Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – білім алушыны дайын ақпаратты қабылдаушы ретінде ғана емес, алған білімін күнделікті өмірде қолдана алатын, мәселені жан-жақты талдайтын, зерттеу жүргізетін және тиімді шешім қабылдайтын тұлға ретінде қалыптастыру. Осы тұрғыдан алғанда STEM тәсілі білім беру үдерісін жаңғыртудың тиімді бағыттарының бірі болып саналады. STEM – жаратылыстану ғылымдары, технология, инженерия және математиканы өзара кіріктіре отырып оқытуға негізделген тәсіл. География пәні өзінің мазмұндық ерекшелігі бойынша STEM бағыттарын сабақ барысында кешенді қолдануға кең мүмкіндік береді. Себебі география табиғи құбылыстарды зерттеумен қатар, статистикалық мәліметтерді өңдеу, карталарды талдау, модельдер құру, геоақпараттық технологияларды пайдалану, табиғи және әлеуметтік-экономикалық мәселелердің шешімін іздеу сияқты әрекеттерді қамтиды. Мақалада география сабақтарында STEM тәсілдерін қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері, білім алушылардың зерттеушілік, инженерлік, математикалық және технологиялық дағдыларын қалыптастыру жолдары қарастырылады. Сонымен қатар практикалық тапсырмалар мен жобалық жұмыстарды ұйымдастырудың тиімділігі, STEM тәсілінің оқушылардың функционалдық сауаттылығына, шығармашылық белсенділігіне және пәнге деген қызығушылығына әсері талданады.
Қазіргі қоғамда ғылым мен технологияның қарқынды дамуы білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Білім алушының тек теориялық білімді меңгеруі жеткіліксіз, ол ақпаратты іздеу, саралау, салыстыру, нақты мәселенің шешімін ұсыну, цифрлық құралдарды пайдалану және өз идеясын тәжірибе жүзінде жүзеге асыру дағдыларына ие болуы қажет. Осы қажеттіліктерге жауап беретін білім беру бағыттарының бірі – STEM тәсілі. STEM атауы Science – ғылым, Technology – технология, Engineering – инженерия және Mathematics – математика ұғымдарының алғашқы әріптерінен құралған. Оның негізгі ерекшелігі бірнеше пәннің мазмұнын бір-бірінен бөлек қарастырмай, нақты өмірлік мәселелерді шешу барысында кіріктіріп қолдану болып табылады. Мұндай оқыту білім алушының теориялық білім мен практикалық әрекетті байланыстыруына мүмкіндік береді.
География пәні STEM тәсілін жүзеге асыру үшін қолайлы пәндердің бірі болып табылады. География табиғи және қоғамдық үдерістерді кешенді қарастырады. Оқушылар сабақ барысында климаттық құбылыстарды зерттейді, жер бедерінің қалыптасуын түсіндіреді, халық саны мен шаруашылық көрсеткіштерін салыстырады, картографиялық материалдарды талдайды, табиғи ресурстардың таралу заңдылықтарын анықтайды. Бұл жұмыстардың барлығы ғылыми зерттеу, сандық есептеу, технологиялық құралдарды пайдалану және практикалық шешімдерді жобалау әрекеттерімен тікелей байланысты. Сондықтан география сабағында STEM элементтерін қолдану пән мазмұнын терең меңгерумен қатар, білім алушының зерттеушілік ойлауын дамытады.
STEM тәсілін география сабағында қолданудың басты артықшылығы – оқушыны нақты әрекетке бағыттау. Дәстүрлі сабақ барысында мұғалім тақырыпты түсіндіріп, оқушы дайын ақпаратпен жұмыс жасауы мүмкін. Ал STEM негізіндегі сабақта оқушы алдына белгілі бір мәселе қойылып, оны шешудің жолдарын өзі іздейді. Мысалы, «Мектеп аумағындағы температура неге әр жерде әртүрлі?» деген мәселені зерттеу үшін оқушылар мектеп аумағының бірнеше нүктесіндегі ауа температурасын өлшеп, алынған мәліметтерді салыстырады, жер бетінің жамылғысын, көлеңкенің орналасуын, ғимараттардың әсерін анықтайды. Нәтижелерін кестеге енгізіп, график құрып, микроклиматтық айырмашылықтардың себептерін түсіндіреді. Мұндай тапсырмада жаратылыстану ғылымдары арқылы температураның өзгеру себептері түсіндірілсе, технология арқылы цифрлық термометр немесе мобильді қосымша қолданылады, математикалық бағытта орташа көрсеткіш есептеліп, график құрылады. Осылайша бір ғана географиялық тапсырмада STEM бағыттары өзара байланысады.
География сабағында STEM тәсілінің ғылыми компонентін жүзеге асыру оқушылардың бақылау, болжам жасау, тәжірибе жүргізу және қорытынды шығару дағдыларын қалыптастыруға негізделеді. Мысалы, климат тақырыптарын меңгеру кезінде жауын-шашынның таралуын, ауа температурасының өзгеруін, желдің бағыты мен жылдамдығын зерттеуге болады. Оқушылар белгілі бір аумақтағы климаттық көрсеткіштердің өзгеру себептерін анықтап, бірнеше жылға арналған статистикалық мәліметтерді салыстырады. Мұндай жұмыс барысында олар ғылыми деректермен жұмыс істеуді, себеп-салдарлық байланысты анықтауды және өзінің қорытындысын дәлелдер арқылы негіздеуді үйренеді.
Технологиялық компонент география сабақтарының қазіргі мазмұнымен тығыз байланысты. Бүгінгі таңда географиялық зерттеулерде сандық карталар, жерсеріктік суреттер, геоақпараттық жүйелер, электрондық кестелер және әртүрлі онлайн платформалар кеңінен қолданылады. Осындай технологияларды мектеп сабақтарына енгізу оқушының цифрлық сауаттылығын арттырып қана қоймай, географиялық ақпаратты түсіну мүмкіндігін кеңейтеді. Мысалы, электронды картаның көмегімен белгілі бір аймақтың жер бедерін, табиғат зоналарын, көлік желісін немесе халықтың орналасуын зерттеуге болады. Жерсеріктік кескіндерді салыстыру арқылы қала аумағының кеңеюін, орман алқабының өзгеруін немесе су нысандарының көлеміндегі өзгерістерді анықтау мүмкіндігі бар. Бұл жұмыстар оқушыға географиялық құбылысты тек оқулықтағы сурет арқылы емес, шынайы кеңістіктік деректер негізінде талдауға мүмкіндік береді.
Инженерлік компонент география пәнінде мәселені анықтау, шешу жолдарын жобалау, модель жасау және ұсынылған шешімді бағалау арқылы жүзеге асады. Мысалы, оқушыларға «елді мекенді су тасқынынан қорғаудың тиімді жолын ұсыну» тапсырмасы берілуі мүмкін. Олар алдымен аумақтың жер бедерін, өзеннің бағытын, жауын-шашын мөлшерін және елді мекеннің орналасуын зерттейді. Кейін су тасқыны қаупін азайту үшін бөгет, су бұру арнасы немесе жасыл белдеу секілді шешімдердің моделін ұсынады. Мұндай жұмыс білім алушылардың инженерлік ойлауын дамытып, табиғи жағдайларды ескере отырып шешім қабылдауға үйретеді. Оқушы тек мәселенің себебін анықтап қана қоймай, оны шешудің нақты нұсқасын жобалайды.
Математикалық компонент географиялық білімнің маңызды бөлігі болып табылады. География сабақтарында масштаб есептеу, қашықтықты анықтау, халық тығыздығын есептеу, табиғи өсім көрсеткіштерін салыстыру, климаттық көрсеткіштердің орташа мәнін табу сияқты көптеген математикалық әрекеттер орындалады. STEM тәсілінде бұл есептеулер нақты зерттеу мәселесін шешудің құралына айналады. Мысалы, белгілі бір облыстың халық тығыздығын анықтау үшін оқушы аумақтың көлемі мен халық санын пайдаланып есеп жүргізеді, кейін нәтижесін басқа аймақтармен салыстырады және айырмашылықтың географиялық себептерін түсіндіреді. Осылайша математикалық есептеу жеке мақсат болмай, географиялық заңдылықты түсіндіру құралы ретінде қолданылады.
STEM тәсілін қолдануда мұғалімнің рөлі де өзгереді. Мұғалім дайын ақпаратты жеткізуші ғана емес, білім алушының зерттеу жұмысын ұйымдастырушы, бағыттаушы және кеңесші қызметін атқарады. Ол оқушылар алдына мәселе қояды, қажетті деректермен жұмыс істеудің жолдарын көрсетеді, қауіпсіздік талаптарын түсіндіреді, зерттеу нәтижелерін талқылауға жағдай жасайды. Бұл жерде оқушының дербестігіне ерекше мән беріледі. Егер әр тапсырманың шешімін мұғалім алдын ала көрсетіп берсе, STEM тәсілінің зерттеушілік мәні төмендейді. Сондықтан оқушыларға болжам жасауға, қателесуге, бірнеше шешімді салыстыруға және өз таңдауын негіздеуге мүмкіндік берілуі қажет.
География сабақтарында STEM тәсілдерін тиімді қолданудың тағы бір ерекшелігі – пәнаралық байланысты күшейту. Географиялық құбылыстар табиғатта бір-бірімен тығыз байланыста болғандықтан, оларды тек бір пән шеңберінде толық түсіндіру әрдайым мүмкін бола бермейді. Мысалы, өзеннің ағыс жылдамдығын зерттеген кезде географиямен қатар физикадағы жылдамдық ұғымы, математикадағы өлшеу және есептеу дағдылары пайдаланылады. Топырақтың құрамын зерттеуде химиялық білім қажет болуы мүмкін. Экологиялық мәселелерді қарастыру барысында биология, химия және технология пәндерімен байланыс орнайды. Осындай кіріктіру білім алушыға мектеп пәндерінің өзара байланысын түсінуге және білімді тұтас жүйе ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.
STEM тәсілі білім алушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда да маңызды орын алады. Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адамның алған білімін нақты өмірлік жағдайларда тиімді қолдана білу қабілеті. Географияда бұл дағды күнделікті өмірге тікелей байланысты. Адам ауа райы болжамын түсінеді, картамен бағдарланады, табиғи қауіптерді бағалайды, көлік бағытын таңдайды, қоршаған ортаның жағдайына қатысты ақпаратты талдайды. STEM тапсырмалары осындай жағдайларды сабақ мазмұнына енгізуге мүмкіндік береді. Мысалы, оқушыларға белгілі бір елді мекенде күн электр станциясын орналастыру үшін қолайлы аумақты таңдау тапсырмасы берілсе, олар күн сәулесінің мөлшерін, жер бедерін, инфрақұрылымды, тұрғын аймақтардың орналасуын және экономикалық тиімділікті салыстыруы қажет. Мұндай кешенді тапсырма географиялық білімді практикалық шешім қабылдаумен ұштастырады.
STEM тәсілдерін география сабақтарына енгізу оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруға да ықпал етеді. Себебі оқушы сабақта тек мәтін оқып, сұрақтарға жауап берумен шектелмей, нақты құбылысты зерттейді, өлшейді, салыстырады, модель жасайды және өз жобасының нәтижесін ұсынады. Әсіресе практикалық және зертханалық сипаттағы тапсырмалар оқушының танымдық белсенділігін арттырады. Мысалы, «Жергілікті жердің экологиялық жағдайын бағалау» тақырыбында оқушылар мектеп маңындағы ауаның, судың немесе топырақтың жағдайы туралы ақпарат жинай алады. Олар бақылау жүргізіп, фотосуреттер түсіріп, картаға нысандарды белгілеп, мәліметтерді кестеге енгізеді. Соңында өздері жинақтаған деректер негізінде экологиялық жағдайға баға береді және оны жақсарту бойынша ұсыныстар әзірлейді. Мұндай жұмыс оқушыға өз ортасын зерттеу арқылы географиялық білімнің өмірмен тікелей байланысын сезінуге мүмкіндік береді.
География сабағында STEM тәсілдерін қолданудың тиімді формаларының бірі – жобалық жұмыс. Жобалық жұмыс барысында білім алушылар белгілі бір мәселені ұзақ немесе қысқа мерзім ішінде зерттеп, оның нәтижесінде нақты өнім ұсынады. Бұл өнім карта, макет, модель, инфографика, презентация, есеп немесе практикалық ұсыныс түрінде болуы мүмкін. Мысалы, «Болашақтың экологиялық қаласы» тақырыбындағы жобада оқушылар қала аумағын жоспарлап, тұрғын аймақтарды, өндіріс орындарын, жасыл белдеулерді, көлік желілерін және су нысандарын орналастырады. Олар аумақты тиімді ұйымдастыру үшін жер бедері, жел бағыты, су көздерінің орналасуы, халық тығыздығы және экологиялық қауіпсіздік секілді факторларды ескереді. Осы тапсырма барысында географиялық білім инженерлік жобалаумен, математикалық есептеулермен және технологиялық құралдарды пайдаланумен ұштасады.
STEM жобаларын ұйымдастыруда нақты мәселенің оқушыға түсінікті әрі өмірмен байланысты болуы маңызды. Тек күрделі ғылыми ұғымдарды қолдану оқушының қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Сондықтан тапсырма мектеп немесе жергілікті ортадағы нақты жағдайларға негізделгенде оның маңыздылығы артады. Мысалы, мектеп ауласындағы көгалдандыру жоспарын құру, жаңбыр суын тиімді пайдалану жолдарын ұсыну, қауіпсіз жаяу жүргінші бағытын анықтау немесе тұрмыстық қалдықтарды сұрыптау жүйесін жобалау сияқты тақырыптар оқушылар үшін түсінікті әрі практикалық мәні жоғары тапсырмалар болып табылады. Мұндай жобаларда география пәнінің табиғи, әлеуметтік және экономикалық мазмұны өзара байланысады.
География сабақтарында STEM тәсілдерін қолдануда далалық зерттеу жұмыстарының да маңызы зор. Далалық зерттеу оқушылардың қоршаған ортаны тікелей бақылауына және нақты географиялық мәлімет жинауына мүмкіндік береді. Мысалы, оқушылар жергілікті жердің жер бедерін сипаттап, биіктік айырмашылықтарын өлшей алады, өзен немесе арық суының ағыс жылдамдығын анықтай алады, белгілі бір аумақтағы өсімдік жамылғысының таралуын картаға түсіре алады. Осындай жұмыстарда смартфондағы GPS, компас, карта қосымшалары, электрондық өлшеу құралдары пайдаланылса, STEM тәсілінің технологиялық бағыты да жүзеге асады. Далалық зерттеуден кейін жиналған мәліметтерді сыныпта өңдеу, диаграмма, график және карта түрінде көрсету оқушылардың математикалық және ақпараттық сауаттылығын дамытады.
STEM тапсырмаларын ұйымдастыруда топтық жұмыс тиімді нәтиже береді. Себебі шынайы ғылыми және инженерлік жобалар көбіне бірнеше адамның бірлескен еңбегі арқылы жүзеге асады. География сабағында да оқушыларды шағын топтарға бөліп, әрқайсысына белгілі бір міндет жүктеуге болады. Бір оқушы мәлімет жинауға жауап берсе, екіншісі есептеулер жүргізеді, үшіншісі картографиялық материал әзірлейді, төртіншісі қорытындыны ұсынады. Мұндай жұмыс білім алушылардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау, пікір алмасу, жауапкершілікті бөлісу және ортақ шешім қабылдау дағдыларын қалыптастырады. Сонымен қатар топтық жұмыста әр оқушы өзінің қабілетіне сәйкес әрекет түрін таңдап, жобаның жалпы нәтижесіне үлес қоса алады.
География сабағында STEM тәсілін жүзеге асыру кезінде проблемалық оқыту әдісін қолдану да тиімді. Проблемалық жағдай оқушыны дайын жауапты қабылдауға емес, мәселенің шешімін іздеуге бағыттайды. Мысалы, «Неліктен бір ендікте орналасқан екі қаланың климаты әртүрлі?» деген сұрақ оқушыны географиялық ендікпен қатар мұхит ағыстары, жер бедері, ауа массалары және мұхиттан қашықтық сияқты факторларды зерттеуге мәжбүр етеді. Егер осы мәселеге сандық мәліметтер мен климаттық диаграммалар қосылса, оқушы салыстыру, есептеу және қорытынды жасау әрекеттерін орындайды. Мұндай тапсырмалар білім алушының логикалық және сыни ойлауын дамытады.
Климат тақырыптарын оқытуда STEM тәсілдерін ерекше тиімді қолдануға болады. Мысалы, оқушылар қарапайым метеорологиялық станция моделін жасап, белгілі бір уақыт аралығында ауа температурасы, атмосфералық қысым, жел бағыты мен жауын-шашын мөлшері туралы мәлімет жинай алады. Бұл жұмыс бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен өлшеу құралдарының жұмыс істеу принципі түсіндіріледі, кейін оқушылар бақылау жүргізеді, мәліметтерді кестеге енгізеді, орташа көрсеткіштерді есептейді және график құрады. Соңында бақылау нәтижелерін ресми ауа райы мәліметтерімен салыстырып, айырмашылықтардың себептерін анықтайды. Осындай тапсырма географияның теориялық мазмұнын ғылыми зерттеумен және технологиямен байланыстырады.
Гидросфера тақырыбында да STEM элементтерін қолдануға мүмкіндік мол. Мысалы, оқушылар су айналымының моделін құрып, булану, конденсация және жауын-шашынның түзілу үдерістерін тәжірибе арқылы көрсете алады. Сонымен қатар жергілікті су ресурстарын тиімді пайдалану мәселесін зерттеуге болады. Оқушылар белгілі бір отбасының немесе мектептің тәуліктік су тұтынуын есептеп, суды үнемдеудің нақты жолдарын ұсынады. Бұл жерде математикалық есептеулер, экологиялық білім және инженерлік шешімдер өзара бірігеді. Оқушы тек суды үнемдеу қажеттілігін айтып қана қоймай, нақты деректерге сүйене отырып қанша су үнемдеуге болатынын есептейді.
Литосфера тақырыптарында STEM тәсілін модельдеу арқылы жүзеге асыруға болады. Жер бедерінің қалыптасуы, тектоникалық қозғалыстар, жанартаулар мен жер сілкіністері оқушылар үшін қызықты тақырыптардың қатарына жатады. Осы құбылыстарды қарапайым модельдер арқылы көрсету олардың мәнін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, литосфералық тақталардың қозғалысын әртүрлі материалдар көмегімен модельдеу, сейсмикалық тұрақты ғимарат үлгісін құрастыру немесе жер сілкінісі кезінде қауіпсіз құрылыс қандай болуы керектігін зерттеу оқушылардың инженерлік ойлауын дамытады. Мұнда басты назар сыртқы көрініске емес, модельдің географиялық немесе физикалық үдерісті қаншалықты дұрыс көрсететініне аударылуы керек.
Әлеуметтік және экономикалық география тақырыптарында да STEM тәсілін қолдану маңызды. Кей жағдайда STEM тек жаратылыстану бағытындағы тақырыптарға қатысты деген түсінік қалыптасуы мүмкін. Алайда халық географиясы, урбандалу, көлік, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы тақырыптарында да сандық деректермен жұмыс, модельдеу және технологиялық талдау кеңінен жүзеге асады. Мысалы, оқушылар белгілі бір қаланың халық санының өзгеру динамикасын бірнеше жыл бойынша зерттеп, диаграмма құрады, өсу немесе азаю себептерін анықтайды және болашақтағы өзгеріске болжам жасайды. Егер осы деректер картаға түсірілсе, кеңістіктік талдау да орындалады.
Урбандалу тақырыбында «Қаладағы көлік қозғалысын қалай тиімді ұйымдастыруға болады?» деген мәселе негізінде STEM тапсырмасы берілуі мүмкін. Оқушылар белгілі бір ауданның көше желісін зерттеп, көлік ағыны көп бағыттарды анықтайды, қоғамдық көлік аялдамаларының орналасуын бағалайды және кептелісті азайтудың жолдарын ұсынады. Олар маршрутты өзгерту, велосипед жолдарын енгізу, жаяу жүргінші аймақтарын кеңейту немесе жаңа көлік бағытын ұсыну сияқты шешімдерді қарастыруы мүмкін. Мұнда географиялық кеңістік, математикалық есеп, технологиялық карта және инженерлік жобалау бір тапсырмада тоғысады.
Ауыл шаруашылығы географиясын оқыту барысында оқушылар белгілі бір дақылды өсіруге қолайлы аумақты таңдауға арналған зерттеу жүргізе алады. Ол үшін климаттық көрсеткіштерді, топырақ түрін, су ресурстарын және жер бедерін салыстыру қажет. Мысалы, бидай, күріш немесе мақта шаруашылығының таралуын зерттегенде оқушылар әр дақылдың жылу мен ылғалға қажеттілігін анықтап, Қазақстан аумағындағы қолайлы өңірлерді картадан көрсетеді. Бұл тапсырманы күрделендіру үшін су ресурстарының шектеулілігін немесе климат өзгерісінің ықпалын ескеріп, болашақтағы тиімді ауыл шаруашылығы моделін ұсынуға болады.
Қазақстан географиясын оқытуда STEM тәсілдерінің мүмкіндігі ерекше. Себебі еліміздің табиғи жағдайы, ресурстары, экологиялық проблемалары және экономикалық кеңістігі зерттеу үшін көптеген нақты тақырып ұсынады. Арал теңізінің тартылуы, Каспий теңізі деңгейінің өзгеруі, Балқаш көлінің экологиялық мәселелері, шөлейттену, мұздықтардың азаюы, су ресурстарының тапшылығы және ірі қалалардағы ауа ластануы сияқты мәселелер STEM жобаларына негіз бола алады. Оқушылар осы тақырыптар бойынша статистикалық деректерді жинап, уақыт бойынша өзгерісін анықтап, карта және диаграмма жасап, мәселенің ықтимал шешу жолдарын ұсына алады. Мұндай зерттеулер оқушылардың өз елінің географиялық мәселелеріне жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді.
Мысалы, «Арал теңізінің көлемі қалай өзгерді?» тақырыбында оқушылар әр жылдардағы жерсеріктік суреттерді салыстырып, су айдынының азаю динамикасын анықтай алады. Олар карта масштабын пайдаланып, шамамен аудан өзгерісін есептеп, теңіздің тартылуына әсер еткен себептерді зерттейді. Кейін экологиялық, әлеуметтік және экономикалық салдарын жүйелеп, аймақты қалпына келтіру бойынша жүргізілген немесе жүргізілуі мүмкін шараларды бағалайды. Бұл жұмыс географиялық зерттеу, технологиялық құрал, математикалық есеп және экологиялық шешім элементтерін біріктіреді.
Геоақпараттық жүйелерді қолдану географиядағы STEM тәсілінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. GIS технологиялары әртүрлі географиялық мәліметтерді картада көрсетуге, қабаттар арқылы салыстыруға және кеңістіктік талдау жүргізуге мүмкіндік береді. Мектеп деңгейінде күрделі кәсіби бағдарламаларды толық меңгеру міндетті емес. Оқушыларға қарапайым цифрлық карталарды қолдану, координаттарды анықтау, маршрут құру, нысандарды белгілеу және әртүрлі аумақтарды салыстыру дағдыларын үйретудің өзі маңызды. Мысалы, мектеп маңындағы әлеуметтік нысандардың картасын жасау, жасыл аймақтарды белгілеу немесе қауіпсіз маршрутты көрсету – оқушының кеңістіктік ойлауын дамытатын практикалық жұмыс.
Қазіргі кезде смартфон мен планшет те география сабағындағы STEM құралдарының бірі бола алады. Арнайы қосымшалар арқылы географиялық координаттарды анықтау, биіктікті өлшеу, компаспен бағыт табу, ауа райы көрсеткіштерін бақылау немесе картадан маршрут құру мүмкіндігі бар. Бірақ цифрлық құрал сабақтың мақсаты емес, оқу міндетін шешудің құралы ретінде қолданылуы тиіс. Технологияны қолданудың тиімділігі оның оқушыға жаңа мәлімет алуға, зерттеу жүргізуге немесе нәтижені сапалы көрсетуге қаншалықты көмектесетінімен анықталады. Сондықтан мұғалім кез келген цифрлық ресурсты тек қызықты болғаны үшін емес, сабақтың нақты мақсатына сәйкес таңдауы қажет.
STEM сабақтарында модельдеу әдісінің рөлі де үлкен. Географияда көптеген үдерістерді тікелей бақылау мүмкін емес. Мысалы, литосфералық тақталардың қозғалысы өте баяу, атмосфералық циркуляция ауқымды кеңістікте жүреді, ал өзен аңғарының қалыптасуы ұзақ уақытты қажет етеді. Осындай жағдайда модель географиялық құбылысты қарапайым түрде көрсетуге көмектеседі. Оқушылар физикалық модель ғана емес, графикалық, математикалық және цифрлық модельдер де жасай алады. Мысалы, климаттық диаграмма – белгілі бір аумақ климатының графикалық моделі, ал демографиялық болжам – математикалық модель. Осы тұрғыдан қарағанда, география сабағындағы көптеген дәстүрлі жұмыстарды STEM мазмұнына сай жетілдіруге болады.
STEM тәсілін қолдану барысында бағалау жүйесі де дәстүрлі тапсырмалардан ерекшеленуі тиіс. Егер оқушы жобалық немесе зерттеу жұмысын орындаса, тек соңғы нәтиже ғана емес, жұмыстың орындалу үдерісі де ескерілуі қажет. Бағалау критерийлеріне мәселені дұрыс анықтау, дерек жинау, ақпаратты талдау, математикалық есептеудің дұрыстығы, шешімнің негізділігі, модельдің сапасы, топпен жұмыс және қорытындыны ұсыну қабілеті енгізілуі мүмкін. Бұл жағдайда оқушы өзінің қай дағдысы жақсы дамығанын және қай бағытта жетілдіру қажет екенін түсінеді.
Қалыптастырушы бағалау STEM сабақтарында ерекше маңызға ие. Мұғалім жұмыс барысында оқушыларға бағыттаушы сұрақтар қойып, аралық кері байланыс береді. Мысалы, «Бұл деректі неге таңдадың?», «Сенің шешімің қандай географиялық факторларға негізделген?», «Нәтижені басқа әдіспен тексеруге бола ма?», «Модельдің қандай шектеулері бар?» деген сұрақтар оқушыны тереңірек ойлауға жетелейді. Мұндай сұрақтар дайын жауапты бермейді, керісінше білім алушының өз шешімін қайта қарауына және дәлелдеуге көмектеседі.
STEM тәсілдерінің тағы бір маңызды мүмкіндігі – оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту. Бір мәселенің бірнеше шешімі болуы мүмкін болғандықтан, оқушыға өз идеясын ұсынуға мүмкіндік беріледі. Мысалы, табиғи апат қаупі бар аумақта қауіпсіз елді мекен моделін құру кезінде барлық топ бірдей шешім ұсынбайды. Бір топ қорғаныс бөгетін жоспарласа, екіншісі тұрғын үйлердің орналасуын өзгертеді, үшіншісі ерте ескерту жүйесін ұсынады. Осы шешімдердің әрқайсысы ғылыми деректермен негізделсе, олардың барлығы құнды болып саналады. Бұл оқушыға өз идеясын еркін дамытуға және оны дәлелдер арқылы қорғауға жағдай жасайды.
Сонымен қатар STEM тәсілі білім алушылардың болашақ мамандықтарға қызығушылығын қалыптастыруға ықпал етеді. География пәні геолог, метеоролог, эколог, гидролог, картограф, геоақпараттық жүйелер маманы, урбанист, инженер, демограф, логист және басқа да көптеген мамандықтармен байланысты. Сабақ барысында нақты кәсіби міндеттерге ұқсас тапсырмалар орындау оқушыға осы мамандықтардың мазмұнын түсінуге көмектеседі. Мысалы, ауа райы деректерін талдау арқылы метеорологтың, жер бедерінің картасын жасау арқылы картографтың, қаланы жоспарлау жобасы арқылы урбанистің жұмыс элементтерімен танысады.
STEM тәсілін табысты енгізу үшін мұғалім сабақтың мақсатын нақты жоспарлауы керек. Әрбір сабақта міндетті түрде төрт компоненттің барлығын бірдей қолдану шарт емес. Ең бастысы – пәндік мазмұн нақты мәселені зерттеу, технологияны тиімді пайдалану, есептеу немесе жобалау әрекеттерімен табиғи түрде байланысуы. Жасанды түрде барлық элементті бір сабаққа енгізу оқу жүктемесін күрделендіріп, негізгі мақсаттан алыстатуы мүмкін. Сондықтан мұғалім тақырыптың мазмұнына сәйкес ең тиімді STEM элементтерін таңдап, оқушы әрекетін жүйелі ұйымдастырғаны дұрыс.
География сабағында STEM тәсілдерін тиімді қолдану үшін оқу үдерісін оқушының белсенді әрекетіне негіздеу маңызды. Мұнда білім алушы дайын мәліметті қабылдаушы ғана емес, мәселені анықтайтын, болжам жасайтын, дерек жинайтын, салыстыратын, есептейтін және қорытынды шығаратын зерттеуші рөлін атқарады. Осындай әрекетке құрылған сабақтар оқушының тек пәндік білімін ғана емес, өмірлік дағдыларын да дамытады. Әсіресе ақпараттың көптігі жағдайында қажетті мәліметті іріктеу, оның дұрыстығын бағалау, сандық көрсеткіштерді түсіндіру және нақты шешім ұсыну қабілеті маңызды болып отыр. География пәнінде бұл дағдыларды қалыптастыруға мүмкіндік жеткілікті, өйткені пән мазмұны табиғи және әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды өзара байланыста қарастыруға негізделеді.
STEM тәсілін қолданған кезде мұғалім оқушылардың жас ерекшелігін және дайындық деңгейін ескеруі қажет. Төменгі сыныптарда қарапайым бақылау, өлшеу және модельдеу тапсырмаларынан бастау тиімді. Мысалы, көлеңкенің ұзындығын өлшеу, ауа температурасын бақылау, қарапайым жер бедері моделін жасау немесе картадағы қашықтықты есептеу сияқты жұмыстар оқушылардың зерттеу дағдыларының бастапқы негізін қалыптастырады. Жоғары сыныптарда тапсырмалар біртіндеп күрделеніп, статистикалық деректерді өңдеу, цифрлық карталарды талдау, экологиялық және экономикалық мәселелер бойынша жобалық шешімдер ұсыну деңгейіне көтерілуі мүмкін. Мұндай сабақтастық STEM тәсілін жүйелі меңгеруге мүмкіндік береді.
География сабақтарында STEM бағытындағы тапсырмаларды оқушының күнделікті өмірімен байланыстыру олардың оқу мотивациясын күшейтеді. Мысалы, «Біздің елді мекенде қандай табиғи қауіптер болуы мүмкін?», «Мектеп аумағын көгалдандыру үшін қай жер тиімді?», «Қаладағы ауаның ластану деңгейін қалай төмендетуге болады?», «Суды қалай үнемдеуге болады?» деген сұрақтар білім алушыға жақын әрі түсінікті. Бұл сұрақтардың жауабын іздеу барысында оқушы географиялық білімді нақты өмірлік жағдаймен байланыстырады. Нәтижесінде сабақ мазмұны абстрактілі теориядан практикалық әрекетке ауысады.
STEM тәсілінің тиімділігі оқушылардың зерттеу нәтижесін жария түрде ұсынуымен де артады. Жоба немесе зерттеу соңында оқушылар өз нәтижесін сынып алдында таныстырып, сұрақтарға жауап беріп, дәлелдерін қорғай алады. Бұл кезеңде тек географиялық білім ғана емес, коммуникативтік дағдылар да қалыптасады. Оқушы ғылыми терминдерді дұрыс қолдануды, ойын жүйелі жеткізуді, диаграмма мен картаны түсіндіруді және басқа пікірлерді тыңдауды үйренеді. Сонымен қатар топтардың жұмыстарын өзара бағалау арқылы сыни ойлау дағдысы дамиды.
STEM тәсілі оқушының қателесуге деген көзқарасын да өзгертеді. Дәстүрлі оқытуда қате көбіне теріс нәтиже ретінде қабылданса, зерттеу мен инженерлік жобалауда қате тәжірибенің маңызды бөлігі ретінде қарастырылады. Мысалы, оқушы жасаған модель күтілген нәтижені бермесе, ол мәселенің себебін анықтап, конструкцияны немесе есептеу әдісін өзгертуге тырысады. Бұл әрекет қайта тексеру, жетілдіру және тәжірибеден қорытынды шығару мәдениетін қалыптастырады. Осындай жұмыс барысында табандылық, жауапкершілік және мәселені соңына дейін шешуге ұмтылу қасиеттері дамиды.
География сабағында STEM тәсілін қолдану кезінде қауіпсіздік талаптары да ескерілуі тиіс. Егер оқушылар далалық зерттеу, тәжірибе немесе құралдармен жұмыс жүргізсе, мұғалім алдын ала қауіпсіздік ережелерін түсіндіруі қажет. Әсіресе су нысандарының маңында, жол қозғалысы бар аумақта немесе табиғи ортада өлшеу жүргізу барысында қауіпсіз бағыт пен бақылау қамтамасыз етілуі керек. Сондай-ақ цифрлық технологияларды қолданғанда жеке мәліметтерді қорғау, сенімді ақпарат көздерін пайдалану және интернеттегі материалдарға сыни көзқараспен қарау дағдыларын қалыптастыру маңызды.
Мұғалім STEM тапсырмаларын дайындау кезінде материалдық базаға да назар аударуы қажет. Дегенмен STEM білім беру міндетті түрде қымбат зертханалық құралдарды қажет етеді деген түсінік дұрыс емес. Көптеген географиялық жобаларды қолжетімді құралдар арқылы ұйымдастыруға болады. Мысалы, картон, қағаз, пластикалық бөтелке, сызғыш, термометр, компас және смартфон секілді қарапайым ресурстар жеткілікті болуы мүмкін. Маңыздысы – қолданылған құралдың күрделілігі емес, оның оқушыға мәселені зерттеуге қаншалықты мүмкіндік беретіні. Осындай көзқарас кез келген мектеп жағдайында STEM элементтерін қолдануға жағдай жасайды.
Сонымен бірге цифрлық технологиялардың қолжетімділігі мұғалімге географиялық мәліметтерді жаңа форматта ұсынуға мүмкіндік береді. Электрондық кестелер арқылы статистикалық мәліметтерді өңдеу, онлайн карталармен жұмыс істеу, диаграмма мен график құру, жерсеріктік суреттерді салыстыру оқушының ақпараттық сауаттылығын қалыптастырады. Мысалы, белгілі бір аймақтың халық саны туралы бірнеше жылдық мәліметті электрондық кестеге енгізіп, автоматты түрде график құруға болады. Оқушы сол график негізінде демографиялық өзгерістің бағытын анықтап, оның ықтимал себептерін түсіндіреді. Мұнда технология деректі көрнекі көрсету құралына айналады.
География сабақтарында STEM тәсілдерін қолдану мұғалімнің кәсіби дамуына да ықпал етеді. Мұғалім тек оқулық мазмұнымен шектелмей, жаңа цифрлық ресурстарды, зерттеу әдістерін, географиялық деректер қорын және жобалық оқыту тәсілдерін меңгеруге ұмтылады. Сонымен қатар басқа пән мұғалімдерімен ынтымақтастық орнатуға мүмкіндік туады. Мысалы, физика мұғалімімен бірге атмосфералық қысым немесе жел энергиясы тақырыбында, математика мұғалімімен бірге статистикалық мәліметтерді өңдеу бойынша, информатика мұғалімімен бірге цифрлық карта жасау бағытында кіріктірілген сабақ ұйымдастыруға болады. Мұндай ынтымақтастық білім мазмұнын тереңдетіп, оқушыға пәндер арасындағы байланысты айқын көрсетеді.
STEM тәсілін енгізудің белгілі бір қиындықтары да кездеседі. Олардың қатарына сабақ уақытының шектеулілігі, мұғалімнің қосымша дайындық қажеттілігі, техникалық құралдардың жеткіліксіздігі және оқушылардың бастапқы зерттеу дағдыларының әртүрлі деңгейде болуы жатады. Бұл мәселелерді бірден күрделі жобалардан бастамай, шағын және нақты тапсырмалар арқылы шешуге болады. Мысалы, толық зерттеу жобасының орнына бір сабақта температура өлшеу, карта бойынша қашықтық есептеу немесе екі аймақтың табиғи көрсеткіштерін салыстыру сияқты шағын STEM тапсырмаларын енгізуге болады. Кейін оқушылар тәжірибе жинақтаған сайын тапсырмалар біртіндеп күрделенеді.
Оқушылардың барлығы бірдей технологиялық немесе математикалық тапсырмаларды бір деңгейде орындамауы мүмкін. Сондықтан STEM сабақтарында саралау тәсілін қолдану тиімді. Мұғалім бір тақырып бойынша күрделілігі әртүрлі тапсырмалар дайындай алады. Мысалы, бір топ дайын мәліметтер негізінде диаграмма жасаса, екінші топ деректерді өзі жинап, есептеу жүргізеді, ал үшінші топ сол мәліметтер негізінде болжам жасап, практикалық ұсыныс әзірлейді. Бұл әр оқушының мүмкіндігіне сәйкес тапсырма орындауына жағдай жасайды және сабаққа қатысу белсенділігін арттырады.
STEM тәсілін қолдану инклюзивті білім беру жағдайында да тиімді ұйымдастырылуы мүмкін. Топтық жұмыста оқушылардың әрқайсысына өзінің қабілетіне сәйкес рөл беруге болады. Бір білім алушы ақпарат іздесе, екіншісі сурет немесе карта дайындайды, үшіншісі өлшеу жүргізеді, төртіншісі нәтижені таныстырады. Бұл тәсіл әр оқушының жалпы жұмысқа үлес қосуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар визуалды материалдар, модельдер, карталар және практикалық әрекеттер ақпаратты әртүрлі тәсілмен қабылдайтын оқушылар үшін қолайлы оқу ортасын қалыптастырады.
География сабағындағы STEM тәсілдерінің маңызды нәтижелерінің бірі – кеңістіктік ойлаудың дамуы. Кеңістіктік ойлау дегеніміз нысандардың орналасуын, олардың өзара қашықтығын, бағытын, таралу заңдылығын және кеңістіктік байланысын түсіне білу. Бұл қабілет картамен, сызбамен, модельмен және геоақпараттық жүйелермен жұмыс кезінде қалыптасады. Мысалы, оқушы белгілі бір өндіріс орнын орналастыру үшін шикізат көзі, көлік жолы, су ресурсы, еңбек күші және тұтынушы нарығының орналасуын салыстырса, ол бірнеше кеңістіктік факторды бір уақытта бағалауды үйренеді. Мұндай дағды тек географияда емес, күнделікті өмірде де қажет.
STEM бағытындағы географиялық тапсырмалар тұрақты даму идеяларын меңгеруге де ықпал етеді. Қазіргі әлемде табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, климаттың өзгеруі, биоалуантүрлілікті қорғау, қалалардың тұрақты дамуы және су ресурстарын сақтау сияқты мәселелер ерекше маңызға ие. Оқушылар осы мәселелер бойынша жоба жасағанда тек табиғи себептерді емес, әлеуметтік және экономикалық салдарды да қарастырады. Мысалы, жаңартылатын энергия көздерін орналастыру мәселесін зерттеу кезінде олар климаттық жағдайды, экономикалық тиімділікті, қоршаған ортаға әсерді және халықтың қажеттілігін қатар бағалайды. Бұл жүйелі ойлау қабілетін қалыптастырады.
Қазақстан жағдайында тұрақты даму мәселелерін география сабақтарындағы STEM жобаларымен байланыстыру өте өзекті. Ел аумағының кеңдігі, климаттық ерекшеліктері, су ресурстарының біркелкі таралмауы, шөлейттену және урбандалу үдерістері көптеген зерттеу тақырыптарын ұсынады. Мысалы, оқушылар белгілі бір облыста жел электр станциясын орналастыруға қолайлы аумақты анықтау үшін жел жылдамдығы, жер бедері, елді мекендер мен электр желілерінің орналасуын зерттей алады. Немесе күн энергетикасын дамыту үшін күн сәулесінің түсу ұзақтығын, бұлттылық деңгейін және жер ресурстарын салыстыра алады. Мұндай тапсырмалар оқушыға еліміздің экономикалық және экологиялық даму мәселелерін ғылыми тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік береді.
География пәнінде STEM тәсілдерін пайдалану оқушының деректермен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастыруда да маңызды. Қазіргі кезде ақпарат өте көп, бірақ оның барлығы бірдей сенімді емес. Оқушы дереккөздің авторын, жарияланған уақытын, мәліметтің өзектілігін және басқа деректермен сәйкестігін тексере білуі керек. Әсіресе климат, халық саны, экономика немесе экология мәселелерінде нақты статистикалық мәліметтермен жұмыс істеу маңызды. Мұғалім оқушыға ресми және сенімді дереккөздерді таңдауды, алынған ақпаратты салыстыруды және қорытынды жасағанда дерекке сүйенуді үйретуі қажет.
STEM тәсілінің тағы бір маңызды қыры – болжау жасау дағдысын дамыту. География көптеген табиғи және қоғамдық үдерістердің даму бағытын талдауға мүмкіндік береді. Оқушылар бұрынғы және қазіргі мәліметтерді салыстыру арқылы болашақтағы ықтимал өзгерістер туралы болжам ұсына алады. Мысалы, қала халқының өсу қарқынын зерттеу арқылы тұрғын үйге, көлікке және әлеуметтік инфрақұрылымға болашақ сұранысты болжауға болады. Климаттық мәліметтерді талдау арқылы температура немесе жауын-шашын режиміндегі өзгерістердің ауыл шаруашылығына ықтимал әсерін анықтауға болады. Мұндай тапсырмалар оқушыны тек өткенді сипаттауға емес, болашақты ғылыми негізде бағалауға үйретеді.
STEM тәсілдерін сабақта қолдану кезінде рефлексияға да уақыт бөлінуі қажет. Жоба немесе зерттеу аяқталғаннан кейін оқушылар қандай жаңа білім алғанын, қандай қиындық кездестіргенін, қандай шешім тиімді болғанын және келесі жолы нені өзгертерін талқылай алады. Бұл оқушының өз оқу әрекетін бағалауына мүмкіндік береді. Рефлексия барысында тек нәтижеге емес, оған жету жолына назар аударылады. Осы арқылы білім алушы жоспарлау, өз әрекетін бақылау және жетілдіру дағдыларын меңгереді.
География пәнін STEM негізінде оқыту білім алушының дүниетанымын кеңейтіп, қоршаған ортадағы құбылыстарға ғылыми тұрғыдан қарауға үйретеді. Оқушы табиғи апаттарды кездейсоқ құбылыс ретінде емес, белгілі бір географиялық заңдылықтармен байланысты үдеріс ретінде түсінеді. Қалалардың өсуін тек халық санының артуымен емес, экономикалық, әлеуметтік, көліктік және табиғи факторлардың өзара әсерімен байланыстырады. Табиғи ресурстарды пайдалануда олардың шектеулілігін және қоршаған ортаға әсерін ескереді. Осындай жүйелі ойлау қазіргі қоғамда жауапты шешім қабылдайтын тұлға қалыптастыруға ықпал етеді.
Қорытындылай келе, география сабағында STEM тәсілдерін қолдану қазіргі білім берудің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. STEM тәсілі ғылым, технология, инженерия және математиканы өзара байланыстыра отырып, географиялық білімді практикалық әрекетпен ұштастыруға мүмкіндік береді. География пәнінің табиғи және әлеуметтік-экономикалық мазмұны зерттеу, есептеу, модельдеу, картографиялық талдау және инженерлік шешімдер ұсыну сияқты жұмыстарды ұйымдастыруға қолайлы жағдай жасайды. STEM негізіндегі сабақтарда оқушы дайын білімді қабылдаушы емес, зерттеуші, жобалаушы және мәселе шешуші ретінде әрекет етеді.
Бұл тәсіл білім алушылардың функционалдық сауаттылығын, сыни және шығармашылық ойлауын, зерттеушілік қабілетін, цифрлық және математикалық сауаттылығын қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен бірге топтық жұмыс, жобаны қорғау және бірлесіп шешім қабылдау арқылы коммуникативтік дағдылар дамиды. Географиялық құбылыстарды өмірлік мәселелермен байланыстыру оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, алған білімінің практикалық маңызын түсінуге көмектеседі. Қазақстанның табиғи ресурстары, экологиялық мәселелері, су тапшылығы, урбандалу, энергетика және климат өзгерісі сияқты тақырыптар STEM жобаларын ұйымдастыруға кең мүмкіндік береді.
STEM тәсілін тиімді қолдану үшін мұғалім сабақтың мақсатын нақты анықтап, зерттеу мен жобалау әрекеттерін кезең-кезеңімен ұйымдастыруы қажет. Қымбат құралдардың болуы міндетті шарт емес, қолжетімді ресурстар мен цифрлық технологияларды орынды пайдалану жеткілікті. Ең бастысы – оқушының өздігінен ізденуіне, тәжірибе жасауына, қателігін талдауына және ғылыми дәлелге сүйене отырып шешім ұсынуына мүмкіндік беру. Осы тұрғыдан алғанда STEM тәсілі география сабағының мазмұнын жаңартып қана қоймай, білім алушыны өзгермелі әлем жағдайында білімін тиімді пайдалана алатын, ғылыми ойлайтын және жауапты шешім қабылдайтын тұлға ретінде қалыптастыруға қызмет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. География пәні бойынша үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана.
- Бейсенова Ә.С. Қазақстанның физикалық географиясы. – Алматы: Атамұра.
- Әбілмәжінова С.А. Географияны оқыту әдістемесі. – Алматы.
- Bybee R.W. The Case for STEM Education: Challenges and Opportunities. – Arlington: NSTA Press, 2013.
- Kelley T.R., Knowles J.G. A Conceptual Framework for Integrated STEM Education // International Journal of STEM Education. – 2016.
- Sanders M. STEM, STEM Education, STEMmania // The Technology Teacher. – 2009.
- National Research Council. A Framework for K–12 Science Education: Practices, Crosscutting Concepts, and Core Ideas. – Washington, DC: National Academies Press, 2012.
- Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. – Paris: UNESCO, 2017.
- PISA Assessment and Analytical Framework: Mathematics, Reading, Science and Financial Literacy. – Paris: OECD Publishing.
