← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

БИОЛОГИЯ ПӘНІНЕН ТЕОРИЯЛЫҚ-ПРАКТИКАЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР, БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕСЕПТЕР, ТЕСТ ТАПСЫРМАЛАРЫ ЖӘНЕ ТЕРМИНДЕР ЖҮЙЕСІ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ САУАТТЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ

11

 

Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыға белгілі бір көлемде білім берумен ғана шектелмей, алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана алатын, ақпаратты талдап, салыстырып, қорытынды жасап, ғылыми тұрғыдан негізделген шешім қабылдайтын тұлға қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда биология пәнінің білім алушылардың функционалдық және биологиялық сауаттылығын дамытудағы мүмкіндігі өте жоғары. Биология сабағында теориялық-практикалық тапсырмаларды, биологиялық есептерді, тест тапсырмаларын және ғылыми терминдер жүйесін өзара байланыстыра пайдалану оқушылардың пәндік білімін тереңдетіп қана қоймай, зерттеушілік, логикалық, ақпараттық және коммуникативтік дағдыларын қалыптастырады. Мақалада биологияны оқыту үдерісінде теория мен практиканы ұштастыру, өмірмен байланысты есептерді шешу, әртүрлі деңгейдегі тест тапсырмаларын қолдану, биологиялық ұғымдар мен терминдерді саналы меңгерту арқылы білім алушылардың функционалдық және биологиялық сауаттылығын дамытудың педагогикалық маңызы қарастырылады. Сонымен қатар тапсырмаларды оқушының жас ерекшелігіне, танымдық деңгейіне, оқу мақсатына сәйкес құрастыру, білімді күнделікті өмірмен байланыстыру, дәлелдеу мен қорытынды жасауға бағыттау мәселелеріне назар аударылады.

Түйін сөздер: биологиялық сауаттылық, функционалдық сауаттылық, теориялық тапсырма, практикалық тапсырма, биологиялық есеп, тест тапсырмасы, биологиялық термин, зерттеушілік дағды, жаратылыстану сауаттылығы, құзыреттілік.

Қазіргі қоғамдағы ғылыми-техникалық прогресс, биотехнологияның, генетиканың, медицинаның, экология мен молекулалық биологияның қарқынды дамуы адамның биологиялық білімге деген қажеттілігін арттырып отыр. Биологиялық білім адамның тек мектеп бағдарламасындағы пәндік жетістігі ретінде емес, өзінің денсаулығына жауапкершілікпен қарауы, қоршаған ортаны қорғауы, табиғи ресурстарды тиімді пайдалануы, экологиялық мәселелерге саналы көзқарас қалыптастыруы және ғылыми ақпараттың шынайылығын бағалай алуы үшін қажет. Сондықтан қазіргі мектептегі биология сабағының мазмұны оқушының анықтамаларды жаттап, ережелерді қайталауымен шектелмеуі тиіс. Оқушы меңгерген білімінің маңызын түсініп, оны нақты жағдайда қолдануға, түрлі дереккөзден алынған ақпаратты талдауға, мәселенің себебі мен салдарын анықтауға, ғылыми дәлелдерді ажырата білуге үйренуі қажет.

Функционалдық сауаттылық ұғымы адамның мектепте меңгерген білім, білік және дағдыларын қоғамдық және күнделікті өмірдегі әртүрлі міндеттерді шешу үшін пайдалана алу қабілетімен байланысты. Биология пәніндегі функционалдық сауаттылық оқушының биологиялық құбылыстарды түсіндіруінен, тірі ағзалардың құрылысы мен қызметі арасындағы байланысты анықтауынан, денсаулық сақтау мәселелерін ғылыми тұрғыдан бағалауынан, экологиялық ахуалға талдау жасауынан, тәжірибе нәтижелерін түсіндіріп, деректер негізінде қорытынды шығаруынан байқалады. Бұл жерде биологиялық сауаттылық функционалдық сауаттылықтың маңызды құрамдас бөлігі ретінде көрінеді. Биологиялық сауатты оқушы ғылыми терминдерді дұрыс қолданып қана қоймай, биологиялық заңдылықтардың мағынасын түсінеді, тіршілік үдерістерінің өзара байланысын анықтайды және өзінің әрекетін ғылыми білім негізінде ұйымдастыра алады.

Биологиялық сауаттылықты дамыту жүйелі жұмысты талап етеді. Бір тақырып көлемінде орындалған бірнеше тапсырма оқушының тұрақты функционалдық дағдысын бірден қалыптастыра алмайды. Сондықтан сабақ барысында теориялық білім, практикалық әрекет, есеп шығару, тест орындау, мәтінмен, кестемен, графикпен және сызбамен жұмыс істеу, ғылыми терминдерді қолдану сияқты әрекеттер бір-бірімен сабақтастырылып берілуі қажет. Оқушы белгілі бір тақырып бойынша теориялық білім алып, оны практикалық тапсырмада қолданып, есеп арқылы сандық немесе логикалық байланысын анықтап, тест көмегімен білімін тексеріп, терминдерді пайдалану арқылы өз ойын ғылыми тілде жеткізе алғанда ғана білім тұтас жүйеге айналады.

Теориялық тапсырмалар биология сабағындағы білімді меңгертудің бастапқы әрі маңызды құралы болып табылады. Дегенмен қазіргі сабақта теориялық тапсырма тек «анықтаманы айт», «ережені жаз», «қызметін ата» түріндегі репродуктивті сұрақтармен шектелмеуі керек. Мұндай тапсырмалар негізгі ұғымдарды есте сақтауға көмектіргенімен, оқушының функционалдық сауаттылығын толық дамыта алмайды. Сол себепті теориялық тапсырмаларды салыстыруға, түсіндіруге, себеп-салдарлық байланыс орнатуға, болжам жасауға және дәлелдеуге бағыттау тиімді. Мысалы, «Фотосинтез дегеніміз не?» деген сұрақ оқушының анықтаманы білуін тексерсе, «Егер өсімдік ұзақ уақыт қараңғы жерде сақталса, оның тіршілік әрекетінде қандай өзгерістер болады және оның себебін қалай түсіндіруге болады?» деген тапсырма оқушыны фотосинтез туралы білімін нақты жағдаятқа қолдануға жетелейді. Мұнда оқушы жарықтың фотосинтезге қажетті жағдай екенін, органикалық заттардың түзілуі төмендейтінін, өсімдіктің қор заттарын пайдаланатынын және ұзақ уақыттан кейін тіршілігіне қауіп туындайтынын байланыстыра түсіндіреді.

Осындай тапсырмалар тыныс алу, қанайналым, ас қорыту, жүйке жүйесі, көбею, тұқымқуалаушылық, экология тақырыптарында да тиімді қолданылады. Мәселен, адамның жүрек-қантамыр жүйесін өткен кезде «Неліктен дене жаттығуынан кейін жүрек соғу жиілігі артады?» деген сұрақ оқушыдан бір ғана фактіні емес, ағзаның оттек пен қоректік заттарға қажеттілігі, жасушалық тыныс алу, қан айналымының жылдамдауы және көмірқышқыл газының шығарылуы арасындағы байланысты түсіндіруді талап етеді. Ал «Адам қозғалыссыз өмір салтын ұзақ уақыт ұстанса, жүрек-қантамыр жүйесіне қандай қауіп төнуі мүмкін?» деген тапсырма биологиялық білімді денсаулық сақтау мәселесімен байланыстырады. Бұл функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың нақты үлгісі болып табылады.

Теориялық білімді практикалық тапсырмалармен бекіту биологияны оқытуда ерекше рөл атқарады. Биология – тірі табиғатты зерттейтін тәжірибелік ғылым. Сондықтан оқушы табиғаттағы үдерістер мен құбылыстарды тек оқулықтан оқып қана қоймай, бақылау, салыстыру, өлшеу, тәжірибе жасау, микропрепараттарды қарау, модельдеу, нәтижені тіркеу сияқты әрекеттер арқылы зерттеуі тиіс. Практикалық тапсырма оқушыны зерттеуші позициясына қойып, оның ғылыми ойлау дағдысын дамытады. Мәселен, микроскоппен пияз қабықшасының жасушасын бақылау кезінде оқушы микроскоп құрылысын білу, препарат дайындау, жасушаның бөліктерін ажырату, көрген нысанын суреттеу және қорытынды жасау сияқты бірнеше әрекетті қатар орындайды. Мұнда теориялық білім нақты бақылау нәтижесімен байланысады.

Практикалық тапсырмалардың маңызды ерекшелігі – оқушының әрекет нәтижесін түсіндіруге бағытталуы. Егер оқушы тәжірибені тек берілген алгоритм бойынша орындап, нәтижесін механикалық түрде жазып қойса, тапсырманың дамытушылық мүмкіндігі азаяды. Сондықтан әр практикалық жұмыста «Неліктен?», «Қандай өзгеріс байқадың?», «Бұл өзгерістің себебі неде?», «Егер тәжірибе жағдайының бірін өзгертсе, нәтиже қалай өзгереді?», «Алынған нәтижеден қандай қорытынды жасауға болады?» сияқты сұрақтар берілуі тиіс. Осындай сұрақтар оқушының бақылаудан ғылыми тұжырымға өтуіне мүмкіндік береді.

Мысалы, өсімдіктің транспирация құбылысын зерттеу кезінде оқушы жапырақты өсімдікті мөлдір полиэтилен қапшықпен жауып, біраз уақыттан кейін қапшықтың ішкі бетінде су тамшыларының пайда болғанын бақылай алады. Егер тапсырма тек «Не байқадың?» деген сұрақпен аяқталса, оқушы тек көргенін сипаттайды. Ал «Су тамшылары қайдан пайда болды?», «Бұл құбылыстың өсімдік тіршілігі үшін қандай маңызы бар?», «Ауа температурасы артқанда транспирация қалай өзгеруі мүмкін?» деген сұрақтар берілсе, оқушы булану, судың өсімдік бойымен қозғалысы, температураның әсері туралы білімдерін байланыстырады. Мұндай тапсырмалар арқылы функционалдық және биологиялық сауаттылық бір мезгілде дамиды.

Биологиялық есептер де оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда тиімді құрал болып саналады. Мектеп биологиясында генетикалық, экологиялық, молекулалық биологияға, энергетикалық алмасуға, қан топтарына, өсімдіктер физиологиясына қатысты есептер жиі кездеседі. Биологиялық есепті шешу барысында оқушы мәселенің шартын талдайды, негізгі және қосымша ақпаратты ажыратады, белгілі деректерді пайдаланады, заңдылықтарды қолданады, логикалық байланыс орнатады және қорытынды жасайды. Осы әрекеттердің барлығы функционалдық сауаттылықтың негізгі компоненттерімен тікелей байланысты.

Әсіресе генетикалық есептердің оқушының логикалық ойлауын дамытудағы рөлі жоғары. Моногибридті және дигибридті будандастыруға байланысты есептерді шығару кезінде оқушы генотип пен фенотип ұғымдарын, доминантты және рецессивті белгілерді, гомозиготалы және гетерозиготалы ағзаларды, Мендель заңдарын бір жүйеде қолданады. Мысалы, бұршақ өсімдігінде сары тұқым түсі жасыл түске қарағанда доминантты болған жағдайда екі гетерозиготалы дараны будандастырғанда ұрпақтардың генотиптік және фенотиптік арақатынасын анықтау тапсырмасы оқушыдан теориялық білімді есеп шартына қолдануды талап етеді. Бірақ функционалдық сауаттылықты дамыту үшін есепті тек генетикалық тор құрып, сандық қатынасты анықтаумен аяқтамаған жөн. Оқушыдан алынған нәтижені сөзбен түсіндіру, рецессивті белгінің қандай жағдайда көрінетінін негіздеу, генотип пен фенотиптің айырмашылығын көрсету де талап етілуі қажет.

Биологиялық есептерді өмірлік жағдаяттармен байланыстыру оқушының пәнге қызығушылығын арттырады. Мысалы, адам ағзасының тәуліктік энергия қажеттілігі, тағамның энергетикалық құндылығы, тыныс алу жиілігі, жүрек соғу саны, дене салмағына қатысты мәліметтер негізінде есептер құрастыруға болады. Мұндай тапсырмаларды орындағанда оқушы математикалық амалдарды ғана қолданбайды, алынған нәтижені биологиялық тұрғыдан бағалайды. Мәселен, тағам өнімдерінің құрамындағы нәруыз, май және көмірсулар мөлшері беріліп, олардың жалпы энергетикалық құндылығын анықтау тапсырмасы адамның дұрыс тамақтануы мәселесімен байланыстырылады. Оқушы нәтижені есептегеннен кейін тағам құрамының теңгерімділігі жөнінде қорытынды жасаса, тапсырманың функционалдық маңызы одан әрі артады.

Осылайша биология сабақтарында теориялық және практикалық тапсырмалар мен биологиялық есептерді өзара байланысты қолдану білім алушының тек пәндік ақпаратты есте сақтауына емес, сол білімді қолдануына, деректерді салыстыруына, құбылыстың себебін түсіндіруіне және ғылыми негізделген қорытынды жасауына жағдай жасайды. Мұндай жұмыс оқушыны дайын ақпаратты қабылдаушы деңгейінен мәселені зерттейтін, дәлел іздейтін және өз шешімін негіздей алатын білім алушы деңгейіне көтереді.

Биология сабағында функционалдық сауаттылықты дамытудың тағы бір маңызды құралы – тест тапсырмалары. Дәстүрлі түсінікте тест көбінесе оқушының белгілі бір ақпаратты есте сақтау деңгейін анықтайтын бағалау құралы ретінде қабылданады. Алайда дұрыс құрастырылған тест тапсырмалары тек білімді тексеріп қана қоймай, оқушының талдау, салыстыру, сәйкестендіру, ақпаратты іріктеу, қорытынды жасау, дәлелді шешім қабылдау қабілеттерін де дамыта алады. Сондықтан биология пәнінде қолданылатын тест тапсырмалары әртүрлі деңгейде құрылып, тек бір дұрыс жауапты таңдаумен шектелмеуі қажет.

Тест тапсырмаларын құрастыру барысында оқушының жас ерекшелігі, оқу мақсаты, тақырыптың мазмұны және күтілетін нәтиже ескерілуі тиіс. Мәселен, бастапқы деңгейдегі тест сұрақтары негізгі ұғымдар мен анықтамаларды білуге бағытталса, орта деңгейдегі тапсырмалар бірнеше құбылысты салыстыруға, белгілерді сәйкестендіруге, себеп-салдарлық байланысты анықтауға негізделуі мүмкін. Ал жоғары деңгейдегі тест сұрақтары диаграмма, кесте, график, тәжірибе нәтижесі немесе қысқаша мәтін негізінде оқушының қорытынды жасауын талап етуі тиіс. Осындай тапсырмалар функционалдық сауаттылықты дамытуға анағұрлым тиімді.

Мысалы, өсімдіктің өсуіне жарықтың әсерін анықтау үшін бірнеше өсімдіктің әртүрлі жарық жағдайында өсу көрсеткіштері кесте түрінде берілуі мүмкін. Оқушыдан кестедегі деректерді пайдалана отырып, қай жағдайда өсімдік жақсы өскенін анықтау, нәтижені түсіндіру және жарықтың фотосинтез үдерісіне әсерін негіздеу сұралады. Мұндай тест бір ғана жауапты таңдауды емес, берілген мәліметті түсініп, ғылыми тұрғыдан талдауды қажет етеді. Бұл жағдайда оқушы дайын білімді еске түсіріп қана қоймайды, оны жаңа жағдаятта қолданады.

Тест тапсырмаларының тағы бір тиімді түрі – сәйкестендіру тапсырмалары. Мысалы, жасуша органоидтарын олардың қызметімен, ағзалар жүйесін олардың мүшелерімен, экологиялық факторларды олардың әсер ету мысалдарымен немесе биологиялық үдерістерді тиісті сипаттамаларымен сәйкестендіру оқушының ұғымдар арасындағы байланысты түсінуіне мүмкіндік береді. Бірақ мұндай тапсырмалар механикалық сәйкестендіруге ғана құрылмауы керек. Кейбір жағдайларда артық нұсқа қосу, бірнеше белгіні салыстыру немесе бір ұғымды бірнеше сипаттамамен байланыстыру оқушының ойлау әрекетін күрделендіріп, білімді саналы меңгеруіне жағдай жасайды.

Бірнеше дұрыс жауабы бар тест тапсырмалары да биологиялық сауаттылықты дамытуға тиімді. Мұндай тапсырмаларда оқушы барлық мүмкін нұсқаларды саралап, олардың ішінен ғылыми тұрғыдан дұрыс жауаптарды таңдауы қажет. Мысалы, «Фотосинтез үдерісінің жүруіне қажетті жағдайларды анықтаңыз» деген тапсырмада жарық, су, көмірқышқыл газы, хлорофилл, температура сияқты бірнеше дұрыс жауап болуы мүмкін. Оқушы әр жауапты таңдаған кезде оның не себепті дұрыс екенін түсінуі тиіс. Осылайша тест тапсырмасы білімді жай тексеру құралы емес, ойлау үдерісін ұйымдастыратын әдіске айналады.

Биология сабақтарындағы тест тапсырмаларын күнделікті өмірмен байланыстыра құру да маңызды. Мысалы, адамның тамақтануына қатысты тағам өнімдерінің құрамын көрсететін кесте беріліп, қай өнімнің нәруызға бай екенін анықтау, қай тағамның энергиясы жоғары екенін салыстыру немесе белгілі бір жағдайда қандай тағамды таңдаған дұрыс екенін негіздеу сұралуы мүмкін. Мұндай тапсырмалар оқушыға биологиялық білімнің өмірлік маңызын сезінуге көмектеседі. Сонымен қатар денсаулықты сақтау, дұрыс тамақтану, гигиена, жұқпалы аурулардың алдын алу, қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша құрастырылған тесттер функционалдық сауаттылықтың практикалық мазмұнын күшейтеді.

Оқушылардың биологиялық сауаттылығын қалыптастыруда терминдер жүйесінің орны ерекше. Биология ғылымы арнайы ұғымдар мен терминдерге бай. Жасуша, ұлпа, мүше, ген, хромосома, метаболизм, фотосинтез, гомеостаз, мутация, экожүйе, популяция, биоценоз сияқты терминдер оқушының ғылыми тілін қалыптастырады. Алайда терминді механикалық түрде жаттау оның мағынасын толық түсінуге кепілдік бермейді. Сондықтан биологиялық терминдерді меңгерту олардың мазмұнын түсіндіру, мысал келтіру, өзара байланысын анықтау және нақты жағдаятта қолдану арқылы жүзеге асырылуы керек.

Терминдермен жұмыс жүргізудің ең тиімді тәсілдерінің бірі – жаңа ұғымды бұрын меңгерілген ұғымдармен байланыстыру. Мысалы, «ұлпа» терминін оқыту кезінде оқушының жасуша туралы білімін негізге алып, бірнеше ұқсас жасушалардың белгілі бір қызмет атқару үшін бірігуі ұлпа түзетінін түсіндіруге болады. Ал «мүше» ұғымын меңгерткен кезде бірнеше ұлпаның бірлесіп белгілі бір қызмет атқаратыны көрсетіледі. Осылайша «жасуша – ұлпа – мүше – мүшелер жүйесі – ағза» арасындағы логикалық тізбек оқушының санасында тұтас жүйе ретінде қалыптасады. Бұл биологиялық сауаттылықтың маңызды көрсеткіштерінің бірі.

Терминдер жүйесін қалыптастыруда сөздікпен жұмыс та тиімді. Әр тақырып бойынша жаңа терминдерді дәптерге жазып, олардың анықтамасын көрсету жеткіліксіз. Оқушы терминді өз сөзімен түсіндіріп, оған мысал келтіріп, қажет болған жағдайда сурет, сызба немесе кестемен байланыстыруы тиіс. Мысалы, «гомеостаз» терминін тек «ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы» деп жаттап алу жеткіліксіз. Оқушы дене температурасының тұрақты сақталуы, қандағы глюкоза мөлшерінің реттелуі немесе су-тұз тепе-теңдігінің сақталуы гомеостаздың нақты мысалдары екенін түсінуі керек.

Терминдерді меңгертуде ассоциациялық карта, тірек сызба, кластер, терминологиялық диктант, «сәйкесін тап», «артық терминді анықта», «ұғымды сипаттама бойынша тап» сияқты тапсырмалар да тиімді. Мұндай жұмыстар бір жағынан оқушының есте сақтау қабілетін дамытса, екінші жағынан ғылыми ұғымдардың мағыналық байланысын қалыптастырады. Мысалы, «ядро – ДНҚ – ген – хромосома – тұқымқуалаушылық» терминдері бір тақырып аясында логикалық байланыста қарастырылса, оқушы генетикалық ақпараттың жасушада сақталуы мен ұрпақтан ұрпаққа берілуін жақсы түсінеді.

Биологиялық терминдерді сөйлеу және жазу барысында дұрыс қолдану да аса маңызды. Оқушы жауап бергенде күнделікті тұрмыстық сөздерді ғана емес, ғылыми терминдерді орынды пайдалануға үйренуі қажет. Мысалы, «өсімдік тамыр арқылы су ішеді» деген қарапайым түсініктің орнына «тамыр түктері арқылы су мен минералды заттар сіңіріліп, өткізгіш ұлпалар арқылы өсімдіктің жер үсті мүшелеріне тасымалданады» деген ғылыми сипаттағы жауап биологиялық сауаттылықтың жоғары деңгейін көрсетеді. Мұғалім оқушының ғылыми тілін түзетіп қана қоймай, терминді мағынасына сай қолдануына бағыт беруі тиіс.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда мәтінмен жұмыс ерекше орын алады. Қазіргі ақпараттық қоғамда оқушы түрлі дереккөзден келіп түсетін ақпаратты түсініп, сараптап, оның сенімділігін бағалай білуі қажет. Биология сабағында ғылыми-көпшілік мәтіндер, жаңалықтар, медициналық немесе экологиялық сипаттағы қысқаша ақпараттар, зерттеу нәтижелері, диаграммалар мен статистикалық деректер пайдаланылуы мүмкін. Оқушы мәтіндегі негізгі ойды анықтау, нақты ақпаратты табу, себеп пен салдарды ажырату, дәлелдерді салыстыру және қорытынды жасау дағдыларын меңгеруі тиіс.

Мысалы, қоршаған ортаның ластануы туралы қысқаша мәтін беріліп, онда белгілі бір су айдынындағы балық санының азаюы, су құрамындағы оттек мөлшерінің төмендеуі және өнеркәсіптік қалдықтардың көбеюі туралы деректер көрсетілуі мүмкін. Оқушыдан осы өзгерістердің өзара байланысын түсіндіру, ластанудың экожүйеге әсерін анықтау, мәселені шешудің мүмкін жолдарын ұсыну сұралады. Мұндай тапсырмада биологиялық білім экологиялық мәселені шешуге бағытталады және оқушының ғылыми тұрғыдан ойлау қабілеті дамиды.

Кестемен және графикпен жұмыс жасау да функционалдық сауаттылықтың маңызды құрамдасы болып табылады. Биологияда көптеген үдерістер сандық көрсеткіштер арқылы сипатталады. Өсімдік өсуінің қарқыны, жүрек соғу жиілігі, тыныс алу саны, популяция мөлшері, температураның фермент белсенділігіне әсері, әртүрлі ортадағы ағзалардың саны сияқты деректерді кесте немесе график түрінде ұсынуға болады. Оқушы тек графикті оқып қана қоймай, ондағы өзгерісті түсіндіріп, заңдылықты анықтап, болжам жасауы тиіс.

Мысалы, температура жоғарылаған сайын фермент белсенділігінің белгілі бір нүктеге дейін артып, кейін күрт төмендеуін көрсететін график ұсынылса, оқушы оптималды температура ұғымын түсіндіруі, жоғары температураның фермент құрылымына әсерін байланыстыруы қажет. Бұл жағдайда ол графиктен ақпарат алып, теориялық білімін қолданады. Осындай тапсырмалар жаратылыстану-ғылыми сауаттылықты дамытуға тікелей ықпал етеді.

Биология сабағындағы зертханалық және практикалық жұмыстар да функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды тетігі болып табылады. Зертханалық жұмыс барысында оқушы тек мұғалімнің нұсқауын орындаушы емес, зерттеу сұрағын түсінетін, болжам жасайтын, тәжірибе жүргізетін, нәтижесін тіркейтін және қорытынды шығаратын тұлға болуы керек. Мұндай жұмыс ғылыми зерттеу мәдениетінің негіздерін қалыптастырады.

Зерттеу тапсырмаларын орындау кезінде оқушы тәуелсіз және тәуелді айнымалыларды ажыратуды, тәжірибеде тұрақты сақталатын жағдайларды анықтауды, бақылау және тәжірибелік топтарды салыстыруды үйренеді. Мысалы, өсімдіктің өсуіне минералды тыңайтқыштың әсерін зерттеу кезінде бір өсімдікке тыңайтқыш беріліп, екіншісіне берілмеуі мүмкін. Бірақ басқа жағдайлар – жарық, температура, су мөлшері, топырақ көлемі – бірдей сақталуы тиіс. Осы арқылы оқушы ғылыми тәжірибенің сенімді болуы үшін қандай талаптардың орындалуы қажет екенін түсінеді.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда проблемалық тапсырмалар да ерекше нәтиже береді. Проблемалық тапсырма оқушыға дайын жауап бермейді, керісінше мәселені өз бетінше шешуге бағыттайды. Мысалы, «Белгілі бір аймақта масалардың саны күрт артты. Олардың санын азайту үшін қолданылған химиялық заттар басқа жәндіктерге де кері әсер етті. Экожүйеге зиян келтірмей масалардың санын реттеудің қандай жолдарын ұсынуға болады?» деген тапсырма оқушының экологиялық білімін, талдау және шешім қабылдау қабілетін дамытады. Мұнда бір ғана дұрыс жауап болмауы мүмкін, сондықтан оқушы өзінің шешімін дәлелдеуі қажет.

Биология сабағында кейстік тапсырмаларды қолдану да тиімді. Кейс – нақты немесе соған жақын өмірлік жағдаят негізінде құрастырылған оқу тапсырмасы. Мысалы, отбасының бірнеше мүшесінде белгілі бір тұқым қуалайтын белгі байқалса, оқушыларға шежірелік сызба ұсынылып, белгінің тұқым қуалау типін анықтау тапсырылуы мүмкін. Немесе белгілі бір адамның өмір салты, тамақтану әдеті, қозғалыс белсенділігі туралы ақпарат беріліп, оның денсаулығына әсер ететін факторларды анықтау сұралады. Мұндай тапсырмаларда оқушы теориялық білімді күнделікті өмірлік жағдайға қолданады.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда сараланған тапсырмалардың да маңызы зор. Бір сыныптағы оқушылардың білім деңгейі, ойлау жылдамдығы, қызығушылығы мен оқу қажеттілігі әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан барлық оқушыға бірдей күрделіліктегі тапсырма беру кейде тиімді нәтиже бермейді. Мұғалім базалық, орта және жоғары деңгейлі тапсырмалар жүйесін құрастырып, әр оқушының мүмкіндігіне сәйкес жұмыс ұйымдастырғаны дұрыс. Базалық деңгейдегі тапсырмалар негізгі ұғымдарды түсінуге бағытталса, жоғары деңгейдегі тапсырмалар зерттеу, дәлелдеу, салыстыру, болжау сияқты күрделі әрекеттерді талап етуі мүмкін.

Саралау кезінде тапсырманың мазмұнын ғана емес, орындау тәсілін де өзгертуге болады. Кейбір оқушы мәтінмен жақсы жұмыс істесе, екіншісі сызба немесе кесте арқылы ақпаратты тез қабылдауы мүмкін. Бір оқушыға дайын тірек сөздер ұсынылса, қабілеті жоғары оқушыдан өз бетінше дәлел келтіру немесе қосымша қорытынды жасау талап етіледі. Осы арқылы әр білім алушының оқу әрекетіне белсенді қатысуына мүмкіндік жасалады.

Биология пәнінде функционалдық және биологиялық сауаттылықты қалыптастыру тек бір сабақтың немесе бір тақырыптың міндеті болмауы тиіс. Бұл жүйелі түрде жүзеге асатын педагогикалық үдеріс. Мұғалім әр сабақта оқушыны ойлануға, сұрақ қоюға, дәлелдеуге, ақпарат іздеуге, салыстыруға және қорытынды жасауға бағыттап отырса, біртіндеп оның ғылыми ойлау мәдениеті қалыптасады. Бұл жерде оқушының жіберген қатесі де оқу құралы ретінде қарастырылуы керек. Қате жауапты бірден жоққа шығармай, оның себебін анықтау, оқушыға өз қатесін табуға мүмкіндік беру және дұрыс шешімге жетелеу танымдық белсенділікті арттырады.

Бағалау үдерісі де функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталуы тиіс. Егер бағалау тек дұрыс немесе қате жауапты белгілеумен шектелсе, оқушы нәтижеге ғана назар аударады. Ал мұғалім жауаптың не себепті дұрыс немесе қате екенін талдатып, дәлел сұрап, кері байланыс берсе, бағалау оқу құралына айналады. Қалыптастырушы бағалау барысында «Неліктен бұлай ойлайсың?», «Қандай дәлел келтіре аласың?», «Бұл нәтижеге қалай келдің?», «Тағы қандай шешім болуы мүмкін?» деген сұрақтарды қолдану оқушының рефлексиялық дағдысын дамытады.

Биология сабағында өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау да тиімді. Оқушы берілген критерий арқылы өзінің жұмысын тексеріп, жетістігі мен кемшілігін анықтауға үйренеді. Мысалы, тәжірибелік жұмыс аяқталғаннан кейін оқушы өз жұмысын «тәжірибенің мақсатын түсіндім», «қажетті құралдарды дұрыс қолдандым», «нәтижені тіркедім», «қорытындыны дәлелдей алдым» сияқты критерийлер бойынша бағалай алады. Бұл оқушыны оқу нәтижесіне жауапкершілікпен қарауға үйретеді.

Оқушының функционалдық сауаттылығы оның сұрақ қоя білуінен де байқалады. Ғылыми тұрғыдан дұрыс қойылған сұрақ зерттеудің бастапқы нүктесі болып саналады. Сондықтан биология сабағында мұғалім тек сұрақ қоюшы емес, оқушыны да сұрақ құрастыруға үйретуі тиіс. Мысалы, жаңа тақырыпты бастамас бұрын сурет, бейне немесе тәжірибе көрсетіліп, «Бұл құбылысқа байланысты қандай сұрақ туындайды?» деп сұрауға болады. Оқушының сұрағы оның қызығушылығын және ойлау бағытын көрсетеді.

Биологиялық сауаттылықты дамытуда пәнаралық байланыстың мүмкіндігі де кең. Биология математикамен, химиямен, физикамен, географиямен және информатикамен тығыз байланысты. Генетикалық есептерде математикалық ықтималдық элементтері қолданылады, фотосинтез бен тыныс алуда химиялық реакциялар қарастырылады, қан қысымы мен қозғалыс мәселелерінде физикалық заңдылықтар кездеседі, экожүйелерді зерттеуде географиялық жағдайлар ескеріледі. Осы байланыстарды көрсету оқушының әлемді тұтас ғылыми жүйе ретінде қабылдауына көмектеседі.

Мысалы, экология тақырыбында белгілі бір аймақтың жауын-шашын мөлшері, температурасы және тіршілік ететін ағзалар туралы деректер беріліп, олардың арасындағы байланысты түсіндіру сұралуы мүмкін. Мұнда география мен биология сабақтасады. Ал адамның тыныс алу жүйесін өткен кезде өкпедегі газдардың диффузиясын түсіндіру барысында физикадағы диффузия құбылысымен байланыс жасалады. Осындай пәнаралық тапсырмалар функционалдық сауаттылықтың маңызды белгісі болып табылатын білімді әртүрлі жағдайда қолдану қабілетін дамытады.

Цифрлық ресурстарды орынды қолдану да биологиялық білімнің сапасын арттырады. Виртуалды зертханалар, интерактивті модельдер, электрондық микроскопиялық суреттер, анимациялар, цифрлық тесттер мен симуляциялар күрделі биологиялық үдерістерді көрнекі түрде түсіндіруге мүмкіндік береді. Мысалы, жүректің жұмысын немесе ДНҚ молекуласының репликациясын анимациялық модель арқылы бақылау оқушыға көзге көрінбейтін үдерісті түсінуге көмектеседі. Дегенмен цифрлық құрал сабақ мақсатын алмастырмайды, ол тек оқу міндетіне жетудің тиімді тәсілі ретінде қолданылуы тиіс.

Ақпараттық сауаттылық биологиялық сауаттылықпен тығыз байланысты. Қазіргі кезде оқушы интернеттен денсаулық, тамақтану, экология, генетика туралы сан алуан ақпарат алады. Олардың барлығы ғылыми тұрғыдан дәлелденген бола бермейді. Сондықтан оқушы дереккөздің сенімділігін бағалауды, ғылыми дәлел мен жеке пікірді ажыратуды, бірнеше ақпарат көзін салыстыруды үйренуі қажет. Мәселен, қандай да бір өнімнің немесе диетаның адам ағзасына әсері туралы ақпаратты талдау барысында оқушы ғылыми зерттеу нәтижесіне сүйенілген бе, әлде жарнамалық пікір ғана ма екенін анықтай білуі керек.

Осы тұрғыдан биология сабағында «ақпаратты тексеру» сипатындағы тапсырмаларды қолдануға болады. Оқушыға интернеттегі немесе бұқаралық ақпарат құралдарындағы белгілі бір биологиялық тұжырым ұсынылып, оның дұрыстығын ғылыми білім арқылы бағалау тапсырылады. Мысалы, «Антибиотиктер барлық жұқпалы ауруларды емдейді» деген пікір беріліп, оқушыдан оның дұрыс немесе қате екенін түсіндіру сұралады. Оқушы вирустық және бактериялық аурулардың айырмашылығын білуі, антибиотиктердің бактерияларға әсер ететінін, вирустарға қарсы тиімді еместігін түсіндіруі тиіс. Мұндай тапсырмалар күнделікті өмірде дұрыс шешім қабылдауға ықпал етеді.

Сондай-ақ биология пәнінде оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту функционалдық сауаттылықпен тығыз ұштасады. Модель құрастыру, постер жасау, зерттеу жобасын дайындау, экологиялық мәселені шешуге арналған ұсыныс әзірлеу, ғылыми мақалаға қысқаша пікір жазу сияқты тапсырмалар оқушыны өз білімін жаңа өнім жасауға қолдануға ынталандырады. Мысалы, «Мектепте пластикалық қалдықтарды азайту жолдары» тақырыбында шағын жоба дайындау барысында оқушы экологиялық мәселені анықтайды, ақпарат жинайды, ұсыныс береді және өз шешімін қорғайды.

Жобалық жұмыстар оқушының жауапкершілігін, өздігінен ізденуін, топпен жұмыс жасауын және зерттеу дағдысын дамытады. Биология пәнінде өсімдіктердің өсуіне әртүрлі факторлардың әсері, мектеп ауласындағы өсімдіктердің түрлік құрамы, судың сапасы, дұрыс тамақтану, экологиялық із, тұрмыстық қалдықтарды сұрыптау сияқты тақырыптар бойынша шағын зерттеулер жүргізуге болады. Мұндай жобалар білімді нақты ортада қолдануға мүмкіндік береді.

Оқушылардың функционалдық және биологиялық сауаттылығын дамытуда мұғалімнің рөлі өте маңызды. Мұғалім дайын білімді жеткізуші ғана емес, оқушының танымдық әрекетін ұйымдастырушы, зерттеуге бағыттаушы және ғылыми ойлауға үйретуші тұлға болуы тиіс. Сабақтағы әр тапсырма нақты мақсатқа қызмет етуі қажет. Егер тапсырма тек уақытты толтыру немесе оқушыны механикалық әрекетке тарту үшін берілсе, оның педагогикалық тиімділігі төмен болады.

Сондықтан мұғалім тапсырма құрастыру кезінде ең алдымен «Бұл тапсырма оқушыда қандай дағды қалыптастырады?», «Ол қандай білімді қолданады?», «Оқушы қандай әрекет орындайды?», «Бұл әрекетті өмірлік жағдаятта пайдалана ала ма?» деген сұрақтарға жауап беруі қажет. Осындай көзқарас тапсырмаларды мақсатты және мазмұнды құрастыруға мүмкіндік береді.

Теориялық-практикалық тапсырмалар, биологиялық есептер, тест тапсырмалары және терминдер жүйесі бір-бірінен бөлек қолданылатын әдістер емес, олар өзара байланысқан біртұтас оқу жүйесін құрайды. Теориялық білім ұғымның мазмұнын түсінуге мүмкіндік берсе, практикалық жұмыс оны әрекет арқылы бекітеді. Биологиялық есеп теориялық заңдылықты қолдануға үйретеді, тест тапсырмасы білімді тексеріп әрі талдауды дамытады, ал терминдер жүйесі оқушының ғылыми тілін қалыптастырады. Осы элементтер жүйелі қолданылған жағдайда ғана оқушының биологияны түсіну деңгейі тереңдейді.

Мысалы, «Қанайналым жүйесі» тақырыбында алдымен жүректің құрылысы мен қызметі теориялық тапсырмалар арқылы меңгеріледі. Одан кейін оқушы тамыр соғуын өлшеп, тыныштықтағы және дене жаттығуынан кейінгі көрсеткішті салыстыра алады. Кейін сол мәлімет негізінде есеп шығарып, жүректің белгілі бір уақыттағы жиырылу санын анықтайды. Тест арқылы артерия, вена, капиллярлардың ерекшеліктерін ажыратады, ал «жүрекше», «қарынша», «артерия», «вена», «капилляр», «қан қысымы» терминдерін дұрыс қолдану арқылы тақырыпты ғылыми тілде түсіндіреді. Бұл – білімді тұтас қалыптастырудың тиімді үлгісі.

Осындай кешенді жұмыс оқушының оқу мотивациясына да оң әсер етеді. Себебі ол пәннің тек теориялық ақпараттар жиынтығы емес, нақты өмірмен байланысты ғылым екенін түсінеді. Өзі бақылаған құбылысты сабақта өткен заңдылықпен байланыстыра алған кезде оқушыда оқу материалына деген қызығушылық артады. Ал қызығушылықтың болуы өз кезегінде білімді тереңірек меңгеруге, өздігінен ізденуге және жаңа сұрақтар қоюға ықпал етеді.

Функционалдық сауаттылықтың қалыптасуы бірден байқалатын нәтиже емес. Ол ұзақ мерзімді, жүйелі жұмыстың нәтижесінде қалыптасады. Сондықтан мұғалім әр сабақта кем дегенде бір тапсырманы оқушының білімді қолдануына, талдауына, дәлелдеуіне немесе қорытынды жасауына бағыттаса, уақыт өте келе мұндай әрекет оқушының тұрақты оқу дағдысына айналады. Нәтижесінде білім алушы тек «не білемін?» деген сұраққа емес, «білгенімді қайда және қалай қолданамын?» деген сұраққа жауап бере алатын деңгейге жетеді.

Оқушылардың функционалдық және биологиялық сауаттылығын дамытуда жүйелілік пен сабақтастық қағидаты ерекше мәнге ие. Биологиялық білім бір тақырыптан екінші тақырыпқа ауысқан сайын толықтырылып, күрделеніп отырады. Сондықтан мұғалім бұрын меңгерілген ұғымдарды жаңа біліммен байланыстырып, оқушының танымдық тәжірибесін кеңейтуге жағдай жасауы қажет. Мысалы, төменгі сыныптарда жасушаның негізгі бөліктері туралы қалыптасқан түсінік кейін ұлпа, мүше, мүшелер жүйесі, генетикалық ақпарат, жасушалық бөліну сияқты күрделі ұғымдарды меңгерудің негізіне айналады. Егер осы сабақтастық сақталса, оқушы әрбір жаңа тақырыпты жеке ақпарат ретінде емес, бұрынғы білімінің жалғасы ретінде қабылдайды.

Биология пәнінде функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды шарттарының бірі – тапсырмалардың мазмұнын нақты өмірмен байланыстыру. Оқушы өзіне таныс немесе күнделікті өмірде кездесетін жағдайға негізделген тапсырманы үлкен қызығушылықпен орындайды. Мысалы, ауыз судың сапасы, тағам өнімдерінің құрамы, ұйқы режимі, дене белсенділігі, ауаның ластануы, тұрмыстық қалдықтар, өсімдіктерді күтіп-баптау, жұқпалы аурулардың алдын алу сияқты мәселелер биологиялық білімді қолданудың табиғи ортасын қалыптастырады. Осындай тапсырмалар оқушының пәнге деген көзқарасын өзгертеді, себебі ол биологияның өмірден бөлек ғылым емес екенін түсінеді.

Мысалы, оқушыға адамның бір тәуліктегі су тұтынуы туралы мәлімет ұсынылып, ағзаның суға қажеттілігі қандай факторларға байланысты өзгеретінін түсіндіру тапсырылуы мүмкін. Бұл сұраққа жауап беру үшін оқушы су алмасу, дене температурасы, физикалық белсенділік, климат жағдайы және ағзаның физиологиялық ерекшеліктері туралы білімін қолданады. Егер тапсырмаға кесте, график немесе қысқаша мәтін қосылса, оқушы бір мезгілде ақпараттық және биологиялық сауаттылығын дамытады.

Практикалық бағыттағы тапсырмалар оқушының тек білімін емес, оның іс-әрекеттік құзыреттілігін де қалыптастырады. Мәселен, өсімдіктің жағдайын сыртқы белгілеріне қарап бағалау, жапырақ түсінің өзгеру себебін болжау, топырақ ылғалдылығын салыстыру, тірі ағзалардың ортаға бейімделу белгілерін анықтау сияқты жұмыстар бақылау дағдыларын жетілдіреді. Мұнда оқушы дайын жауапты іздемейді, керісінше нысанды зерттеп, белгілерін салыстырып, ғылыми түсінік негізінде қорытынды жасайды.

Биологиялық есептерді жүйелі пайдалану сандық сауаттылықтың дамуына да ықпал етеді. Биология пәнінде есептің мақсаты математикалық амалдарды механикалық қолдану емес, сандық деректі биологиялық мағынада түсіндіру болып табылады. Мысалы, адамның жүрек соғу жиілігі минутына 72 рет болса, бір сағатта және бір тәулікте жүрек қанша рет жиырылатынын есептеу қарапайым математикалық әрекет ретінде көрінуі мүмкін. Бірақ осы есепке «дене жүктемесі кезінде бұл көрсеткіш неге өзгереді?» немесе «жүрек жұмысының жоғарылауына қандай факторлар әсер етеді?» деген қосымша сұрақ енгізілсе, тапсырма биологиялық мазмұнмен толығады.

Генетикалық есептерде де тек нәтиже алуға емес, оны түсіндіруге ерекше көңіл бөлінуі керек. Оқушы будандастыру сызбасын дұрыс құрып қана қоймай, ұрпақтағы белгілердің не себепті дәл сондай қатынаста көрінгенін түсіндіре алуы қажет. Бұл жағдайда есеп шығару логикалық ойлаудың, дәлелдеудің және ғылыми тілде жауап берудің құралына айналады.

Экологиялық есептер де функционалдық сауаттылықты дамытуда өте пайдалы. Мысалы, белгілі бір аумақтағы өсімдіктер санының жыл сайын өзгеру динамикасы беріліп, оған әсер етуі мүмкін факторларды анықтау сұралуы мүмкін. Оқушы климат, су мөлшері, антропогендік әсер, топырақ жағдайы, бәсекелестік және басқа экологиялық факторларды талдай отырып, дерекке негізделген қорытынды жасайды. Мұндай жұмыс оқушының экологиялық мәдениетін де қалыптастырады.

Биология пәніндегі терминологиялық сауаттылық оқушының ғылыми дүниетанымының маңызды көрсеткіші болып табылады. Ғылыми терминдерді дұрыс түсінбейтін оқушы күрделі биологиялық құбылыстарды да дұрыс түсіндіре алмайды. Сондықтан терминдер жүйесі сабақтың барлық кезеңінде қолданылуы қажет. Жаңа термин алғаш рет түсіндірілгеннен кейін оны бірнеше түрлі тапсырмада қолдану тиімді. Мысалы, терминге анықтама беру, оны сөйлемде пайдалану, басқа ұғыммен салыстыру, сызбада көрсету, мысал келтіру немесе оның қарама-қарсы ұғымын анықтау арқылы сөздің мағынасы тереңірек меңгеріледі.

Терминологиялық жұмыста сөздің шығу төркінін түсіндіру де пайдалы. Биологиядағы көптеген терминдер латын және грек тілдерінен алынған. Мысалы, «фотосинтез» сөзінің «фото» – жарық, «синтез» – біріктіру деген мағынаны білдіретінін түсіндіру оқушыға терминнің мәнін есте сақтауға көмектеседі. «Гетеротроф», «автотроф», «гипоталамус», «хромосома», «митоз», «мейоз» сияқты терминдердің құрылымына назар аудару ғылыми сөздік қорды саналы түрде меңгеруге жағдай жасайды.

Оқушының биологиялық тілін дамыту үшін ауызша және жазбаша жауаптарға да жүйелі талап қойылуы тиіс. Мысалы, оқушы тек «өсімдік солып қалды» деп жауап бермей, оның себебін «жасушалардағы су мөлшерінің азаюына байланысты тургор қысымы төмендеді» деп ғылыми тұрғыдан түсіндіруге үйренуі қажет. Мұндай сөйлеу үлгілері оқушының терминологиялық сауаттылығын қалыптастырады.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда топтық және жұптық жұмыстардың да маңызы зор. Бірлескен оқу барысында оқушылар өз пікірін айтады, басқа адамның көзқарасын тыңдайды, дәлел келтіреді, ортақ шешімге келеді. Биология сабағында белгілі бір мәселе бойынша пікірталас ұйымдастыру, кейстік тапсырманы топпен шешу немесе зерттеу нәтижесін бірлесіп талдау коммуникативтік құзыреттілікті дамытады.

Мысалы, «Генетикалық өзгертілген ағзаларды пайдаланудың пайдасы мен ықтимал тәуекелі қандай?» деген тақырыпта пікірталас ұйымдастыруға болады. Оқушылар бір тараптан ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру, зиянкестерге төзімділік сияқты артықшылықтарды қарастырса, екінші тарап ықтимал экологиялық тәуекелдер мен биоалуантүрлілік мәселесін талдайды. Мұндай тапсырмалар ғылыми мәселеге біржақты емес, дәлелді көзқарас қалыптастыруға үйретеді.

Сонымен қатар биология сабағында оқушылардың зерттеушілік мәдениетін қалыптастыру үшін шағын ғылыми жобалар мен бақылау күнделіктерін пайдалануға болады. Мысалы, өсімдіктің өсуін бірнеше апта бойы бақылап, күнделікті мәліметтерді жазып отыру, өзгерісті графикпен көрсету және соңында қорытынды жасау оқушыны жүйелі зерттеу жүргізуге үйретеді. Бұл тапсырмада бақылау, өлшеу, мәлімет жинау, салыстыру, график құру және қорытынды жасау сияқты бірнеше функционалдық дағды бір мезгілде іске асырылады.

Мұндай зерттеу жұмыстарында оқушының болжам құра білуі ерекше маңызды. Мысалы, «Егер өсімдікке берілетін жарық мөлшері азайтылса, оның өсу жылдамдығы төмендейді» деген болжам жасалып, тәжірибе нәтижесі арқылы тексеріледі. Оқушы болжамның дұрыс немесе бұрыс болғанын ғана айтып қоймай, оның себебін ғылыми тұрғыдан түсіндіруі керек.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда рефлексия кезеңін де назардан тыс қалдырмау керек. Сабақ соңында оқушы «Мен бүгін не білдім?», «Қандай тапсырма қиын болды?», «Қай білімімді өмірде қолдана аламын?», «Қай мәселені әлі де толық түсінбедім?» деген сұрақтарға жауап берсе, өзінің оқу әрекетін саналы түрде бағалайды. Бұл метатанымдық дағдылардың қалыптасуына ықпал етеді.

Рефлексия әсіресе күрделі практикалық және зерттеушілік жұмыстардан кейін тиімді. Оқушы тәжірибенің нәтижесін ғана емес, оны орындау барысында қандай қателік жібергенін, келесі жолы нені өзгертетінін де ойластыруы қажет. Мұндай жұмыс оқушының өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауын қалыптастырады.

Биология сабағында тапсырмалардың күрделілік деңгейін біртіндеп арттыру да маңызды. Алдымен қарапайым анықтау және сипаттау тапсырмалары беріліп, кейін оларды салыстыру, түсіндіру, бағалау және болжау тапсырмаларымен толықтыру қажет. Мысалы, бірінші кезеңде оқушы өсімдік жасушасының бөліктерін атайды, екінші кезеңде олардың қызметін түсіндіреді, үшінші кезеңде өсімдік және жануар жасушасын салыстырады, ал жоғары деңгейде белгілі бір органоидтың қызметі бұзылған жағдайда жасушада қандай өзгеріс болуы мүмкін екенін болжайды. Осылайша білім репродуктивті деңгейден қолданбалы және зерттеушілік деңгейге көтеріледі.

Биология пәніндегі тапсырмалар оқушының жас ерекшелігі мен психологиялық мүмкіндігіне сәйкес болуы тиіс. Тым жеңіл тапсырма оқушыны дамытпайды, ал шамадан тыс күрделі тапсырма оның пәнге деген сенімін төмендетуі мүмкін. Сондықтан мұғалім тапсырманы оқушыға қолжетімді, бірақ ойлануды талап ететін деңгейде құрастыруы керек. Қажет болған жағдайда қосымша тірек, алгоритм, кілт сөз немесе үлгі беріледі.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда қателермен жұмыс жүргізудің де маңызы зор. Оқушы тестте немесе есепте қате жіберген жағдайда мұғалім тек дұрыс жауапты көрсетумен шектелмеуі тиіс. Қатенің себебін бірге анықтау, қате логиканы талдау және дұрыс шешімге қайта келу оқушының білімін тереңдетеді. Кейде қате жауапты талдау дұрыс жауапты жаттаудан әлдеқайда тиімді болады.

Мысалы, оқушы артерияда әрқашан оттекке бай қан ағады деп жауап берсе, мұғалім өкпе артериясын мысалға келтіріп, артерия мен венаның айырмашылығы олардың қан құрамына емес, қанның жүрекке қатысты қозғалыс бағытына байланысты екенін түсіндіруге бағыттай алады. Осы арқылы оқушы ұғымды тереңірек меңгереді.

Мұғалімнің кері байланысы да нақты және дамытушы болуы тиіс. «Дұрыс», «қате» деген қысқа бағалаудың орнына «Сен негізгі себепті дұрыс анықтадың, енді оны жасушалық тыныс алумен байланыстырып түсіндір» немесе «Есептеу дұрыс, бірақ биологиялық қорытынды толық емес» деген кері байланыс оқушыға өзінің келесі қадамын түсінуге көмектеседі.

Биологиялық сауаттылық тек мектептегі бағамен өлшенбейді. Оның шынайы нәтижесі оқушының күнделікті өмірдегі биологиялық мәселелерге саналы көзқарасынан көрінеді. Мысалы, ол денсаулыққа қатысты ақпаратты сыни бағалай алады, жұқпалы аурулардың алдын алу шараларын түсінеді, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарайды, табиғатты қорғаудың қажеттілігін ғылыми тұрғыдан түсіндіреді, тағам құрамы туралы мәліметті талдай алады. Осындай дағдылар білімнің өмірлік құндылығын көрсетеді.

Биология сабағында функционалдық сауаттылықтың дамуы оқушының болашақ кәсіби бағытына да әсер етуі мүмкін. Медицина, экология, ауыл шаруашылығы, биотехнология, фармацевтика, ветеринария, генетика және басқа да салаларға қызығушылық мектептегі пәндік тәжірибеден басталады. Егер оқушы сабақта зерттеу жүргізіп, есеп шығарып, биологиялық мәселені шешуге үйренсе, ол ғылымға және жаратылыстану бағытындағы мамандықтарға саналы түрде қызығушылық танытуы мүмкін.

Мұғалім үшін де функционалдық сауаттылықты дамыту үнемі әдістемелік ізденісті талап етеді. Сабаққа дайындық кезінде тек тақырып мазмұнын беруді емес, оқушының сол біліммен не істейтінін ойластыру қажет. Бұл үшін мұғалім түрлі жағдаяттық тапсырмалар, зерттеу жұмыстары, деректерге негізделген есептер, графиктер, кестелер және функционалдық тесттер әзірлеп, оларды жүйелі түрде қолдануы керек.

Әсіресе бір тапсырманың бірнеше дағдыны қатар дамытуына назар аударған тиімді. Мысалы, экологиялық мәтінмен жұмыс барысында оқушы мәтінді оқиды, терминдерді анықтайды, деректі талдайды, мәселенің себебін түсіндіреді, шешу жолын ұсынады және қорытынды жазады. Осындай кешенді тапсырма бір мезгілде оқу сауаттылығын, биологиялық сауаттылықты, сыни ойлауды және коммуникативтік дағдыны дамытады.

Оқушының функционалдық сауаттылығын дамытуға бағытталған сабақта мұғалімнің сұрақ қою мәдениеті де маңызды. Қарапайым «Не?», «Қайда?», «Қашан?» сұрақтарымен қатар «Неліктен?», «Қалай дәлелдейсің?», «Егер жағдай өзгерсе не болады?», «Қандай қорытынды жасауға болады?», «Бұл құбылыстың өмірлік маңызы қандай?» деген сұрақтар жиі қолданылуы қажет. Мұндай сұрақтар оқушыны жоғары деңгейлі ойлау әрекетіне жетелейді.

Сонымен қатар оқушыға өз шешімін негіздеуге уақыт беру маңызды. Кейде сабақтағы жылдам жауап беруге бағытталған жұмыс оқушының терең ойлануына мүмкіндік бермейді. Сондықтан күрделі тапсырмаларда ойлану, талдау және жауапты дәлелдеу кезеңдері қарастырылуы тиіс.

Биология сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту үшін тақырыптық тапсырмалар банкін қалыптастыру мұғалім жұмысының тиімділігін арттырады. Мұндай банкте теориялық сұрақтар, практикалық жағдаяттар, есептер, тесттер, терминологиялық тапсырмалар, зерттеу сұрақтары, графиктер мен кестелер болуы мүмкін. Мұғалім оларды оқушының деңгейіне және сабақ мақсатына қарай таңдап қолданады.

Мысалы, «Адам ағзасындағы заттардың тасымалдануы» тақырыбына арналған тапсырмалар банкіне қан құрамын анықтауға арналған тест, жүрек соғу жиілігін есептейтін есеп, қан айналым шеңберлерін салыстыру тапсырмасы, тәжірибелік пульс өлшеу жұмысы, «гемоглобин», «эритроцит», «артерия», «вена», «капилляр» терминдерімен жұмыс және жүрек-қантамыр жүйесінің денсаулығына қатысты жағдаяттық тапсырма енгізілуі мүмкін. Мұндай жүйелілік оқыту нәтижесінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Биологиялық сауаттылықтың қалыптасуы оқушының ғылыми дүниетанымын дамытады. Ол табиғаттағы құбылыстарды кездейсоқ немесе түсініксіз оқиға ретінде емес, белгілі заңдылықтарға негізделген үдеріс ретінде қабылдай бастайды. Мысалы, маусымдық өзгерістер, ағзалардың бейімделуі, тұқымқуалаушылық, экологиялық тепе-теңдік сияқты құбылыстарды ғылыми тұрғыдан түсіндіре алады.

Бұл дағды әсіресе жалған ғылыми ақпарат кең таралған қазіргі қоғамда өте маңызды. Биологиялық сауаты қалыптасқан оқушы ғылыми дәлелдің маңызын түсінеді, сенімді дереккөз бен дәлелсіз пікірді ажыратуға тырысады. Ол кез келген ақпаратты дайын түрде қабылдамай, «Бұл тұжырым немен дәлелденген?», «Ақпараттың дереккөзі сенімді ме?», «Басқа ғылыми деректермен сәйкес келе ме?» деген сұрақтар қоя алады.

Осы тұрғыдан алғанда биология пәні оқушының сыни ойлау мәдениетін қалыптастыруда ерекше мүмкіндікке ие. Себебі биология тірі табиғаттағы нақты нысандар мен үдерістерді зерттейді, тәжірибе мен бақылауға сүйенеді. Сондықтан сабақта ғылыми әдістің негізгі элементтерін қолдану – сұрақ қою, болжам жасау, тәжірибе жүргізу, деректерді талдау және қорытынды жасау – оқушыны дәлелге негізделген ойлауға үйретеді.

Оқушылардың биологиялық сауаттылығын дамытуда мектеп пен отбасының байланысы да пайдалы болуы мүмкін. Кейбір практикалық тапсырмаларды үй жағдайында орындауға болады. Мысалы, отбасының бір апталық тағам мәзірін талдау, өсімдікке күтім жасау, тұрмыстық қалдықтарды сұрыптау, су тұтынуды есептеу, күнделікті қозғалыс белсенділігін бақылау сияқты жұмыстар биология пәнінің өмірлік мазмұнын күшейтеді. Дегенмен мұндай тапсырмалар оқушыға шамадан тыс жүктеме түсірмей, нақты оқу мақсатына бағытталуы тиіс.

Мұғалім оқушының жетістігін бағалағанда тек дұрыс жауап санын ғана емес, оның ойлау үдерісін, дәлелдеу қабілетін, терминдерді дұрыс қолдануын, зерттеу дағдысын, қорытынды жасауын да ескеруі қажет. Бұл үшін бағалау критерийлері алдын ала анық әрі түсінікті болғаны дұрыс. Мысалы, биологиялық есепті бағалау кезінде «шартты дұрыс түсінді», «қажетті заңдылықты қолданды», «есептеуді дұрыс жүргізді», «биологиялық қорытынды жасады» деген критерийлер пайдалануға болады.

Практикалық жұмыста «қауіпсіздік ережесін сақтады», «құралдарды дұрыс пайдаланды», «бақылауды нақты жүргізді», «деректерді дұрыс тіркеді», «нәтижені ғылыми тұрғыдан түсіндірді» деген көрсеткіштер қолданылуы мүмкін. Осындай бағалау жүйесі оқушыға өз жұмысының сапасын түсінуге мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда, теориялық-практикалық тапсырмалар, биологиялық есептер, тест тапсырмалары және терминдер жүйесін кешенді қолдану оқушының пәндік білімін ғана емес, өмірлік құзыреттілігін де дамытады. Мұндай сабақтарда білім алушы тек ақпаратты есте сақтаушы емес, оны қолданушы, талдаушы, дәлелдеуші, зерттеуші және шешім қабылдаушы тұлға ретінде қалыптасады. Бұл қазіргі білім берудің негізгі талаптарына сәйкес келеді.

Қорытынды. Биология пәнін оқытудың басты мақсаты – оқушыға тірі табиғат туралы ғылыми білім беру ғана емес, сол білімді күнделікті өмірде саналы және тиімді қолдана алатын тұлға қалыптастыру. Осы мақсатқа жетуде теориялық-практикалық тапсырмалар, биологиялық есептер, тест тапсырмалары және терминдер жүйесін өзара сабақтастыра пайдалану ерекше маңызға ие. Теориялық тапсырмалар негізгі ұғымдар мен заңдылықтарды түсінуге мүмкіндік береді, практикалық жұмыстар білімді әрекет арқылы бекітеді, биологиялық есептер логикалық және сандық ойлауды дамытады, тест тапсырмалары білімді жүйелеуге және талдауға үйретеді, ал терминдер жүйесі ғылыми тіл мен биологиялық дүниетанымды қалыптастырады. Бұл құралдардың барлығы біртұтас жүйеде қолданылған жағдайда оқушының функционалдық және биологиялық сауаттылығы тұрақты дамиды.

Функционалдық сауаттылығы қалыптасқан оқушы биологиялық ақпаратты түсінеді, оны талдайды, салыстырады, ғылыми деректерді пайдаланып қорытынды жасайды және алған білімін жаңа жағдайда қолдана алады. Ол денсаулық, экология, тұқымқуалаушылық, тамақтану, табиғатты қорғау сияқты өмірлік мәселелерге ғылыми тұрғыдан қарайды. Ал биологиялық сауаттылық оқушыға тірі табиғаттағы үдерістер мен құбылыстарды түсіндіруге, ғылыми терминдерді дұрыс қолдануға, ағза мен қоршаған орта арасындағы өзара байланысты түсінуге мүмкіндік береді.

Осыған байланысты биология мұғалімінің міндеті оқушыға дайын білімді ұсынумен шектелмеуі тиіс. Мұғалім әр сабақта білімді қолдануды, зерттеуді, дәлелдеуді, болжауды және қорытынды жасауды талап ететін тапсырмалар жүйесін ұйымдастыруы қажет. Сабақ мазмұны өмірмен, нақты жағдайлармен және оқушының тәжірибесімен байланыстырылғанда ғана білім функционалдық сипат алады.

Сондықтан биология пәнінде теориялық-практикалық тапсырмаларды, есептерді, тесттерді және терминологиялық жұмыстарды жүйелі әрі мақсатты қолдану қазіргі оқушының ғылыми ойлауын, зерттеушілік қабілетін, ақпараттық мәдениетін және өмірлік құзыреттілігін қалыптастырудың тиімді жолы болып табылады. Мұндай әдістемелік бағыт білім алушының пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, оның табиғат пен адам өміріне жауапкершілікпен қарайтын, ғылыми негізде шешім қабылдай алатын сауатты тұлға болып қалыптасуына мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
  2. Қазақстан Республикасында орта білім беру мазмұнын жаңарту аясындағы биология пәні бойынша оқу бағдарламалары.
  3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
  4. PISA Assessment and Analytical Framework. Science, Reading and Mathematics Frameworks. – Paris: OECD Publishing.
  5. PISA 2022 Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing, 2023.
  6. Блум Б. Білім беру мақсаттарының таксономиясы. Оқыту нәтижелерін жіктеу мәселелері бойынша еңбектер.
  7. Выготский Л.С. Педагогикалық психология. – Мәскеу.
  8. Давыдов В.В. Дамыта оқыту теориясы. – Мәскеу.
  9. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование.
  10. Пономарева И.Н., Корнилова О.А., Кучменко В.С. Общая методика обучения биологии. – Москва.
  11. Пономарева И.Н. Биологияны оқыту әдістемесі бойынша еңбектер.
  12. Верзилин Н.М., Корсунская В.М. Общая методика преподавания биологии. – Москва.
  13. Пасечник В.В. Биологияны оқытудың заманауи әдістері мен технологиялары жөніндегі оқу-әдістемелік еңбектер.
  14. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва.
  15. Зимняя И.А. Ключевые компетенции как результативно-целевая основа компетентностного подхода в образовании. – Москва.
  16. Хуторской А.В. Ключевые компетенции и образовательные стандарты. – Москва.
  17. Education for Sustainable Development: A Roadmap. – Paris: UNESCO.
  18. Биология пәні бойынша жалпы білім беретін мектептерге арналған оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендер. – Алматы.

 

Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Selected Journals

Total amount: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Payment

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Your data is stored privately and securely.

Contact

📍
Address

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Phone *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy