Аннотация. Мақалада қазіргі білім беру жүйесіндегі функционалдық сауаттылық ұғымының мазмұны және оны білім алушының өмірлік құзыреттілігін қалыптастырумен сабақтастыру мәселесі қарастырылады. Білім сапасының көрсеткіші оқушының меңгерген білім көлемімен ғана емес, алған білімін өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдана алуымен, саналы шешім қабылдауымен, ақпаратты сыни бағалауымен, өзгелермен нәтижелі қарым-қатынас орнатуымен және өзгермелі ортаға бейімделуімен анықталатыны негізделеді. Функционалдық сауаттылықты дамытуда өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалардың, пәнаралық байланыстың, жобалық және зерттеушілік оқытудың, цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект мүмкіндіктерінің маңызы сипатталады. Сонымен қатар өмірлік құзыреттілікті қалыптастырудың конституциялық құндылықтармен байланысы талданып, педагогтің жаңа рөлі мен білім беру ортасына қойылатын талаптар айқындалады.
Түйін сөздер: функционалдық сауаттылық, өмірлік құзыреттілік, білім сапасы, құндылықтар, сыни ойлау, зерттеушілік оқыту, цифрлық сауаттылық, жасанды интеллект, жауапкершілік, тұлғалық даму.
Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік, экономикалық және технологиялық өзгерістер білім беру жүйесіне қойылатын талаптарды түбегейлі өзгертуде. Бұрын мектептің негізгі міндеті оқушыға белгілі бір көлемде білім беріп, пәндік дағдыларды қалыптастыру ретінде қарастырылса, бүгінгі таңда білімнің құндылығы оны нақты өмірде қолдану мүмкіндігімен өлшенеді. Оқушы математикалық формуланы білуімен ғана емес, оны күнделікті есептеулерде пайдалана алуымен; мәтінді оқи алуымен ғана емес, ақпараттың мазмұнын түсініп, сенімділігіне баға беруімен; табиғат заңдылықтарын жатқа айтуымен ғана емес, экологиялық немесе тұрмыстық мәселелерді ғылыми тұрғыдан түсіндіре алуымен ерекшеленуі қажет. Сондықтан қазіргі білім берудің маңызды бағыты – функционалдық сауаттылықтан өмірлік құзыреттілікке көшу.
Функционалдық сауаттылық – білім алушының мектепте меңгерген білімі мен дағдыларын әртүрлі өмірлік жағдаяттарда пайдалана алу қабілеті. Оның құрамына оқу, математикалық, жаратылыстану-ғылыми, қаржылық, цифрлық және басқа да сауаттылық түрлері енеді. Алайда қазіргі қоғамда тек осы дағдылардың болуы жеткіліксіз. Адам белгісіз жағдайда әрекет етуге, бірнеше нұсқаның арасынан тиімді шешімді таңдауға, өз әрекетінің салдарын болжауға, ақпараттық қауіптерді ажыратуға, адамдармен ынтымақтастық орнатуға және өзінің құқықтары мен міндеттерін түсінуге қабілетті болуы керек. Осындай кешенді қабілеттерді өмірлік құзыреттілік ұғымымен байланыстыруға болады.
Функционалдық сауаттылық пен өмірлік құзыреттілік өзара тығыз байланысты болғанымен, олардың мазмұнында белгілі бір айырмашылық бар. Функционалдық сауаттылық «оқушы меңгерген білімін қолдана ала ма?» деген сұраққа жауап берсе, өмірлік құзыреттілік «оқушы сол білімді нақты жағдайда қаншалықты саналы, жауапты және тиімді пайдалана алады?» деген мәселені алға шығарады. Демек, өмірлік құзыреттілік функционалдық сауаттылықтың жалғасы әрі оның тұлғалық деңгейдегі нәтижесі болып табылады.
Мысалы, оқушы пайызды есептей алса – бұл математикалық сауаттылықтың бір көрінісі. Ал дүкендегі жеңілдіктің нақты тиімділігін есептеп, екі ұсынысты салыстырып, өзінің қаржылық мүмкіндігіне сәйкес шешім қабылдай алуы – өмірлік құзыреттілік. Оқушы мәтінді оқып, негізгі ойын анықтай алса – оқу сауаттылығы. Ал әлеуметтік желіде тараған ақпаратты бірнеше дереккөзбен салыстырып, манипуляциялық мазмұнды ажыратып, жалған ақпаратты таратпау туралы жауапты шешім қабылдауы – өмірлік құзыреттілік. Осы қарапайым мысалдардың өзі қазіргі мектептегі білім мазмұнының қандай бағытта дамуы қажеттігін көрсетеді.
Білім сапасын бағалауда да осындай көзқарас қажет. Жоғары баға немесе тест нәтижесі әрқашан оқушының өмірге дайындығын толық көрсете алмайды. Шынайы білім сапасы білім алушының білімді түсінуі, оны жаңа жағдайға тасымалдай алуы, мәселені анықтауы, шешу жолдарын іздеуі және нәтижесін негіздеуі арқылы көрінеді. Сондықтан сапалы білімнің формуласы шартты түрде «білім + қолдану + ойлау + құндылық + жауапкершілік» бірлігі ретінде қарастырылуы мүмкін.
Функционалдық сауаттылықтан өмірлік құзыреттілікке өтудің негізгі шарттарының бірі – білім мазмұнын шынайы өмірмен байланыстыру. Сабақтағы тапсырма оқушы үшін тек баға алуға арналған әрекет болмауы тиіс. Ол күнделікті кездесетін мәселелердің моделіне айналғанда ғана білімнің практикалық мағынасы ашылады. Мысалы, математика сабағында отбасылық бюджетті жоспарлау, несие мен жинақ шарттарын салыстыру, коммуналдық төлемдерді есептеу; географияда белгілі бір өңірдің климаттық өзгерістерін талдау және оның шаруашылыққа әсерін болжау; биологияда азық-түлік өнімдерінің құрамын зерттеп, денсаулыққа қатысты дәлелді қорытынды жасау; қазақ тілі мен әдебиетінде қоғамдық мәселе бойынша аргументті пікір білдіру сияқты тапсырмалар оқушыны білімді қолдануға бағыттайды.
Функционалдық сауаттылықтан өмірлік құзыреттілікке өту моделі
| Деңгей | Негізгі мазмұны | Оқушы әрекеті | Күтілетін нәтиже |
| Білім | Теориялық ақпаратты меңгеру | Біледі, түсінеді, сипаттайды | Пәндік білім қалыптасады |
| Функционалдық сауаттылық | Білімді практикалық жағдайда қолдану | Есептейді, салыстырады, талдайды | Білімді өмірлік жағдайда қолданады |
| Сыни ойлау | Ақпаратты бағалау және дәлелдеу | Сұрақ қояды, тексереді, дәлелдейді | Негізделген қорытынды жасайды |
| Өмірлік құзыреттілік | Нақты жағдайда тиімді шешім қабылдау | Таңдайды, жоспарлайды, мәселені шешеді | Дербес әрекет етеді |
| Құндылықтық жауапкершілік | Шешімнің адамға және қоғамға әсерін бағалау | Өз құқығы мен міндетін ескереді | Жауапты азаматтық ұстаным қалыптасады |
Мұндай тәсіл сабақ құрылымын да өзгертеді. Дәстүрлі «мұғалім түсіндіреді – оқушы орындайды – мұғалім бағалайды» үлгісінің орнына «мәселе – зерттеу – талдау – шешім – рефлексия» логикасы басымдық ала бастайды. Оқушы дайын ақпаратты қабылдаушыдан мәселені зерттейтін, сұрақ қоятын, болжам жасайтын, дерек жинайтын және өз шешімін дәлелдейтін белсенді тұлғаға айналады. Бұл өзгеріс білім алушының дербестігін арттырып қана қоймай, білімге деген ішкі қызығушылығын қалыптастырады.
Өмірлік құзыреттілікті қалыптастыруда проблемалық жағдаяттарға негізделген тапсырмалардың мүмкіндігі жоғары. Мұндай тапсырмаларда бір ғана дайын жауаптың болмауы маңызды. Оқушы мәселені әртүрлі тұрғыдан қарастырып, бірнеше шешімнің артықшылығы мен тәуекелін бағалайды. Мысалы: «Мектепте электр энергиясын тұтынуды қалай азайтуға болады?», «Отбасылық бюджеттің белгілі бір бөлігін қалай тиімді жоспарлауға болады?», «Әлеуметтік желідегі ақпараттың шынайылығын қалай тексереміз?», «Қаладағы экологиялық жағдайды жақсарту үшін қандай шешім ұсынуға болады?» деген сұрақтар бірнеше пән бойынша білімді кіріктіруге мүмкіндік береді.
Пәнаралық байланыс осы тұста ерекше мәнге ие. Өмірдегі мәселелер жеке пәндерге бөлінбейді. Экологиялық проблема биологияны да, химияны да, географияны да, экономиканы да қамтуы мүмкін. Қаржылық шешім математикалық есептеумен қатар құқықтық және әлеуметтік жауапкершілікті қажет етеді. Сондықтан мектеп оқушыға білімді жеке-жеке фрагменттер ретінде емес, өзара байланысқан тұтас жүйе ретінде қабылдауға мүмкіндік беруі тиіс.
Жобалық және зерттеушілік оқыту да өмірлік құзыреттілікті қалыптастырудың тиімді жолдарының бірі. Жоба барысында оқушы мәселені анықтайды, мақсат қояды, жұмыс жоспарын жасайды, ақпарат жинайды, оны сұрыптайды, командамен жұмыс істейді, нәтижесін ұсынады және қорғайды. Бұл үдерісте пәндік біліммен бірге уақытты басқару, коммуникация, жауапкершілік, көшбасшылық, шығармашылық және рефлексия дағдылары дамиды. Ең маңыздысы – оқушы өзінің білімінің нақты нәтиже жасауға мүмкіндік беретін құрал екенін түсінеді.
Өмірлік құзыреттілікті қалыптастыратын практикалық тапсырмалар
| Бағыт | Өмірлік жағдаятқа негізделген тапсырма | Қалыптасатын құзыреттілік |
| Математикалық сауаттылық | Отбасылық бюджетті жоспарлау, жеңілдіктер мен тарифтерді салыстыру | Қаржылық сауаттылық, шешім қабылдау |
| Оқу сауаттылығы | БАҚ пен әлеуметтік желідегі ақпаратты салыстыру | Сыни ойлау, ақпаратты бағалау |
| Жаратылыстану сауаттылығы | Су, энергия тұтынуын зерттеп, үнемдеу жолдарын ұсыну | Зерттеушілік және экологиялық жауапкершілік |
| Цифрлық сауаттылық | Интернеттегі ақпараттың шынайылығын тексеру | Ақпараттық қауіпсіздік, фактчекинг |
| Құқықтық сауаттылық | Оқушы құқығына қатысты жағдаятты талдау | Құқықтық мәдениет, жауапкершілік |
| Коммуникативтік сауаттылық | Қоғамдық мәселе бойынша пікірталас ұйымдастыру | Дәлелді сөйлеу, өзгенің пікірін құрметтеу |
| ЖИ сауаттылығы | ЖИ ұсынған ақпаратты бірнеше дереккөз арқылы тексеру | Сыни ойлау, жауапты ЖИ қолдану |
Функционалдық сауаттылықтан өмірлік құзыреттілікке көшу конституциялық құндылықтарды білім беру мазмұнымен байланыстыруды да талап етеді. Себебі өмірге дайын тұлға тек мәселені шешетін адам емес, өзінің әрекетін құқықтық және адамгершілік тұрғыдан бағалай алатын жауапты азамат болуы тиіс. Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген адамның құқықтары мен бостандықтары, теңдік, заңға құрмет, қоғамдық келісім, азаматтық жауапкершілік тәрізді қағидаттар мектептегі құндылықтық тәрбиенің маңызды негізін құрайды.
Конституциялық құндылықтарды оқушыға тек анықтамалар мен баптарды жаттату арқылы меңгерту жеткіліксіз. Оларды күнделікті мектеп өмірінде сезіндіру маңызды. Оқушы өз пікірін еркін әрі мәдениетті білдіруге, басқа адамның көзқарасын құрметтеуге, ортақ ережелерді сақтауға, әділ шешім қабылдауға және өз әрекетіне жауап беруге үйренген кезде құндылықтар тәжірибелік сипат алады. Осы тұрғыдан алғанда функционалдық сауаттылықтың өмірлік құзыреттілікке айналуы білім, әрекет және құндылықтың бірлігін қажет етеді.
Мысалы, сабақ барысында оқушыларға «Сыныпта барлық оқушының пікірін ескере отырып ортақ шешімді қалай қабылдауға болады?» деген жағдаят ұсынылуы мүмкін. Бұл жерде коммуникациялық дағдымен бірге теңдік, өзара құрмет, жауапкершілік және демократиялық шешім қабылдау мәдениеті қалыптасады. Немесе интернетте адамның жеке мәліметін рұқсатсыз жариялау мәселесін талдау кезінде оқушы цифрлық сауаттылықпен қатар жеке өмірге қол сұқпаудың маңызын түсінеді. Демек, құндылық пен құзыреттілікті бір-бірінен бөліп қарастыруға болмайды.
Қазіргі білім беру жүйесінде цифрлық сауаттылық өмірлік құзыреттіліктің ажырамас бөлігіне айналды. Ақпараттың үлкен көлемі, әлеуметтік желілер, онлайн қызметтер, цифрлық платформалар және жасанды интеллект адамның күнделікті әрекетіне еніп отыр. Сондықтан оқушының цифрлық құралды қолдана білуі жеткіліксіз; ол цифрлық ортада қауіпсіз, саналы және жауапты әрекет етуге үйренуі қажет.
Әсіресе жасанды интеллект технологияларының кең таралуы білім беру алдына жаңа міндеттер қойып отыр. Жасанды интеллект ақпарат іздеуге, мәтінді талдауға, идея ұсынуға, тапсырманы бейімдеуге және жекелендірілген кері байланыс алуға мүмкіндік береді. Бірақ оқушы ЖИ ұсынған жауапты дайын ақиқат ретінде қабылдамауы тиіс. Ол ақпаратты тексеріп, салыстырып, дереккөздердің сенімділігін бағалап, қорытындыны өзі жасауы керек. Сондықтан қазіргі кезеңдегі маңызды құзыреттіліктердің бірі – жасанды интеллектпен сыни және жауапты жұмыс істеу мәдениеті.
Мысалы, мұғалім оқушыларға белгілі бір қоғамдық немесе экологиялық мәселе бойынша жасанды интеллекттен жауап алуды, кейін сол жауаптағы деректерді сенімді ақпарат көздері арқылы тексеруді ұсына алады. Оқушылар қандай ақпараттың дәлелденгенін, қандай тұжырымның күмәнді екенін анықтайды. Бұл тапсырма ақпараттық сауаттылықты, фактчекингті, зерттеушілік мәдениетті және сыни ойлауды бір мезгілде дамытады. Мұнда ЖИ оқушының орнына ойлайтын құрал емес, оның ойлауын тереңдетуге мүмкіндік беретін көмекші ресурс ретінде пайдаланылады.
Өмірлік құзыреттіліктің тағы бір маңызды құрамдас бөлігі – коммуникация және ынтымақтастық. Қазіргі еңбек нарығында адамның жеке кәсіби білімімен қатар командада жұмыс істеуі, өз ойын анық жеткізуі, басқа адамның пікірін тыңдауы, келіспеушілікті конструктивті шешуі маңызды. Бұл дағдылар мектеп қабырғасында жүйелі түрде қалыптасуы тиіс. Топтық зерттеу, пікірталас, бірлескен жоба, рөлдік ойын және проблемалық жағдаяттарды талдау оқушылардың әлеуметтік құзыреттілігін дамытуға мүмкіндік береді.
Осы ретте оқушының қателесуге құқығы бар қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыру маңызды. Егер оқушы қателесуден қорықса, ол жаңа шешім ұсынбайды, сұрақ қоймайды, шығармашылық тәуекелге бармайды. Ал өмірлік құзыреттілік дайын алгоритмдерді қайталаумен емес, белгісіз жағдайда әрекет ету тәжірибесі арқылы дамиды. Сондықтан мұғалім қателікті жазалаудың себебі емес, үйренудің ресурсы ретінде қарастыруы қажет.
Бұл өзгерістер педагогтің кәсіби рөлін де жаңаша пайымдауды талап етеді. Мұғалім ақпараттың жалғыз көзі болудан қалып, білім алушының танымдық әрекетін ұйымдастырушы, бағыттаушы, кеңесші және тәлімгер рөліне көшеді. Оның міндеті – дайын жауап беру емес, оқушының дұрыс сұрақ қоя білуіне жағдай жасау. Мұғалім оқушыға «Мұның жауабы қандай?» деген сұрақпен қатар «Неліктен бұлай ойлайсың?», «Қандай дәлелің бар?», «Басқа шешім болуы мүмкін бе?», «Бұл шешімнің салдары қандай?», «Ақпараттың сенімділігін қалай тексеруге болады?» деген сұрақтарды қою арқылы ойлау мәдениетін қалыптастырады.
Бағалау жүйесінде де өзгеріс қажет. Егер оқушыдан өмірлік құзыреттілік күтілсе, бағалау тек есте сақталған ақпаратты тексерумен шектелмеуі керек. Оқушының мәселені түсінуі, білімді қолдануы, дәлел келтіруі, ақпаратты талдауы, шешім қабылдауы және рефлексия жасауы бағалануы тиіс. Сондықтан қалыптастырушы бағалау, критерийлер, өзін-өзі бағалау, өзара бағалау, портфолио және жобалық жұмыстардың маңызы артады.
Мәселен, практикалық тапсырманы бағалауда «дұрыс жауап – қате жауап» өлшемінен бөлек, мәселені түсіну, ақпаратты пайдалану, шешімнің негізділігі, балама нұсқаларды қарастыру, қорытынды жасау сияқты критерийлер қолданылуы мүмкін. Мұндай бағалау оқушыға тек нәтижесін емес, өзінің ойлау үдерісін түсінуге көмектеседі.
Өмірлік құзыреттілікті қалыптастыруда мектеп пен отбасының серіктестігі де маңызды. Бала мектепте қаржылық сауаттылық туралы білім алғанымен, отбасында қаржыны жоспарлауға мүлде қатыспаса, білімнің өмірмен байланысы әлсіз болуы мүмкін. Экологиялық жауапкершілік туралы оқып, күнделікті өмірінде ресурстарды үнемдеу тәжірибесін көрмесе, құндылық әрекетке айналмайды. Сондықтан мектеп ата-аналарға тек ақпарат беріп қана қоймай, балалармен бірге жүзеге асырылатын шағын әлеуметтік, экологиялық, шығармашылық және зерттеушілік жобаларды ұйымдастыра алады.
Функционалдық сауаттылықтан өмірлік құзыреттілікке көшу бір пәннің немесе бір мұғалімнің міндеті емес. Ол мектептің тұтас даму стратегиясына енуі қажет. Білім беру ұйымының миссиясында оқушының тұлғалық дамуы, қауіпсіз және әділетті орта, сапалы білім, азаматтық жауапкершілік, зерттеушілік мәдениет және цифрлық сауаттылық басымдық ретінде қарастырылған жағдайда ғана бұл бағыт жүйелі нәтиже береді.
Мектеп басшылығы педагогтерге жаңа әдістерді тәжірибеге енгізуге мүмкіндік беретін кәсіби орта қалыптастыруы маңызды. Мұғалімдердің бірлескен сабақ жоспарлауы, тәжірибе алмасуы, Lesson Study, Action Research, педагогикалық шеберханалар мен кәсіби қауымдастықтар ұйымдастыруы функционалдық сауаттылықты дамытудағы тиімді тәжірибелердің таралуына ықпал етеді. Білім сапасы жеке мұғалімнің нәтижесі ғана емес, мектептің кәсіби мәдениетінің көрсеткіші болуы тиіс.
Заманауи білім берудегі мұғалім мен оқушы рөлінің өзгеруі
| Дәстүрлі тәсіл | Жаңа білім беру бағыты | Нәтиже |
| Мұғалім ақпарат береді | Мұғалім зерттеуге бағыттайды | Оқушының дербестігі артады |
| Оқушы дайын білімді қабылдайды | Оқушы ақпаратты іздейді және талдайды | Зерттеушілік дағды дамиды |
| Бір дұрыс жауап ізделеді | Бірнеше шешім салыстырылады | Сыни және шығармашылық ойлау қалыптасады |
| Қате кемшілік ретінде қабылданады | Қате үйрену мүмкіндігі ретінде қарастырылады | Рефлексия қалыптасады |
| Бағалау нәтижеге бағытталады | Үдеріс пен нәтиже қатар бағаланады | Оқушы өзінің даму бағытын түсінеді |
| Технология ақпарат алу үшін қолданылады | Цифрлық құралдар мен ЖИ мәселе шешуге қолданылады | Цифрлық және ЖИ сауаттылығы дамиды |
| Пәндер жеке оқытылады | Пәнаралық байланыс күшейеді | Білімнің өмірмен байланысы қалыптасады |
Сонымен бірге білім беру үдерісінде оқушының жеке ерекшелігін ескеру қажет. Өмірлік құзыреттілік барлығында бірдей қарқынмен қалыптаспайды. Бір оқушы ақпаратты талдауда мықты болғанымен, өз ойын көпшілік алдында жеткізуде қиындық көруі мүмкін. Екінші оқушы шығармашылық шешім ұсынғанымен, жұмысын жоспарлауда қолдауды қажет етеді. Сондықтан сараланған тапсырмалар, таңдау мүмкіндігі, жеке кері байланыс және оқушының жетістігін өзінің алдыңғы нәтижесімен салыстыру маңызды.
Функционалдық сауаттылықтан өмірлік құзыреттілікке бағытталған білім берудің нәтижесінде біз қандай оқушыны көргіміз келеді? Ең алдымен, ол алған білімін күнделікті өмірде қолдана алатын тұлға болуы тиіс. Ол ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, сұрақ қояды, тексереді және дәлел іздейді. Мәселені көргенде дайын шешімді күтпей, балама жолдарды қарастырады. Өз құқығын біледі және өзгенің құқығын құрметтейді. Цифрлық технологияны саналы қолданады. Қателіктен қорықпайды, бірақ өзінің шешіміне жауапкершілікпен қарайды. Командада жұмыс істей алады және қажет жағдайда дербес шешім қабылдайды. Өзінің білім алуын жалғастыру қажеттілігін түсінеді.
Осы тұрғыдан алғанда, өмірлік құзыреттілік – мектеп бітірушінің жеке дағдыларының жиынтығы ғана емес, оның заманауи қоғамда саналы әрекет ету қабілетінің көрсеткіші. Бұл жерде білім мен тәрбие біртұтас сипат алады. Білім оқушыға «не білу керектігін», функционалдық сауаттылық «оны қалай қолдануды», ал құндылықтар «оны не үшін және қандай жауапкершілікпен қолдану керектігін» түсіндіреді.
Қорытынды. Қазіргі білім беру жүйесінің стратегиялық бағыты функционалдық сауаттылықты қалыптастырумен шектелмей, оны білім алушының өмірлік құзыреттілігіне айналдыруға бағытталуы тиіс. Функционалдық сауаттылық оқушының білімді нақты жағдайда пайдалануына мүмкіндік берсе, өмірлік құзыреттілік сол білімді саналы, дербес, жауапты және құндылықтарға негізделген шешім қабылдау үшін қолдануды көздейді.
Бұл мақсатқа жету үшін білім мазмұнын өмірлік жағдаяттармен байланыстыру, проблемалық және зерттеушілік тапсырмаларды көбейту, пәнаралық байланысты күшейту, жобалық оқытуды дамыту, цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті жауапты пайдалану, бағалау жүйесін құзыреттілікке бағыттау қажет. Сонымен қатар білім беру ортасында адам құқықтары, теңдік, әділеттілік, өзара құрмет және жауапкершілік сияқты конституциялық құндылықтар күнделікті әрекет қағидаттарына айналуы маңызды.
Заманауи мектептің шынайы сапасы оқушының қанша ақпаратты есте сақтағанымен емес, сол білімнің оның өмірінде қаншалықты пайдалы құралға айналғанымен өлшенеді. Сондықтан «білімді оқушыдан» «білімін өмірде қолдана алатын, ойлайтын, шешім қабылдайтын және жауапкершілік танытатын тұлғаға» көшу – бүгінгі мектептің стратегиялық дамуының маңызды бағыты. Осындай білім беру ғана өзгермелі әлемде өз орнын таба алатын, құқықтары мен міндеттерін түсінетін, қоғамның дамуына саналы үлес қосатын жаңа буынды қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының Конституциясы. – 1995 жылғы 30 тамыз (өзгерістер мен толықтыруларымен).
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – 2007 жылғы 27 шілде №319-III.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing, 2023.
- PISA 2022 Results. – Paris: OECD Publishing, 2023–2024.
- Reimagining Our Futures Together: A New Social Contract for Education. – Paris: UNESCO, 2021.
- Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
- World Economic Forum. The Future of Jobs Report 2025. – Geneva: World Economic Forum, 2025.
