жауапкершілігін арттырады. Бұл жұмыстарды ұйымдастырғанда педагог баланың орнына барлық әрекетті орындап бермей, оның өз бетінше әрекет етуіне жеткілікті уақыт пен мүмкіндік жасауы қажет. Дербес орындалған әрбір қарапайым жұмыс баланың өз мүмкіндіктеріне деген сенімін нығайтады.

Психологиялық дайындықты қалыптастыруда жауапкершілік сезімін тәрбиелеу де маңызды орын алады. Жауапкершілік баланың өз әрекетінің нәтижесін түсінуінен, қабылдаған міндетін орындауға ұмтылуынан және ортақ ережелерді сақтауға талпынуынан көрінеді. Мектепалды даярлық жасындағы балалар үшін жауапкершілік ұғымын күрделі түсіндірмелер арқылы емес, нақты әрекеттер арқылы меңгерту тиімді. Мысалы, гүлге су құю, кітап бұрышын реттеу, ойын материалдарын жинастыру немесе топтық жұмыс кезінде белгілі бір міндет атқару баланың жауапкершілік тәжірибесін кеңейтеді. Педагог мұндай әрекеттердің маңызын түсіндіріп, баланың жасаған еңбегін бағалауы қажет. Нәтижесінде бала өзінің ұжымға пайдалы екенін сезініп, тапсырылған істі орындауға ынталанады.

Мектепалды даярлық кезеңінде балалардың мектепке деген оқу мотивациясын қалыптастыру ерекше назар аударуды қажет етеді. Оқу мотивациясы – баланың жаңа білім алуға, қоршаған ортаны танып-білуге және оқу әрекетіне қатысуға деген ішкі қызығушылығы. Кейбір балалар мектепке әдемі сөмке ұстау, жаңа киім кию немесе үлкендер сияқты болу үшін барғысы келеді. Бұл қызығушылықтар мектепке жағымды көзқарастың бастапқы көрінісі болғанымен, баланың танымдық ынтасын дамыту да маңызды. Сондықтан педагог мектепті тек сыртқы белгілерімен таныстырып қоймай, білім алудың қызықты әрі пайдалы үдеріс екенін балаға түсінікті әрекеттер арқылы көрсетуі тиіс.

Оқу мотивациясын дамыту үшін балалардың табиғи қызығушылығына сүйенген жөн. Мектепалды даярлық жасындағы балалар қоршаған ортадағы құбылыстардың себептерін білуге, жаңа заттарды зерттеуге және түрлі тәжірибелер жасауға құмар келеді. Осы ерекшелікті ескере отырып, педагог ұйымдастырылған іс-әрекет барысында проблемалық сұрақтар мен зерттеушілік тапсырмаларды пайдалана алады. Мысалы, «Неліктен қар ериді?», «Өсімдікке су не үшін қажет?», «Қандай заттар суда жүзеді?», «Көлеңке қалай пайда болады?» деген сұрақтар балалардың танымдық белсенділігін оятады. Мұндай тапсырмалар дайын ақпаратты қабылдаумен шектелмей, бақылау жасауға, салыстыруға, болжам айтуға және қорытынды шығаруға мүмкіндік береді. Бала өздігінен жаңалық ашқан кезде білім алуға деген жағымды эмоционалдық тәжірибе жинақтайды.

Мектепке психологиялық дайындықты қалыптастыруда шығармашылық әрекеттердің де маңызы зор. Сурет салу, мүсіндеу, жапсыру, құрастыру, музыка тыңдау және сахналық қойылымдарға қатысу баланың қиялын, эмоциялық сезімталдығын және өзіндік пікірін дамытуға ықпал етеді. Шығармашылық жұмыстар барысында бала өз ойын сөзбен ғана емес, түрлі бейнелеу құралдары арқылы жеткізуге мүмкіндік алады. Әсіресе өз сезімдерін ашық айтуға қиналатын балалар үшін шығармашылық әрекет өзін танытудың қолайлы тәсілі болуы мүмкін. Мысалы, «Менің болашақ мектебім», «Менің достарым», «Мектептегі алғашқы күнім» тақырыптарында сурет салу арқылы балалар мектеп туралы түсініктерін бейнелей алады. Педагог бұл жұмыстарды талқылағанда баланың ойын тыңдап, оның шығармашылық шешімдерін құрметтеуі тиіс.

Балалардың қиялын дамыту олардың жаңа жағдайларға бейімделу қабілетімен де байланысты. Қиялы дамыған бала түрлі жағдаяттарды елестетіп, мәселелерді шешудің бірнеше жолын ұсына алады. Сондықтан мектепалды даярлық сыныбында ертегі құрастыру, оқиғаны жалғастыру, кейіпкерлердің әрекетін өзгерту және қарапайым жағдаяттарды сахналау сияқты тапсырмалар жүйелі қолданылуы қажет. Мысалы, педагог балаларға «Егер сен жаңа сыныпқа келсең, достарыңмен қалай танысар едің?» немесе «Егер досың тапсырманы орындай алмай отырса, не істер едің?» деген жағдаяттарды ұсынып, өз шешімдерін айтуға мүмкіндік береді. Мұндай жұмыстар балалардың әлеуметтік елестету қабілетін, жанашырлық сезімін және мәселені шешу дағдыларын дамытуға көмектеседі.

Мектепалды даярлық сыныбында психологиялық дайындықты қалыптастырудың нәтижелілігі педагогикалық ортаның дұрыс ұйымдастырылуына да байланысты. Баланы дамытушы орта қауіпсіз, қолайлы, қызықты және жас ерекшелігіне сәйкес болуы қажет. Сынып бөлмесінде ойын, шығармашылық, танымдық және тынығу әрекеттеріне арналған кеңістіктердің болуы балалардың түрлі қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Көрнекі материалдардың қолжетімді орналасуы, оқу құралдарының жүйелі реттелуі және балалар жұмыстарының көрмеге қойылуы олардың дербестігін арттырып, сыныпқа деген жағымды қатынасын қалыптастырады. Сонымен қатар сыныптағы атмосфера баланың өзін еркін сезінуіне, сұрақ қоюына, пікір білдіруіне және тәжірибе жасауына мүмкіндік беруі тиіс.

Психологиялық қолайлы ортаның маңызды белгісі – әр баланың өзін ұжымның толыққанды мүшесі ретінде сезінуі. Педагог балалардың бір-бірін мазақтауына, кемсітуіне немесе ойыннан шеттетуіне жол бермей, өзара құрмет пен ынтымақтастыққа негізделген қарым-қатынас қалыптастыруы қажет. Егер бала құрдастарымен тіл табысуда қиындық көрсе, оған жеке қолдау көрсетіліп, бірлескен әрекетке біртіндеп тартылғаны жөн. Мысалы, бастапқыда екі баладан тұратын шағын топ ұйымдастырып, кейін қатысушылар санын көбейтуге болады. Бұл тәсіл қарым-қатынасқа қиналатын баланың жаңа ортаға біртіндеп бейімделуіне көмектеседі. Педагогтің әр баланың жетістігін байқауы және ұжымдағы жағымды әрекеттерді қолдауы сыныптың психологиялық ахуалын жақсартады.

Мектепке психологиялық дайындықты қалыптастыруда балалардың күн тәртібін дұрыс ұйымдастыру да маңызды. Мектепалды даярлық жасындағы балалардың жүйке жүйесі ұзақ уақыт бойы бір әрекетке тұрақты назар аударуға әлі толық бейімделмеген. Сондықтан ұйымдастырылған іс-әрекеттер барысында қозғалыс белсенділігі мен тыныш әрекеттерді алмастырып отыру, сергіту жаттығуларын өткізу және балалардың шаршау белгілерін ескеру қажет. Баланың физикалық жай-күйі оның эмоциялық тұрақтылығына, зейініне және оқу әрекетіне қызығушылығына әсер етеді. Ұйқының жеткілікті болуы, дұрыс тамақтану, таза ауада серуендеу және белсенді ойындарға қатысу мектепке дайындықтың жалпы жағдайларын қалыптастырады. Осы себепті педагог пен ата-ана баланың күнделікті өмір тәртібін ұйымдастыруда өзара келісімді әрекет етуі тиіс.

Баланың психологиялық дайындығын анықтау және дамыту барысында педагогикалық бақылаудың ерекше маңызы бар. Мектепалды даярлық сыныбында балалардың әрекеттерін күнделікті бақылау арқылы олардың қызығушылықтарын, қарым-қатынас ерекшеліктерін, эмоционалдық реакцияларын және тапсырма орындау дағдыларын байқауға болады. Мысалы, педагог баланың жаңа тапсырмаға қалай кірісетінін, қиындық кездескенде қандай әрекет жасайтынын, көмек сұрай алатынын, топтық жұмысқа қаншалықты қатысатынын және өз ойын қалай білдіретінін бақылауы мүмкін. Мұндай бақылаудың негізгі мақсаты балаларды бір-бірімен салыстыру немесе белгілі бір деңгейге бөліп бағалау емес, әр тәрбиеленушінің даму қажеттіліктерін анықтау болып табылады.

Педагогикалық бақылау нәтижелері келесі жұмыстарды жоспарлауға негіз бола алады. Егер бала тапсырманы орындау барысында назарын жиі жоғалтса, оған қысқа әрі қызықты зейін жаттығулары ұсынылады. Егер қарым-қатынасқа түсуде қиналса, шағын топтық ойындар ұйымдастырылады. Ал жаңа әрекеттен қорқатын немесе өзіне сенімсіздік танытатын балаларға қолдау көрсетіліп, жеңіл тапсырмалардан біртіндеп күрделі әрекеттерге көшуге мүмкіндік беріледі. Осындай жеке бағытталған педагогикалық қолдау әр баланың даму қарқынын ескеруге және мектепке дайындық үдерісін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Бұл ретте педагогикалық бақылау психологиялық диагностикамен теңестірілмеуі тиіс. Баланың эмоционалдық немесе мінез-құлық қиындықтары тұрақты сипат алса, педагог ата-анамен бірлесе отырып, педагог-психологтің кәсіби көмегіне жүгінгені дұрыс.

Баланың мектепке психологиялық дайындығын қалыптастыруда педагог-психолог пен мектепалды даярлық педагогінің өзара ынтымақтастығы маңызды орын алады. Педагог күнделікті ұйымдастырылған іс-әрекеттер барысында балалардың мінез-құлқын, қарым-қатынасын және оқу әрекетіне қызығушылығын бақылайды. Ал педагог-психолог баланың психологиялық даму ерекшеліктерін кәсіби тұрғыдан бағалап, қажет болған жағдайда жеке немесе топтық дамыту жұмыстарын ұйымдастырады. Екі маманның өзара ақпарат алмасуы балалардың қажеттіліктеріне сәйкес қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Мұндай бірлескен жұмыс барысында баланың жеке ерекшеліктерін сақтау, психологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ата-анамен сенімді байланыс орнату негізгі қағидалар ретінде қарастырылуы тиіс.

Мектепалды даярлық кезеңінде ерекше көңіл бөлуді қажет ететін мәселелердің бірі – балалардың алаңдаушылық деңгейін төмендету. Кейбір балалар жаңа ортаға, бейтаныс адамдарға немесе өздеріне қойылатын талаптарға байланысты қобалжуы мүмкін. Мұндай жағдайларда бала тұйықталып, жаңа әрекеттерге қатысудан бас тартуы немесе керісінше шамадан тыс белсенділік танытуы ықтимал. Педагог баланың мінез-құлқындағы өзгерістерді мұқият бақылап, оның ішкі жағдайын түсінуге ұмтылғаны жөн. Баламен сабырлы сөйлесу, оған таңдау мүмкіндігін беру, алдын ала түсінікті нұсқаулар ұсыну және жетістіктерін қолдау алаңдаушылықты азайтуға көмектеседі. Сонымен қатар тыныс алу жаттығулары, баяу қимыл ойындары, ертегі тыңдау және шығармашылық әрекеттер балалардың эмоционалдық жай-күйін реттеуге ықпал етуі мүмкін.

Баланың мектепке дайындық деңгейіне отбасындағы тәрбиелік орта да елеулі әсер етеді. Отбасы – баланың алғашқы әлеуметтік тәжірибе жинақтайтын, эмоционалдық байланыстар орнататын және өзін қоршаған әлем туралы түсінік қалыптастыратын негізгі ортасы. Ата-ананың баламен қарым-қатынас жасау ерекшелігі, оның пікірін тыңдауы, дербестігін қолдауы және жетістіктерін бағалауы психологиялық дайындықтың қалыптасуына ықпал етеді. Егер бала отбасында өзін қауіпсіз сезініп, сұрақ қоюға, қателесуге және өз ойын айтуға мүмкіндік алса, жаңа әлеуметтік ортаға бейімделуі де жеңілдеуі мүмкін. Сондықтан мектепалды даярлық сыныбындағы педагог ата-аналармен ынтымақтастықты жүйелі түрде ұйымдастырып, баланың мектепке дайындығына қатысты ортақ түсінік қалыптастыруға күш салуы қажет.

Ата-аналардың мектепке дайындық туралы түсінігін кеңейту ерекше маңызды. Кейбір ата-аналар баланың мектепке дайындығын оның қанша әріп танығанымен, нешеге дейін санай алатынымен немесе жазу дағдысының деңгейімен ғана бағалауы мүмкін. Алайда психологиялық дайындық бұдан әлдеқайда кең ұғым. Бала өз ойын жеткізе алуы, құрдастарымен қарым-қатынас орнатуы, қарапайым ережелерді сақтауы, қиындықтар кезінде көмек сұрауы және жаңа білімге қызығушылық танытуы қажет. Осыған байланысты ата-аналар жиналыстарында, жеке кеңестерде және тәжірибелік кездесулерде мектепке психологиялық дайындықтың мәнін түсіндіру пайдалы. Ата-аналарға баланың үй жағдайында дербестігін дамыту, эмоционалдық қолдау көрсету және ойын арқылы танымдық қызығушылығын арттыру жолдары ұсынылуы мүмкін.

Отбасында баланы мектепке дайындаудың тиімді тәсілдерінің бірі – күнделікті тұрмыстық әрекеттерге қатыстыру. Мысалы, балаға өз киімдерін реттеуге, ойыншықтарын жинауға, шағын тапсырмаларды орындауға және жеке заттарына жауапкершілікпен қарауға мүмкіндік беру оның дербестігін қалыптастырады. Сонымен бірге ата-ананың баламен бірге кітап оқуы, ертегі мазмұнын талқылауы, табиғат құбылыстарын бақылауы және қызықты сұрақтарға жауап іздеуі танымдық белсенділікті арттырады. Мұндай әрекеттер арнайы күрделі оқу бағдарламасын қажет етпейді, олар күнделікті қарым-қатынас барысында табиғи түрде жүзеге асырылады. Ең бастысы, ата-ана баладан үнемі жоғары нәтиже талап етпей, оның қызығушылығын қолдап, бірлескен әрекеттен жағымды әсер алуына жағдай жасауы тиіс.

Мектепалды даярлық сыныбында ата-аналармен жүргізілетін жұмыстың нәтижелі болуы үшін педагог пен отбасы арасындағы тұрақты байланыс қажет. Педагог ата-аналарға баланың жетістіктері туралы ғана емес, оның қарым-қатынасындағы, дербестігіндегі және эмоционалдық дамуындағы жағымды өзгерістер туралы да ақпарат беріп отырғаны жөн. Сонымен қатар кездескен қиындықтарды кінәлау немесе кемшілік ретінде көрсету емес, бірлесіп шешуді қажет ететін педагогикалық міндет ретінде қарастыру маңызды. Осындай өзара сенімге негізделген ынтымақтастық балаға қойылатын талаптардың үйлесімді болуына, оның психологиялық қауіпсіздігін сақтауға және мектепке дайындық үдерісінің бірізді жүргізілуіне ықпал етеді.

Мектепке психологиялық дайындықты қалыптастыруда мектепалды даярлық сыныбы мен бастауыш білім беру деңгейі арасындағы сабақтастық та маңызды рөл атқарады. Мектепке дейінгі кезең мен бірінші сынып арасындағы байланыс баланың жас ерекшеліктеріне сәйкес ұйымдастырылған жағдайда жаңа оқу жағдайына бейімделу жеңілдейді. Бұл сабақтастық балаларды алдын ала күрделі оқу талаптарына үйрету дегенді білдірмейді. Керісінше, олардың табиғи даму қажеттіліктерін сақтай отырып, жаңа әлеуметтік рөлге біртіндеп дайындауды көздейді. Осы мақсатта мектепалды даярлық педагогтері мен бастауыш сынып мұғалімдерінің өзара тәжірибе алмасуы, ортақ педагогикалық ұстанымдарды анықтауы және балалардың даму ерекшеліктерін ескеруі маңызды.

Балаларды мектеп өмірімен таныстыру үшін бастауыш сыныптарға танымдық экскурсиялар ұйымдастыруға, мектеп кітапханасын көрсетуге, мұғалімдермен таныстыруға және бірінші сынып оқушыларымен бірлескен шығармашылық іс-шаралар өткізуге болады. Мұндай әрекеттер мектеп туралы жағымды түсінік қалыптастырып, белгісіз ортаға байланысты алаңдаушылықты азайтуға ықпал етеді. Мысалы, «Мектепке алғашқы саяхат» шарасы кезінде балалар сынып бөлмесін, кітапхананы және мектептің басқа да орындарын көріп, өздерін қызықтырған сұрақтарын қоя алады. Осының нәтижесінде мектеп бала үшін мүлдем бейтаныс орта емес, алдын ала танысқан және жағымды әсер алған кеңістікке айналады.

Мектепалды даярлық сыныбындағы педагогтің кәсіби құзыреттілігі баланың психологиялық дайындығын қалыптастырудың негізгі шарттарының бірі болып саналады. Педагог баланың жас ерекшелік психологиясын, даму заңдылықтарын және тиімді педагогикалық тәсілдерді меңгеруі қажет. Сонымен бірге балалармен сенімді қарым-қатынас орната білуі, олардың эмоционалдық жағдайын байқауы, әр тәрбиеленушінің жеке мүмкіндіктерін ескеруі және қолайлы дамытушы орта ұйымдастыруы маңызды. Педагогтің кәсіби шеберлігі тек білімді жеткізумен шектелмей, баланың тұлғалық қалыптасуына бағытталған психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетуімен ерекшеленеді.

Осы тұрғыдан алғанда, мектепалды даярлық сыныбындағы әрбір ұйымдастырылған іс-әрекет баланың мектепке психологиялық дайындығын қалыптастыруға мүмкіндік беретін тәрбиелік және дамытушылық әлеуетке ие. Қарапайым ойынның өзі баланың зейінін тұрақтандыруға, ережені сақтауға немесе құрдастарымен келісімге келуге көмектесуі мүмкін. Шығармашылық тапсырма дербестікті, қиялды және өзіне деген сенімді дамытса, бірлескен еңбек әрекеті жауапкершілік пен ынтымақтастықты қалыптастырады. Сондықтан психологиялық дайындықты жеке бір сабақтың немесе арнайы жаттығулардың ғана міндеті ретінде қарастырмай, мектепалды даярлықтағы барлық педагогикалық жұмыстың ажырамас бөлігі ретінде ұйымдастыру қажет.

Мектепалды даярлық кезеңіндегі психологиялық-педагогикалық жұмыстың басты ерекшелігі – баланың табиғи даму қарқынын құрметтеу және оның тұлғалық мүмкіндіктерін жан-жақты қолдау. Мектепке дайындық белгілі бір білім көлемін меңгерумен ғана емес, баланың өзін жаңа жағдайда сенімді сезінуімен, қарым-қатынасқа ашық болуымен және білім алуға қызығушылық танытуымен сипатталады. Осы себепті педагогикалық үдерісте ойынға, жағымды эмоцияға, шығармашылыққа, дербестікке және ынтымақтастыққа негізделген тәсілдерді үйлесімді қолдану маңызды. Баланың бойындағы әрбір жағымды өзгерісті байқау, оған қолдау көрсету және мектеп өміріне байланысты сенімді көзқарас қалыптастыру – мектепалды даярлық педагогінің маңызды кәсіби міндеті.

Мектепалды даярлық сыныбында баланың мектепке психологиялық дайындығын қалыптастыру жұмыстарының тиімділігі оның күнделікті өмірімен, жеке тәжірибесімен және табиғи қызығушылықтарымен тығыз байланыста ұйымдастырылуына тәуелді. Баланың даму ерекшеліктерін ескермей, тек белгілі бір нәтижеге жетуді мақсат ету психологиялық тұрғыдан артық жүктеме туғызуы мүмкін. Сондықтан педагогикалық жұмыста баланың эмоционалдық жай-күйін, танымдық мүмкіндіктерін, әлеуметтік тәжірибесін және жеке қажеттіліктерін үйлестіре қарастыру қажет. Мектепалды даярлық кезеңіндегі негізгі міндет – баланы мектеп талаптарына жасанды түрде бейімдеу емес, оның жаңа білім беру ортасына табиғи әрі сенімді қадам жасауына мүмкіндік беретін тұлғалық сапаларды дамыту.

Психологиялық дайындықты қалыптастырудың маңызды шарттарының бірі – балалардың жетістіктерін бағалауда қолдаушы тәсілді қолдану. Мектепалды даярлық жасындағы бала ересектердің пікіріне ерекше мән береді. Педагогтің жылы сөзі, қолдауы және жетістігін мойындауы оның өзіне деген сенімділігін арттырса, орынсыз сын мен басқа балалармен салыстыру керісінше жағымсыз эмоциялық әсер қалдыруы мүмкін. Осыған байланысты педагог баланың орындаған жұмысының нәтижесін ғана емес, оның әрекетке жұмсаған күш-жігерін, табандылығын және алға жылжуын да бағалауы тиіс. Мысалы, бұрын топтық ойынға қатысуға қиналған баланың бірлескен жұмысқа қосылуы немесе өз ойын көпшілік алдында қысқаша жеткізуі маңызды жеке жетістік болып саналады. Мұндай өзгерістерді жүйелі түрде қолдау баланың психологиялық дамуына жағымды ықпал етеді.

Баланың мектепке дайындығын қалыптастыру барысында қателесуге деген көзқарасты дұрыс ұйымдастырудың да тәрбиелік мәні зор. Мектепалды даярлық кезеңінде бала жаңа әрекеттерді меңгеру барысында түрлі қателіктер жіберуі табиғи жағдай. Егер әрбір қате жағымсыз бағаланса, бала жаңа тапсырмалардан қашқақтап, өз мүмкіндіктеріне күмәндануы мүмкін. Сондықтан педагог қателікті үйрену үдерісінің құрамдас бөлігі ретінде түсіндіріп, баланың қайта әрекет жасауына мүмкіндік беруі қажет. «Қайта байқап көрейік», «Басқа жолын ойластырайық», «Сенің ойың қызықты, енді тағы бір тәсілді қарастырайық» деген қолдау сөздері балалардың қиындыққа деген көзқарасын өзгертуге көмектеседі. Осылайша мектепалды даярлық кезеңінде баланың табандылығы, бастамашылдығы және өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауы біртіндеп қалыптасады.

Баланың психологиялық дайындығын дамытуда рефлексия элементтерін қолдану да тиімді педагогикалық тәсілдердің бірі болып табылады. Рефлексия – баланың өз әрекетін, сезімін және қол жеткізген нәтижесін қарапайым деңгейде түсінуіне бағытталған үдеріс. Мектепалды даярлық жасындағы балалардан күрделі өзіндік талдау талап етілмейді. Алайда ұйымдастырылған іс-әрекет соңында «Бүгін не үйрендің?», «Саған қандай ойын ұнады?», «Қай тапсырма қиын болды?», «Досыңа қалай көмектестің?» деген сұрақтар қою олардың өз тәжірибесін түсінуіне мүмкіндік береді. Мұндай әңгімелесу баланың өзіндік бағалауын, сөйлеу дағдыларын және эмоционалдық сауаттылығын дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар педагог балалардың жауаптары арқылы олардың қызығушылықтары мен қажеттіліктерін анықтап, келесі жұмыстардың мазмұнын жетілдіре алады.

Мектепалды даярлық сыныбында психологиялық дайындықты қалыптастыруға бағытталған жұмыстардың нәтижесін бір ғана көрсеткішпен анықтау дұрыс емес. Баланың мектепке дайындығы оның танымдық, әлеуметтік, эмоционалдық және еріктік даму ерекшеліктерінің өзара байланысы арқылы бағаланады. Мысалы, бала қарапайым логикалық тапсырмаларды жақсы орындағанымен, құрдастарымен қарым-қатынаста қиналуы мүмкін. Немесе керісінше, әлеуметтік белсенді болғанымен, өз әрекетін жоспарлау және тапсырманы аяқтау дағдылары әлі қалыптасу үстінде болуы ықтимал. Сондықтан педагог әр баланың дамуындағы күшті жақтарын анықтап, қосымша қолдауды қажет ететін бағыттар бойынша жеке жұмыс жүргізуі тиіс. Мұндай кешенді көзқарас баланың мүмкіндіктерін жан-жақты дамытуға және мектепке бейімделуіне қолайлы жағдай жасауға көмектеседі.

Қазіргі мектепалды даярлық тәжірибесінде баланың психологиялық саулығын сақтауға бағытталған педагогикалық ұстанымдардың маңызы артып келеді. Бала өзін құрметтейтін, пікірін тыңдайтын және әрекетін қолдайтын ортада еркін дамиды. Сондықтан психологиялық дайындықты қалыптастыруда мейірімділік, ынтымақтастық, қауіпсіздік, қолжетімділік және жеке ерекшеліктерді құрметтеу қағидалары басшылыққа алынуы тиіс. Баланың мектепке алғашқы қадамы қорқынышпен немесе шамадан тыс жауапкершілік сезімімен емес, қызығушылықпен, қуанышпен және өз күшіне деген сеніммен байланысты болғаны маңызды. Бұл бағыттағы нәтижелі жұмыс мектепалды даярлық педагогінің, педагог-психологтің, бастауыш сынып мұғалімінің және ата-ананың өзара ынтымақтастығы арқылы жүзеге асады.

Мектепалды даярлық кезеңінде қалыптасқан психологиялық дағдылар баланың тек бірінші сыныпқа бейімделуіне ғана емес, кейінгі тұлғалық дамуына да негіз болады. Өз сезімдерін түсінуге, айналасындағы адамдармен сыйластық қарым-қатынас жасауға, кездескен қиындықтарды жеңуге және өздігінен шешім қабылдауға үйренген бала жаңа әлеуметтік жағдайларда жинақтаған тәжірибесін пайдалана алады. Осы тұрғыдан қарағанда, мектепке психологиялық дайындық белгілі бір уақыт аралығында аяқталатын жеке міндет емес, баланың жалпы даму үдерісінің маңызды кезеңі болып табылады. Мектепалды даярлық сыныбында ұйымдастырылатын әрбір дамытушы ойын, танымдық тапсырма, шығармашылық жұмыс және жағымды қарым-қатынас баланың болашақтағы оқу әрекетіне қажетті психологиялық негіздерді нығайтуға бағытталуы тиіс.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, мектепалды даярлық сыныбында баланың мектепке психологиялық дайындығын қалыптастыру – мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың маңызды бағыттарының бірі. Бұл үдеріс баланың танымдық қабілеттерін дамытумен ғана шектелмей, оның эмоционалдық тұрақтылығын, әлеуметтік қарым-қатынас дағдыларын, еріктік қасиеттерін, дербестігін және оқу әрекетіне деген жағымды көзқарасын қалыптастыруды қамтиды. Мектепке психологиялық тұрғыдан дайын бала жаңа ортаға бейімделуге, ересектермен және құрдастарымен ынтымақтастық орнатуға, қарапайым талаптарды қабылдауға және оқу барысында кездесетін қиындықтарды біртіндеп жеңуге мүмкіндік беретін дағдыларды меңгереді.

Мектепалды даярлық кезеңіндегі психологиялық дайындықты қалыптастырудың нәтижелілігі педагогтің кәсіби шеберлігіне, ұйымдастырылған іс-әрекеттердің мазмұнына, дамытушы ортаның сапасына және баланың жеке ерекшеліктерін ескеруге байланысты. Ойын технологияларын, шығармашылық тапсырмаларды, дамытушы жаттығуларды және бірлескен әрекеттерді тиімді қолдану балалардың танымдық белсенділігін арттырып, әлеуметтік тәжірибесін кеңейтуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге педагогтің қолдаушы қарым-қатынасы, баланың жетістіктерін әділ бағалауы және психологиялық қауіпсіз ортаны қамтамасыз етуі өзіне деген сенімділікті қалыптастыруда маңызды орын алады.

Баланың мектепке психологиялық дайындығын қамтамасыз етуде отбасы мен білім беру ұйымының ынтымақтастығы ерекше мәнге ие. Ата-аналар мен педагогтердің ортақ мақсатқа бағытталған жұмысы баланың дамуындағы сабақтастықты сақтауға, қиындықтарды дер кезінде байқауға және қажетті қолдау көрсетуге жағдай жасайды. Әрбір баланың жеке даму қарқынын құрметтеу, оның қызығушылықтарын қолдау және дербестігін дамыту мектепке дайындық үдерісінің негізгі қағидалары болуы тиіс.

Мектепалды даярлық сыныбының басты міндеті – баланы тек білім алуға емес, жаңа өмірлік кезеңді сеніммен қабылдауға дайындау. Сондықтан педагогикалық жұмыстың түпкі нәтижесі баланың қанша әріп танығанымен немесе қаншалықты жылдам есептей алатынымен ғана өлшенбеуі керек. Ең маңыздысы – баланың мектепке қуана баруға ұмтылуы, жаңа білімге қызығушылық танытуы, өз мүмкіндіктеріне сенуі және қоршаған ортамен жағымды қарым-қатынас жасай алуы. Осындай психологиялық негіз қалыптасқан жағдайда мектепалды даярлық кезеңі баланың бастауыш білім беру жүйесіне үйлесімді өтуіне және болашақтағы жан-жақты дамуына берік тірек болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығы. «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы» (өзгерістер мен толықтыруларымен).
  2. Выготский Л.С. Воображение и творчество в детском возрасте: психологический очерк. – 3-е изд. – Москва: Просвещение, 1991. – 93 с.
  3. Эльконин Д.Б. Психология игры. – Москва: Педагогика, 1978. – 304 с.

Психология игры- Absopac

  1. Выготский Л.С. Рисование в детском возрасте // Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение, 1991. – С. 66–79.
  2. Выготский Л.С. Литературное творчество в школьном возрасте // Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение, 1991. – С. 36–61.

 

 

Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Таңдалған журналдар

Жалпы сома: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Төлем жасау

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Сіздің деректеріңіз құпия және қауіпсіз сақталады.

Байланыс

📍
Мекенжай

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Телефон *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

✉️
Электронды пошта *

astana@ybyraitagylymy.kz

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy