← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

БАСТАУЫШ СЫНЫПТА САРАЛАП ОҚЫТУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ТИІМДІ ЖОЛДАРЫ

12

Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі – әрбір оқушының жеке ерекшелігін, қабілетін, қызығушылығын және оқу қарқынын ескере отырып, сапалы білім алуға тең мүмкіндік жасау. Осы тұрғыдан алғанда саралап оқыту технологиясы бастауыш сыныптағы оқу үдерісін тиімді ұйымдастырудың маңызды тетіктерінің бірі болып табылады. Саралап оқыту оқушылардың білім деңгейін, танымдық мүмкіндігін, психологиялық ерекшелігін және оқу қажеттілігін ескере отырып, оқу тапсырмаларын әртүрлі деңгейде ұсынуға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл оқушының өз мүмкіндігіне сай жұмыс істеуіне, оқу материалын саналы меңгеруіне, өзіне деген сенімінің артуына және білім алуға деген қызығушылығының қалыптасуына ықпал етеді. Мақалада бастауыш сыныпта саралап оқытуды ұйымдастырудың педагогикалық маңызы, оның негізгі қағидалары, сабақ барысында қолданылатын тиімді тәсілдері мен оқушы жетістігіне әсері қарастырылады. Сонымен қатар мұғалімнің саралап оқытудағы рөлі, тапсырмаларды оқушы деңгейіне сәйкес бейімдеу, оқу қарқынын ескеру, кері байланыс ұйымдастыру және бағалау үдерісіндегі саралаудың ерекшеліктері сипатталады.

Қазіргі таңда білім беру саласында оқушының жеке тұлғалық дамуына басымдық беріліп, білімді дайын күйінде ұсынудан гөрі оны өздігінен ізденуге, талдауға, салыстыруға, қорытынды жасауға бағыттайтын оқыту әдістеріне ерекше мән берілуде. Әсіресе бастауыш білім беру кезеңінде оқушылардың қабілеті мен оқу мүмкіндіктерінің әртүрлі болуы мұғалімнен оқу үдерісін икемді ұйымдастыруды талап етеді. Бір сыныпта оқу материалын жылдам меңгеретін, тапсырманы өздігінен орындайтын оқушылармен қатар қосымша түсіндіруді, қолдауды және көбірек уақытты қажет ететін балалар да кездеседі. Сондықтан барлығына бірдей тапсырма беріп, бірдей талап қою әрқашан күтілетін нәтижеге жеткізе бермейді. Осындай жағдайда саралап оқыту әр оқушының оқу мүмкіндігін ескеріп, білім алуына қолайлы жағдай туғызатын тиімді педагогикалық тәсіл ретінде көрінеді.

Саралап оқыту – оқушының жеке ерекшеліктеріне сәйкес білім мазмұнын, тапсырмаларды, оқыту тәсілдерін, жұмыс қарқынын және қолдау деңгейін бейімдеу үдерісі. Оның негізгі мақсаты – оқушыны басқа оқушымен салыстыру емес, әр баланың өз мүмкіндігіне сай алға жылжуына жағдай жасау. Мұндай оқыту барысында мұғалім барлық оқушыдан бірдей нәтиже күтпейді, керісінше әр оқушының бастапқы білім деңгейін, оқу қарқынын, қабілетін және қызығушылығын ескере отырып, қолжетімді мақсаттар белгілейді. Оқушы өз деңгейіне сай тапсырманы орындаған кезде табысқа жету сезімін сезінеді. Бұл оның оқу мотивациясын арттырып, келесі күрделі тапсырмаларды орындауға ынталандырады.

Бастауыш мектеп кезеңі баланың оқу әрекеті қалыптасатын аса маңызды уақыт болып саналады. Осы кезеңде оқушының білім алуға деген көзқарасы, өзіндік бағасы, мұғаліммен және сыныптастарымен қарым-қатынасы қалыптасады. Егер бала үнемі өз шамасынан жоғары тапсырмалар алып, оларды орындауда сәтсіздікке ұшырай берсе, оның өз күшіне сенімі төмендеуі мүмкін. Керісінше, тым жеңіл тапсырмалар қабілеті жоғары оқушылардың қызығушылығын төмендетіп, танымдық белсенділігін тежейді. Сондықтан мұғалім тапсырманың күрделілік деңгейін дұрыс анықтап, оқушы мүмкіндігі мен тапсырма арасында тепе-теңдік орнатуы қажет. Саралап оқыту осы мәселені шешудің тиімді жолдарының бірі болып табылады.

Саралау үдерісін ұйымдастыру ең алдымен оқушыны жан-жақты танып білуден басталады. Мұғалім әр баланың оқу жетістігін, біліміндегі олқылықтарды, тапсырманы орындау жылдамдығын, есте сақтау ерекшелігін, ойлау қабілетін, қызығушылығын және қарым-қатынас дағдыларын үнемі бақылап отыруы қажет. Бұл жерде тек бақылау жұмыстары мен тест нәтижелеріне сүйену жеткіліксіз. Оқушының күнделікті сабақтағы белсенділігі, сұрақтарға жауап беруі, өздігінен жұмыс істеу қабілеті, топтық жұмыстағы әрекеті және тапсырманы орындау барысында кездесетін қиындықтары да ескерілуі тиіс. Мұғалім осындай ақпараттарды жинақтау арқылы оқушыға қандай қолдау қажет екенін анықтай алады.

Бастауыш сыныпта саралап оқытуды ұйымдастырудың кең тараған тәсілдерінің бірі – тапсырмаларды күрделілік деңгейіне қарай ұсыну. Мысалы, математика сабағында барлық оқушыға бір оқу мақсаты қойылғанымен, тапсырмалар әртүрлі деңгейде берілуі мүмкін. Бір топқа үлгі бойынша есеп шығару ұсынылса, екінші топқа есептің шешу жолын өздігінен анықтау, ал қабілеті жоғары оқушыларға бірнеше амалдан тұратын немесе логикалық ойлауды талап ететін күрделі тапсырмалар беру тиімді. Мұндай жағдайда оқушылар бір оқу мақсатына әртүрлі жолмен қол жеткізеді. Ең маңыздысы – деңгейлерді «жақсы», «орташа», «нашар» деген бағалаумен байланыстырып жібермеу. Саралау баланы жіктеуге емес, оның қажеттілігіне сәйкес қолдау көрсетуге бағытталуы тиіс.

Қазақ тілі мен әдебиеттік оқу сабақтарында да саралау тәсілдерін кеңінен қолдануға болады. Мәселен, мәтінмен жұмыс барысында кейбір оқушыларға дайын сұрақтар ұсынылса, келесі оқушыларға мәтін бойынша сұрақ құрастыру тапсырмасы беріледі. Ал қабілеті жоғары оқушылар мәтіннің негізгі ойын анықтап, автор көзқарасын талдап немесе оқиға желісін өзгертіп, шығармашылық тапсырма орындай алады. Мұндай жұмыстар оқушының оқу сауаттылығын, сыни ойлауын және тілдік дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге мәтінді қабылдауы баяу оқушыларға тірек сөздер, суреттер, сызбалар немесе қосымша түсіндірмелер ұсыну арқылы қолдау көрсетуге болады.

Саралап оқытуда тапсырманың көлемін өзгерту де тиімді тәсіл болып саналады. Кейбір оқушылар белгілі бір уақыт ішінде он тапсырманы орындаса, басқа оқушы дәл сол оқу мақсатына жету үшін бес немесе алты тапсырманы сапалы орындауы мүмкін. Мұнда басты назар орындалған тапсырманың санына емес, оқушының оқу мақсатын меңгеру деңгейіне аударылады. Мұғалім әр оқушыға шамадан тыс жүктеме бермей, оның жұмыс қарқынын ескергені дұрыс. Әсіресе бастауыш сынып оқушыларының зейіні тез ауытқып, шаршауы мүмкін болғандықтан, оқу тапсырмаларының көлемі мен күрделілігін дұрыс үйлестіру аса маңызды.

Саралаудың тағы бір тиімді жолы – қолдау көрсету деңгейін өзгерту. Қиындық көріп отырған оқушыға мұғалім тапсырманы орындау алгоритмін, тірек сызбасын, үлгісін немесе жетекші сұрақтарды ұсына алады. Ал тапсырманы өздігінен орындай алатын оқушыларға мұндай қолдау азайтылып, олардың дербес ізденуіне мүмкіндік беріледі. Осылайша оқушы біртіндеп мұғалім көмегіне тәуелділіктен арылып, өздігінен білім алуға үйренеді. Мұғалімнің көмегі оқушының орнына тапсырманы орындауға емес, оның дұрыс бағыт табуына ықпал етуі керек. Бұл тәсіл бастауыш сынып оқушыларының дербестігін қалыптастыруға ерекше әсер етеді.

Сабақта оқушыларды икемді топтарға бөлу де саралап оқытудың нәтижелі түрлерінің бірі. Икемді топ дегеніміз – оқушыларды тұрақты түрде бір деңгейге бөліп қою емес, сабақтың мақсатына, тапсырманың мазмұнына және оқушы қажеттілігіне байланысты уақытша топтастыру. Мысалы, бір сабақта оқушылар білім деңгейіне қарай топтасса, келесі сабақта қызығушылығы немесе таңдаған тапсырмасы бойынша жұмыс істеуі мүмкін. Мұндай тәсіл оқушылардың бір-бірінен үйренуіне, өзара қолдау көрсетуіне және қарым-қатынас дағдыларының дамуына жағдай жасайды. Мұғалім топтық жұмысты ұйымдастырғанда әр оқушының рөлі мен міндетін анықтап, барлық баланың жұмысқа қатысуын қадағалауы қажет.

Саралап оқытуда оқушының қызығушылығын ескеру де маңызды. Бір оқушы мәтінмен жұмыс істеуге қызықса, екіншісі сурет салу, модель құрастыру, тәжірибе жасау немесе цифрлық тапсырмалар арқылы ақпаратты жақсы меңгеруі мүмкін. Сондықтан оқу мақсаты өзгермеген жағдайда оқушыға тапсырманы орындаудың бірнеше жолын ұсыну тиімді. Мәселен, дүниетану сабағында белгілі бір тақырып бойынша оқушы ақпараттық мәтін жазуы, постер әзірлеуі, сызба құрастыруы немесе шағын таныстырылым дайындауы мүмкін. Мұндай таңдау мүмкіндігі оқушының оқу үдерісіне белсенді қатысуына және жауапкершілік алуына ықпал етеді.

Саралап оқытудың тиімділігі мұғалімнің сабақ мақсатын нақты қоюына да байланысты. Егер мұғалім сабақ соңында оқушы қандай білімді меңгеруі, қандай дағдыны көрсете алуы керектігін нақты анықтаса, сол мақсатқа сәйкес әртүрлі деңгейдегі тапсырмаларды құрастыру жеңілдейді. Саралау сабақтағы жұмысты күрделендіру үшін емес, оқу мақсатына барлық оқушының қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін жүзеге асырылады. Сондықтан тапсырмаларды саралау кезінде олардың барлығы ортақ оқу мақсатына бағытталуы қажет. Оқушыға берілетін тапсырма жеңілдетілгенімен, негізгі білім мазмұны сақталуы тиіс.

Бастауыш сыныпта саралауды тиімді ұйымдастыру үшін қалыптастырушы бағалаудың мүмкіндігін де дұрыс пайдалану қажет. Сабақ барысында мұғалім оқушылардың жауаптарын тыңдап, орындалған тапсырмаларын бақылап, қысқа кері байланыс береді. Осындай бағалау арқылы мұғалім оқушының қай жерде қиындық көріп отырғанын анықтап, келесі тапсырманы соған сәйкес өзгерте алады. Мысалы, белгілі бір оқушы жаңа тақырыпты толық түсінбеген жағдайда оған қосымша түсіндіру немесе жеңілдетілген тапсырма ұсынылады. Ал оқу мақсатына тез жеткен оқушыға білімін тереңдетуге бағытталған күрделі тапсырма беріледі. Осы тұрғыдан алғанда қалыптастырушы бағалау мен саралап оқыту бір-бірімен тығыз байланысты педагогикалық үдерістер болып табылады.

Сараланған оқыту барысында кері байланыстың мазмұны да ерекше мәнге ие. Бастауыш сынып оқушысына тек «дұрыс», «қате», «жақсы» деген қысқа пікір айту оның әрі қарай қалай даму керектігін толық түсіндіре алмайды. Сондықтан кері байланыс нақты, түсінікті және оқушының келесі әрекетіне бағытталған болуы қажет. Мысалы, «Есептің амалын дұрыс таңдадың, енді жауабын толық сөйлеммен жазуға назар аудар» немесе «Мәтіннің негізгі ойын анықтадың, енді оны дәлелдейтін екі сөйлемді мәтіннен тап» деген пікірлер оқушыға жетістігін де, келесі қадамын да түсінуге мүмкіндік береді. Мұндай кері байланыс оқушыны өз қатесін жазалау ретінде емес, үйренудің табиғи бөлігі ретінде қабылдауға үйретеді.

Оқушыларды саралап оқытуда өзін-өзі бағалау мен өзара бағалауды қолданудың да маңызы зор. Бастауыш сыныптан бастап бала өз жұмысына қарапайым критерийлер негізінде баға беруге үйренгені дұрыс. Мысалы, жазба жұмысынан кейін оқушы «сөйлемді бас әріппен бастадым ба?», «сөйлем соңына тыныс белгісін қойдым ба?», «сөздерді қатесіз жаздым ба?» деген сұрақтар арқылы өз жұмысын тексере алады. Бұл оқушының жауапкершілігін арттырып, өз қатесін көруге, түзетуге және оқу нәтижесіне саналы түрде қарауға үйретеді. Қабілеті жоғары оқушыларға өзіндік талдауы күрделірек критерийлер ұсынылса, қолдауды қажет ететін оқушыға қысқа әрі көрнекі нұсқаулық берген тиімді.

Саралау сабақтың тек тапсырма орындау кезеңінде ғана жүзеге аспауы керек. Ол жаңа материалды түсіндіруден бастап сабақ қорытындысына дейінгі барлық кезеңді қамтуы мүмкін. Жаңа тақырыпты меңгеру барысында мұғалім ақпаратты әртүрлі формада ұсына алады. Мысалы, бір ұғымды ауызша түсіндірумен қатар сурет, кесте, сызба, бейнематериал немесе нақты заттарды көрсету оқушылардың әртүрлі қабылдау ерекшеліктеріне сәйкес келеді. Кейбір балалар ақпаратты тыңдау арқылы жақсы түсінсе, енді бірі көрнекілік арқылы немесе практикалық әрекет барысында жылдам меңгереді. Әртүрлі арналарды ұштастыра қолдану барлық оқушы үшін оқу материалын қолжетімді етеді.

Бастауыш сынып оқушылары үшін көрнекілік саралаудың тиімді құралдарының бірі болып табылады. Әсіресе жаңа ұғымдар мен ережелерді меңгеруде тірек сызбалары, суреттер, кестелер, шартты белгілер мен алгоритмдер баланың оқу әрекетін жеңілдетеді. Мысалы, сөйлем мүшелерін анықтауда сұрақтары көрсетілген тірек кестесін, есеп шығаруда есептің шартын қысқаша жазу үлгісін, мәтінді талдауда оқиға желісін ретімен орналастыруға арналған сызбаны қолдануға болады. Оқу дағдысы қалыптасқан сайын мұндай тіректер біртіндеп азайтылып, оқушының тапсырманы өздігінен орындауына жағдай жасалады. Бұл – қолдауды біртіндеп азайту арқылы дербестікті қалыптастырудың тиімді тәсілі.

Саралап оқыту барысында сұрақтарды да оқушының танымдық деңгейіне қарай құрастыруға болады. Бір оқушыға ақпаратты еске түсіруге арналған «Кім?», «Не?», «Қайда?», «Қашан?» түріндегі сұрақтар берілсе, келесі оқушыға салыстыру, себеп-салдарды анықтау, дәлелдеу және қорытынды жасауға бағытталған сұрақтар беріледі. Мысалы, әдебиеттік оқу сабағында «Әңгімедегі басты кейіпкер кім?» деген сұрақтан кейін «Кейіпкердің әрекетін қалай бағалайсың?», «Оның орнында сен не істер едің?», «Кейіпкердің мінезін мәтіннен қандай мысалдар арқылы дәлелдеуге болады?» сияқты күрделі сұрақтарға көшуге болады. Осылайша барлық оқушы бір мәтінмен жұмыс істегенімен, олардың ойлау әрекетінің деңгейі қажеттілігіне сәйкес сараланады.

Ойын технологияларын саралап оқытумен ұштастыру бастауыш сыныпта жақсы нәтиже береді. Бастауыш жаста ойын баланың табиғи әрекеттерінің бірі болғандықтан, дидактикалық ойындар оқуға қызығушылықты арттырып, тапсырманы еркін орындауға жағдай жасайды. Мұғалім бір ойын аясында әртүрлі күрделіліктегі тапсырмалар дайындай алады. Мысалы, «Математикалық эстафета» кезінде бір топ бір амалмен орындалатын есептерді шешсе, екінші топ екі амалдан тұратын есептерді, үшінші топ логикалық есептерді орындайды. Қазақ тілі сабағында сөздерді дұрыс орналастырып сөйлем құрастыру, сөйлемді толықтыру, берілген сөздерден шағын мәтін жазу сияқты деңгейлік тапсырмаларды ойын түрінде ұйымдастыруға болады. Ойынның нәтижесінде оқушы тапсырманы міндет ретінде ғана емес, қызықты әрекет ретінде қабылдайды.

Саралап оқытуда жұптық жұмыстың мүмкіндігі де мол. Мұғалім жұптарды тапсырма мақсатына қарай әртүрлі тәсілмен ұйымдастыра алады. Кей жағдайда оқу деңгейі шамалас оқушыларды жұптастыру олардың бірдей қарқында жұмыс істеуіне қолайлы болса, кейде деңгейі әртүрлі оқушыларды біріктіру өзара үйрету мүмкіндігін арттырады. Дегенмен қабілеті жоғары оқушыны үнемі басқа оқушыға көмектесуші ретінде пайдалану дұрыс емес. Өйткені оның өзінің де жаңа білім алуға, күрделі тапсырмаларды орындауға қажеттілігі бар. Сондықтан жұптарды өзгертіп отыру, рөлдерді алмастыру және әр оқушыға жеке дамуға мүмкіндік беру саралаудың әділдігін қамтамасыз етеді.

Топтық жұмыста саралау тапсырманың мазмұны арқылы ғана емес, оқушыларға берілетін рөлдер арқылы да жүзеге асуы мүмкін. Мысалы, бір оқушы ақпарат іздеуші, екіншісі жазушы, үшіншісі баяндаушы, төртіншісі уақыт бақылаушы қызметін атқара алады. Мұндай рөлдер оқушының қабілетіне сай таңдалғанымен, оларды тұрақты бекітіп қою қажет емес. Уақыт өте келе оқушы басқа рөлдерді де байқап көруі тиіс. Бұл оның жаңа дағдыларды меңгеруіне, өзін әртүрлі әрекетте сынап көруіне мүмкіндік береді. Мұғалім топтық жұмыс барысында белсенді оқушылардың барлық міндетті өз мойнына алуына немесе кейбір балалардың жұмысқа қатыспай қалуына жол бермеуі қажет.

Бастауыш сыныпта сараланған үй тапсырмаларын қолдану да тиімді нәтижеге жеткізеді. Барлық оқушыға бірдей көлемдегі және бірдей күрделіліктегі үй тапсырмасын беру кей жағдайда тиімсіз болуы мүмкін. Оқушының тақырыпты меңгеру деңгейіне байланысты міндетті және таңдау тапсырмаларын ұсынуға болады. Мысалы, барлық оқушы белгілі бір негізгі жаттығуды орындап, одан кейін өз мүмкіндігіне қарай қосымша шығармашылық немесе күрделендірілген тапсырманы таңдай алады. Әдебиеттік оқудан мәтінді оқу барлығына ортақ болса, кей оқушы мәтін бойынша үш сұрақ құрастырады, келесі оқушы кейіпкерге хат жазады, ал басқа оқушы оқиғаның жалғасын ойлап жаза алады. Бұл тәсіл үй тапсырмасын орындаудағы дербестік пен қызығушылықты арттырады.

Цифрлық ресурстар да саралап оқытудың мүмкіндіктерін кеңейтеді. Интерактивті тапсырмалар, электрондық жаттығулар, бейнематериалдар және білім беру платформалары оқушының өз қарқынымен жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Мұғалім оқу мақсатына байланысты әртүрлі деңгейдегі цифрлық тапсырмаларды алдын ала дайындап, оқушыларға қажеттісін ұсына алады. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша қосымша түсіндіруді қажет ететін оқушы қысқа бейнематериалды қайта қарап, қарапайым жаттығуларды орындайды, ал тақырыпты меңгерген оқушы күрделі интерактивті тапсырмаға көшеді. Дегенмен цифрлық құрал саралаудың мақсаты емес, оны жүзеге асыратын құрал екенін ұмытпау қажет. Оның қолданылуы оқу мақсаты мен баланың жас ерекшелігіне сәйкес болуы тиіс.

Саралап оқыту инклюзивті білім беру жағдайында да ерекше маңызға ие. Сыныптағы әр баланың білім алу қажеттілігі әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір оқушылар оқу материалын қабылдау үшін қосымша уақытты, қарапайым нұсқаулықты немесе визуалды қолдауды қажет етеді. Мұғалім тапсырманың негізгі мақсатын сақтай отырып, оны баланың мүмкіндігіне бейімдегенде оқушы сыныптағы ортақ оқу үдерісінен шет қалмайды. Мысалы, көлемді мәтінді оқу қиындық туғызатын балаға қысқартылған мәтін немесе негізгі ақпараттары белгіленген нұсқа берілуі мүмкін. Жазу дағдысында қиындықтары бар оқушы өз жауабын ауызша білдіруі немесе дайын сөздерді пайдаланып сөйлем құрастыруы мүмкін. Бұл жағдайларда саралау білім сапасын төмендету емес, оқу мақсатына жетудің қолжетімді жолын ұсыну болып табылады.

Сонымен қатар қабілеті жоғары және оқу материалын жылдам меңгеретін оқушылармен жұмыс та саралаудың маңызды бағыты болып саналады. Мұндай балаларға тек қосымша көлемдегі бір типті тапсырма беру олардың қабілетін толық дамытпайды. Мысалы, бес есепті жылдам шығарған балаға тағы бес ұқсас есеп беру орнына мәселені басқа жолмен шешу, өз есебін құрастыру, заңдылықты анықтау, дәлелдеу немесе шығармашылық жоба орындау ұсынылғаны тиімді. Қабілетті оқушы күрделілігі жоғары тапсырманы орындағанда зерттеу, талдау, болжам жасау, шешім қабылдау сияқты жоғары деңгейдегі ойлау дағдыларын дамытады.

Саралап оқытуды жоспарлау кезінде мұғалім уақытты тиімді ұйымдастыруға ерекше көңіл бөлуі тиіс. Саралау әр оқушыға жеке сабақ жоспарын дайындау дегенді білдірмейді. Мұғалім негізгі оқу мақсатын айқындап, сол мақсатқа апаратын бірнеше тапсырма немесе қолдау тәсілін алдын ала жоспарласа жеткілікті. Мысалы, бір тапсырманың үш бөлек нұсқасын дайындаудың орнына барлығына ортақ тапсырма беріп, кейбір оқушыларға тірек сөздер мен үлгі ұсынуға, ал басқа оқушыларға қосымша күрделі сұрақтар беруге болады. Мұндай тәсіл мұғалімнің уақытын үнемдеп, саралауды күнделікті сабақтың табиғи бөлігіне айналдырады.

Сабақ барысында саралаудың нәтижелі болуы мұғалімнің бақылаушылық және ұйымдастырушылық шеберлігіне тікелей байланысты. Мұғалім сыныпта қозғалып, әр оқушының жұмысын бақылап, қажетті сәтте қысқа қолдау көрсетіп отыруы тиіс. Бір оқушыға ұзақ уақыт түсіндіру басқа балалардың назардан тыс қалуына себеп болмауы керек. Сондықтан қысқа нұсқаулықтар, тірек материалдар, жұптық көмек және өздігінен тексеру құралдарын қолдану тиімді. Мұғалім кімге қандай қолдау қажет екенін алдын ала болжай алған жағдайда сабақ уақыты ұтымды пайдаланылады.

Саралап оқытуда мұғалімнің тілдік қолдауы да маңызды. Бастауыш сынып оқушысы тапсырманың мазмұнын түсінгенімен, күрделі нұсқаулық салдарынан оны орындай алмай қалуы мүмкін. Сондықтан тапсырма шарты қысқа, нақты және жас ерекшелігіне сай берілуі тиіс. Қажет жағдайда нұсқаулық кезеңдерге бөлініп ұсынылады. Мысалы, «Мәтінді оқып, негізгі ойды анықтап, кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстырып, өз пікіріңді дәлелде» деген күрделі тапсырманы «1. Мәтінді оқы. 2. Негізгі ойды жаз. 3. Екі кейіпкерді салыстыр. 4. Өз пікіріңді бір мысалмен дәлелде» түрінде беру кейбір оқушының тапсырманы өздігінен орындауына көмектеседі.

Сараланған оқытудың маңызды нәтижелерінің бірі – оқушының оқу мотивациясының артуы. Бала өзіне қолжетімді тапсырманы орындап, жетістікке жеткен сайын оқу әрекетіне жағымды көзқарасы қалыптасады. Ол өзінің қолынан келетінін түсінеді және келесі қадамға ұмтылады. Сонымен қатар қабілетті оқушының да қызығушылығы сақталады, өйткені оған өзінің мүмкіндігіне сәйкес жаңа интеллектуалдық міндеттер ұсынылады. Осылайша саралау сыныптағы оқушылар арасындағы айырмашылықты проблема ретінде емес, білім беруді ұйымдастыруда ескерілетін табиғи ерекшелік ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.

Саралап оқытудың тағы бір маңызды нәтижесі – оқушының өз оқуына жауапкершілікпен қарауына мүмкіндік беруі. Бастауыш сыныптан бастап оқушы өзінің қандай тапсырманы орындай алатынын, қай тұста көмек қажет екенін, қандай әрекетті тағы да қайталау керектігін түсіне бастауы тиіс. Мұғалім оқушыға дайын шешімді ұсынудың орнына, оның өз әрекетін талдауына жағдай жасаған кезде оқу үдерісінің сапасы артады. Мысалы, сабақ соңында «Мен бүгін не үйрендім?», «Маған қандай тапсырма қиын болды?», «Келесі жолы нені жақсартуым керек?» деген қарапайым рефлексиялық сұрақтарды қолдануға болады. Мұндай сұрақтар оқушының өзіндік бағалау дағдысын біртіндеп қалыптастырады.

Бастауыш сыныптағы саралап оқытуды тиімді ұйымдастыруда ата-анамен ынтымақтастықтың да маңызы бар. Кей жағдайда ата-аналар сараланған тапсырмаларды баласына әртүрлі талап қойылып жатыр деп түсінуі мүмкін. Сондықтан мұғалім саралаудың мақсаты оқушыларды қабілетіне қарай бөліп, біреуін екіншісінен жоғары қою емес екенін түсіндіруі қажет. Әр балаға өз мүмкіндігіне сәйкес қолдау көрсету оның оқу жетістігін жақсартуға бағытталған педагогикалық әрекет екені ата-анаға дұрыс жеткізілгені жөн. Мұғалім ата-анамен жүйелі байланыс орнатып, баланың жетістігін ғана емес, алға жылжуы үшін қандай қолдау қажет екенін де түсіндіре алады. Бұл мектеп пен отбасының ортақ мақсатта жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.

Саралап оқыту барысында оқушының психологиялық жайлылығы да ескерілуі керек. Егер деңгейлік тапсырмалар ашық түрде «әлсіз оқушыларға», «жақсы оқушыларға» деп бөлінсе, бұл балалардың өзіндік бағасына кері әсер етуі ықтимал. Сондықтан тапсырмаларды шартты белгілермен, таңдау арқылы немесе мұғалімнің жеке ұсынуы арқылы ұйымдастыру тиімді. Мысалы, тапсырмаларды түсіне қарай немесе «Бастаймын», «Ізденемін», «Зерттеймін» тәрізді атаулармен беруге болады. Бұл оқушыға өз мүмкіндігін байқап көруге мүмкіндік береді және оның белгілі бір деңгейге тұрақты түрде бекітіліп қалуына жол бермейді.

Оқушылардың оқу жетістігі өзгеріп отыратындықтан, саралау да тұрақты емес, икемді болуы тиіс. Белгілі бір тақырыптан қиналған оқушы басқа пәнде немесе басқа оқу мақсаты бойынша жоғары нәтиже көрсетуі мүмкін. Сондықтан мұғалім оқушы туралы бір ғана қорытынды жасап, оны ұзақ уақыт сол деңгейде қалдырмауы қажет. Диагностикалық жұмыстар, күнделікті бақылау, қалыптастырушы бағалау нәтижелері мен оқушының сабақтағы әрекеті негізінде топтар мен тапсырмалар үнемі өзгертіліп отырғаны дұрыс. Бұл әр баланың даму динамикасын ескеруге мүмкіндік береді.

Сараланған оқытуды жүзеге асыруда диагностиканың орны ерекше. Жаңа тақырыпты бастамас бұрын мұғалім оқушылардың алдыңғы білімін анықтау үшін қысқа тапсырма, сұрақ-жауап, шағын тест немесе практикалық жұмыс ұйымдастыра алады. Алынған мәлімет сабақтағы тапсырмаларды дұрыс жоспарлауға көмектеседі. Егер оқушылардың басым бөлігі қажетті бастапқы білімді меңгермеген болса, мұғалім жаңа тақырыпқа бірден көшпей, алдыңғы материалды қайталауға уақыт бөледі. Ал тақырыптың негізгі бөлігін алдын ала меңгерген оқушыларға күрделендірілген тапсырмалар ұсынуға болады. Осылайша диагностика саралаудың негізіне айналады.

Бастауыш сыныптағы саралаудың табысты болуы оқу тапсырмаларының сапасына да байланысты. Жақсы құрастырылған тапсырма оқушыны тек дайын ақпаратты қайталауға емес, ойлануға, салыстыруға, талдауға және шешім қабылдауға бағыттайды. Саралау кезінде тапсырманың күрделілігін арттыру дегеніміз міндетті түрде оның көлемін көбейту емес. Күрделі тапсырма оқушыдан терең ойлауды, бірнеше білімді байланыстыруды немесе жаңа жағдайда қолдануды талап етуі мүмкін. Мысалы, математикада қабілетті оқушыға көп есеп шығарудың орнына есептің бірнеше шешу тәсілін табу немесе берілген шешімдегі қатені анықтау тапсырмасы ұсынылуы мүмкін. Бұл оның логикалық ойлауын тиімді дамытады.

Сонымен қатар саралау оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға да ықпал етеді. Шығармашылық тапсырмаларда бір ғана дұрыс жауап болмауы мүмкін. Оқушы өз ойын, қиялын, жеке тәжірибесін пайдаланып, нәтижеге өзіндік жолмен келеді. Мысалы, әдебиеттік оқу сабағында шығарманың соңын өзгертіп жазу, кейіпкерге мінездеме құрастыру, оқиғаға байланысты сурет салу немесе кейіпкер атынан күнделік жазу ұсынылады. Дүниетану пәнінде белгілі бір табиғи құбылысты түсіндіретін шағын жоба, тәжірибе немесе ақпараттық постер жасауға болады. Осындай таңдау мүмкіндіктері баланың қызығушылығын арттырып, өз қабілетін көрсетуіне жағдай жасайды.

Мұғалім үшін саралап оқытудың маңызды шарты – кәсіби рефлексия. Әр сабақтан кейін қандай саралау тәсілінің нәтижелі болғанын, қай тапсырма оқушыларға қиындық туғызғанын, кімге қосымша қолдау қажет екенін саралау келесі сабақты сапалы жоспарлауға көмектеседі. Мұғалім өзінің тәжірибесін үнемі талдап отырған жағдайда саралау формалды әрекеттен күнделікті оқытудың тиімді тетігіне айналады. Бір сабақта қолданылған тәсіл барлық сыныпқа немесе барлық тақырыпқа бірдей тиімді болмауы мүмкін. Сондықтан педагог әдістерді оқушылардың нақты қажеттілігіне қарай өзгертіп, жетілдіріп отыруы қажет.

Саралап оқыту мұғалімнен үлкен дайындықты талап еткенімен, оның нәтижесі оқушының сабаққа белсенді қатысуынан, білімді саналы меңгеруінен және дербестігінің артуынан көрінеді. Сабақта барлық балаға бірдей мүмкіндік беру дегеніміз барлығына бірдей тапсырма беру емес. Нағыз тең мүмкіндік – әр оқушыға оқу мақсатына жетуге қажетті жағдай жасау. Бір балаға қосымша түсіндіру қажет болса, екінші балаға күрделі тапсырма, үшінші балаға көбірек уақыт немесе көрнекі қолдау қажет болуы мүмкін. Осындай ерекшеліктерді ескерген білім беру ғана оқушының әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді.

Саралауды жүйелі қолданған мұғалім сыныптағы білім деңгейінің айырмашылығын кедергі ретінде емес, оқу үдерісін ұйымдастыру барысында ескерілетін табиғи құбылыс ретінде қабылдайды. Мұндай сабақта әр оқушы өз шамасына сай әрекет етеді, бірақ барлығы ортақ оқу мақсатына бағытталады. Қолдауды қажет ететін бала өз мүмкіндігіне сәйкес табысқа жетсе, қабілеті жоғары оқушы да тоқтап қалмай, білімін тереңдетуге мүмкіндік алады. Нәтижесінде сыныпта әр оқушының жетістігі бағаланатын, өзара құрметке негізделген жағымды оқу ортасы қалыптасады.

Саралап оқыту нәтижесінде мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас та өзгереді. Мұғалім тек ақпарат жеткізуші қызметін атқармай, оқушының оқу әрекетін ұйымдастырушы, бағыт беруші және қолдаушы тұлғаға айналады. Ал оқушы дайын білімді қабылдаушы емес, оқу үдерісінің белсенді қатысушысы ретінде қалыптасады. Мұндай қарым-қатынас бастауыш сыныптағы баланың еркін сұрақ қоюына, өз ойын айтуына, қатесінен қорықпауына және жаңа нәрсені үйренуге талпынуына ықпал етеді.

Саралаудың ұзақ мерзімді нәтижесі оқушының өзіндік білім алу дағдыларының қалыптасуынан көрінеді. Өз мүмкіндігін бағалай алатын, тапсырманы орындау жолын таңдайтын, қажет кезде көмек сұрайтын және жұмыс нәтижесін талдайтын бала келесі білім беру сатыларында да оқу әрекетін тиімді ұйымдастыра алады. Демек, саралап оқыту тек белгілі бір пән бойынша білім сапасын арттыру құралы ғана емес, өмір бойы білім алуға қажетті дағдыларды қалыптастырудың да маңызды тетігі болып табылады.

Қорытынды. Бастауыш сыныпта саралап оқытуды ұйымдастыру – қазіргі білім беру үдерісінің маңызды бағыттарының бірі. Оның негізгі мәні әр оқушының жеке ерекшелігін, білім деңгейін, оқу қарқынын, қызығушылығын және қажеттілігін ескере отырып, оқу мақсатына жетуіне тиімді жағдай жасаудан тұрады. Сараланған оқыту оқушыны белгілі бір топқа тұрақты түрде бөліп қоюды емес, оның оқу қажеттілігіне сәйкес тапсырманы, қолдауды, жұмыс тәсілін және қарқынын икемді өзгертуді көздейді.

Саралау тапсырманың күрделілігін өзгерту, қолдау көрсету, икемді топтар құру, оқу қарқынын ескеру, сұрақтарды деңгейлеп ұсыну, таңдау мүмкіндігін беру, цифрлық ресурстарды пайдалану, қалыптастырушы бағалау мен тиімді кері байланысты ұйымдастыру арқылы жүзеге асырылады. Бұл тәсілдер оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырып, өзіне деген сенімін қалыптастырады, дербес жұмыс жасау, өзін-өзі бағалау, талдау және шығармашылықпен ойлау дағдыларын дамытады.

Саралап оқытуды тиімді жүзеге асыруда мұғалімнің кәсіби шеберлігі шешуші рөл атқарады. Педагог оқушының оқу әрекетін жүйелі бақылап, диагностика нәтижелерін ескеріп, тапсырмаларды алдын ала жоспарлап, қажетті қолдау көлемін дұрыс анықтауы тиіс. Саралау мұғалім үшін қосымша міндет емес, сапалы сабақты ұйымдастырудың құрамдас бөлігіне айналған жағдайда ғана тұрақты нәтиже береді.

Қорыта айтқанда, бастауыш сыныпта саралап оқытуды жүйелі және мақсатты қолдану әр баланың мүмкіндігін ашуға, білім сапасын арттыруға және оқушының тұлғалық дамуына ықпал етеді. Әр оқушының табысқа жетуіне мүмкіндік беретін, оның ерекшелігін құрметтейтін және үздіксіз дамуына жағдай жасайтын білім беру ортасын қалыптастыру – бастауыш сынып мұғалімінің маңызды кәсіби міндеттерінің бірі. Сондықтан саралап оқыту оқушылар арасындағы айырмашылықты жоюға емес, сол айырмашылықтарды ескере отырып, әр баланың сапалы білім алуына жағдай жасауға бағытталған тиімді педагогикалық ұстаным болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
  2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Бастауыш білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
  3. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.
  4. Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. – Москва: Педагогика, 1989.
  5. Томлинсон К.А. Как дифференцировать обучение в смешанных по уровню классах. – Alexandria: ASCD.
  6. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
  7. Әбиев Ж., Бабаев С., Құдиярова А. Педагогика. – Алматы: Дарын.
  8. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі.
  9. Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. – Алматы.
  10. Бастауыш сынып мұғалімдеріне арналған әдістемелік нұсқаулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. – Алматы.
Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Выбранные журналы

Общая сумма: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Оплата

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Ваши данные хранятся конфиденциально и безопасно.

Контакты

📍
Адрес

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Телефон *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

✉️
Электронная почта *

astana@ybyraitagylymy.kz

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy