Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесіндегі маңызды бағыттардың бірі – әрбір баланың жеке ерекшелігін, денсаулық жағдайын, психофизиологиялық мүмкіндігін және білім алу қажеттілігін ескере отырып, сапалы білім алуға тең мүмкіндік жасау. Инклюзивті білім беру жағдайында бұл талап дене шынықтыру пәніне де тікелей қатысты. Дене шынықтыру сабағы оқушылардың денсаулығын нығайтып қана қоймай, олардың қозғалыс белсенділігін арттыруға, әлеуметтік ортаға бейімделуіне, өзіне деген сенімділігін қалыптастыруға және ұжымдық қарым-қатынас дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Алайда ерекше білім беруді қажет ететін оқушыларды дене шынықтыру сабақтарына толыққанды қатыстыру мұғалімнен арнайы педагогикалық дайындықты, сабақ мазмұнын бейімдеуді, қауіпсіздік талаптарын сақтауды және әр оқушыға жеке тәсіл қолдануды талап етеді. Мақалада инклюзивті білім беру жағдайында дене шынықтыру сабақтарын ұйымдастырудың ерекшеліктері, тиімді әдіс-тәсілдері, оқушылардың жеке мүмкіндіктерін ескеру жолдары, мұғалімнің кәсіби міндеттері мен педагогикалық қолдау тәсілдері қарастырылады. Сонымен қатар дене шынықтыру пәні арқылы ерекше білім беруді қажет ететін оқушылардың физикалық, әлеуметтік және эмоционалдық дамуын қамтамасыз етудің маңызы сипатталады.
Инклюзивті білім беру – қазіргі қоғамдағы ізгілік, теңдік және қолжетімділік қағидаларына негізделген білім беру бағыты. Оның басты мақсаты – білім алушыларды денсаулық жағдайына, физикалық мүмкіндігіне, психологиялық ерекшелігіне немесе әлеуметтік жағдайына қарай бөліп-жармай, барлығына бірдей білім беру ортасын қалыптастыру. Инклюзивті білім беру жағдайында әрбір оқушы мектеп өміріне белсенді араласуға, өз қабілетін дамытуға және қоғамның толыққанды мүшесі ретінде қалыптасуға мүмкіндік алуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда дене шынықтыру пәнінің орны ерекше. Себебі дене тәрбиесі баланың тек дене сапаларын ғана емес, сонымен қатар оның мінез-құлқын, ерік-жігерін, қарым-қатынас мәдениетін және әлеуметтік бейімделу қабілетін де дамытады.
Дене шынықтыру сабағында оқушылардың бірлесіп қозғалыс әрекеттерін орындауы, командалық ойындарға қатысуы, өзара көмек көрсетуі және ортақ нәтижеге ұмтылуы олардың әлеуметтік дағдыларының қалыптасуына қолайлы жағдай жасайды. Инклюзивті ортада мұндай сабақтар ерекше білім беруді қажет ететін балалардың сыныптастарымен еркін араласуына және өздерін ұжымның толыққанды мүшесі ретінде сезінуіне мүмкіндік береді. Сондықтан дене шынықтыру сабағын ұйымдастыру барысында мұғалім тек дене жаттығуларын үйретуші маман ретінде емес, әртүрлі мүмкіндігі бар балалардың өзара қарым-қатынасын үйлестіруші педагог ретінде де қызмет атқарады.
Ерекше білім беруді қажет ететін оқушылардың дене шынықтыру сабақтарына қатысу мүмкіндігі олардың жеке жағдайына байланысты әртүрлі болады. Кейбір оқушылар қозғалыс әрекеттерін толық көлемде орындай алса, енді біреулерге жаттығуларды жеңілдетіп немесе бейімдеп ұсыну қажет болуы мүмкін. Осыған байланысты инклюзивті дене шынықтыру сабағының басты қағидаларының бірі – жеке ерекшеліктерді ескеру. Мұғалім әр баланың денсаулық жағдайын, қозғалыс қабілетін, дене дайындығының деңгейін, эмоционалдық ерекшелігін және дәрігерлік ұсынымдарын назарға алуы тиіс. Бір оқушыға тиімді болған жаттығу екінші оқушы үшін күрделі немесе қауіп тудыруы мүмкін. Сондықтан сабақтағы тапсырмалар оқушы мүмкіндігіне сәйкес сараланып берілуі маңызды.
Инклюзивті дене шынықтыру сабағын тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім ең алдымен қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыруы қажет. Спорт залындағы құрал-жабдықтардың дұрыс орналасуы, қозғалыс жолдарының ашық болуы, жаттығулардың қауіпсіз орындалуы, оқушылардың бір-біріне кедергі келтірмеуі ерекше мәнге ие. Қозғалысы шектеулі оқушылар үшін спорт залында кедергісіз қозғалу мүмкіндігі жасалуы керек. Қажет болған жағдайда арнайы құралдар, жеңіл доптар, төмендетілген кедергілер, жұмсақ жабындар, үлкен көлемдегі нысаналар немесе ұстап тұруға ыңғайлы спорттық жабдықтар пайдаланылуы мүмкін. Мұндай бейімдеу оқушының тапсырманы өз мүмкіндігіне сәйкес орындауына және сабаққа қызығушылықпен қатысуына жағдай жасайды.
Сабақтың мазмұнын жоспарлау барысында мұғалім барлық оқушыға ортақ мақсат қоя отырып, оған жетудің түрлі жолдарын ұсынуы тиіс. Мысалы, допты нысанаға лақтыру жаттығуы берілген жағдайда бір оқушы белгіленген қашықтықтан доп лақтырса, қозғалыс мүмкіндігі шектеулі оқушыға нысананы жақындатуға немесе жеңіл доп пайдалануға мүмкіндік беріледі. Жүгіру тапсырмасында кейбір оқушылар толық қашықтықты жүгірсе, ерекше білім беруді қажет ететін оқушы қысқа қашықтықта жылдам жүру немесе өз мүмкіндігіне сәйкес қозғалу әрекетін орындай алады. Бұл жерде басты мақсат – барлық баланың бірдей нәтиже көрсетуі емес, әр оқушының өз мүмкіндігін барынша пайдаланып, жеке жетістігін көрсетуі.
Инклюзивті сабақта бәсекелестікке қарағанда ынтымақтастыққа негізделген жаттығулардың маңызы жоғары. Егер оқушылар тек кім жылдам, кім күшті, кім үздік деген қағидамен бағаланса, дене дайындығы төмен немесе ерекше қажеттілігі бар оқушы өзін басқалардан әлсіз сезінуі мүмкін. Бұл оның сабаққа деген ынтасының төмендеуіне әкеледі. Сондықтан мұғалім командалық қолдау, жұппен жұмыс істеу, бірлесіп тапсырма орындау және ортақ нәтижеге жету тәсілдерін көбірек қолдануы қажет. Мысалы, эстафеталық ойындарда тек жылдамдық емес, команданың ұйымшылдығы, бір-біріне көмектесуі және тапсырманы дұрыс орындауы бағалануы мүмкін. Мұндай тәсіл оқушылар арасында өзара құрмет пен жауапкершілікті қалыптастырады.
Дене шынықтыру сабағында ерекше білім беруді қажет ететін балалардың психологиялық жағдайына да ерекше назар аудару қажет. Кейбір оқушылар жаңа қозғалысты орындаудан қорқуы, көпшілік алдында қателесуден ұялуы немесе өз мүмкіндігін төмен бағалауы мүмкін. Мұндай жағдайда мұғалім тарапынан қолдау мен мадақтау өте маңызды. Оқушының кішігірім жетістігін атап көрсету, тапсырманың дұрыс орындалған бөлігін бағалау және келесі қадамға ынталандыру оның өзіне деген сенімін арттырады. Мұғалім баланың кемшілігіне емес, жетістігіне назар аударуы қажет. «Сен орындай алмайсың» деген шектеуші көзқарастың орнына «бұл тапсырманы басқа тәсілмен орындап көреміз» деген қолдаушы бағыт қолданылғаны жөн.
Инклюзивті дене шынықтыру сабағы оқушылар арасында толеранттылық мәдениетін қалыптастыруға да ықпал етеді. Сыныптағы балалар әр адамның мүмкіндігі әртүрлі екенін, бірақ олардың барлығы құрметке және қолдауға лайық екенін түсінуі тиіс. Мұғалім бұл ұстанымды өзінің әрекеті арқылы көрсетуі керек. Ерекше білім беруді қажет ететін оқушыға артық аяушылық таныту да, оны елемеу де дұрыс емес. Оған басқа оқушылар сияқты талап қойылғанымен, бұл талап оның мүмкіндігіне сай болуы қажет. Сонда ғана оқушы өзінің сабақтағы рөлін табиғи қабылдап, сыныптастары да оны тең серіктес ретінде қабылдайды.
Дене шынықтыру пәнінің инклюзивті мүмкіндігі әсіресе ойын әрекеттерінде жақсы көрінеді. Қозғалмалы ойындар барысында оқушылар бір-бірімен тікелей қарым-қатынасқа түсіп, өзара әрекет етеді. Мұғалім ойын ережесін өзгерту арқылы әр оқушының белсенді қатысуына жағдай жасай алады. Мысалы, доппен ойналатын ойында допты беру санына шектеу енгізу, қозғалыс аумағын кішірейту, ойын уақытын қысқарту немесе ойыншыларды шағын топтарға бөлу арқылы тапсырманың күрделілік деңгейін реттеуге болады. Мұндай бейімдеу барлық оқушының ойынға араласуына мүмкіндік береді.
Инклюзивті дене шынықтыру сабақтарында жұптық және топтық жұмысты тиімді ұйымдастырудың да маңызы зор. Ерекше білім беруді қажет ететін оқушыны үнемі бір ғана балаға бекітіп қою оның тәуелділігін арттыруы мүмкін. Сондықтан жұптар мен топтардың құрамын өзгертіп отырған дұрыс. Бұл оқушының әртүрлі сыныптастарымен қарым-қатынас жасауына және әлеуметтік байланысын кеңейтуіне ықпал етеді. Сонымен қатар басқа оқушылар да өзара көмек көрсетуге, әріптесінің мүмкіндігін ескеруге, сабырлылық пен жауапкершілік танытуға үйренеді.
Мұғалімнің сөйлеу тілі мен тапсырманы түсіндіру тәсілі де инклюзивті сабақтың нәтижелілігіне әсер етеді. Нұсқаулар қысқа, нақты және түсінікті берілуі керек. Қажет болған жағдайда жаттығуды ауызша түсіндірумен қатар, іс жүзінде көрсеткен тиімді. Кейбір оқушылар ақпаратты визуалды түрде жақсы қабылдайды, сондықтан қозғалыс ретін сурет, белгі немесе карточка арқылы көрсетуге болады. Күрделі жаттығуларды бірнеше шағын кезеңге бөліп үйрету де жақсы нәтиже береді. Бұл оқушыға тапсырманы біртіндеп меңгеруге және әр кезеңдегі жетістігін сезінуге мүмкіндік береді.
Осылайша, инклюзивті білім беру жағдайында дене шынықтыру сабағын ұйымдастыру мұғалімнен әр оқушының қажеттілігін терең түсінуді, сабақ мазмұнын икемді жоспарлауды және педагогикалық қолдаудың тиімді тәсілдерін қолдануды талап етеді. Мұндай сабақтардың негізгі мақсаты барлық оқушыға бірдей жаттығу орындату емес, әр баланың дене белсенділігіне қатысуына мүмкіндік беру, оның жеке дамуына жағдай жасау және ұжымдық ортадағы орны мен маңызын сезіндіру болып табылады.
Инклюзивті білім беру жағдайында дене шынықтыру сабағын ұйымдастыруда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі шешуші рөл атқарады. Себебі мұғалім оқушылардың физикалық мүмкіндігін ғана емес, олардың психологиялық ерекшелігін, қарым-қатынас дағдыларын, танымдық қабілетін және әлеуметтік бейімделу деңгейін де ескеруі тиіс. Дене шынықтыру сабағында қозғалыс әрекеттері басым болғандықтан, ерекше білім беруді қажет ететін оқушылармен жұмыс барысында мұғалімге аса мұқият жоспарлау, бақылау және дер кезінде қолдау көрсету қажет. Мұғалім әр оқушының денсаулық жағдайы туралы қажетті ақпаратпен танысып, медициналық және педагогикалық ұсынымдарды сабақ мазмұнына дұрыс енгізгені жөн.
Сабақты жоспарлау кезінде оқу мақсаты барлық оқушы үшін ортақ болғанымен, тапсырмалардың орындалу тәсілі әртүрлі болуы мүмкін. Бұл саралап оқыту қағидасының маңызын арттырады. Саралау тек тапсырманың көлемін азайту немесе жеңілдету дегенді білдірмейді. Ол оқушыға оқу мақсатына өзінің мүмкіндігіне сәйкес жолмен жетуге мүмкіндік беруді көздейді. Мәселен, тепе-теңдікті дамытуға арналған жаттығуда бір оқушы гимнастикалық орындық үстімен жүрсе, қозғалыс координациясы төмен оқушы еденге сызылған түзу сызық бойымен жүруі мүмкін. Екі жағдайда да негізгі мақсат тепе-теңдікті сақтау дағдысын дамыту болып қала береді.
Осындай бейімдеу тәсілдері дене шынықтыру сабағының барлық кезеңінде қолданылуы мүмкін. Сабақтың дайындық бөлімінде жалпы дамыту жаттығулары оқушылардың мүмкіндіктеріне қарай өзгертіледі. Кейбір жаттығуларды тұрып орындау қиын оқушыларға оларды отырып орындауға мүмкіндік беріледі. Қозғалысы шектеулі оқушылар үшін қол, иық, мойын, дене бөліктерін қозғалтуға арналған қарапайым жаттығулар ұсынылуы мүмкін. Ал сабақтың негізгі бөлімінде қозғалыс күрделілігі, жаттығу ұзақтығы, қайталау саны, қашықтық немесе құралдың салмағы оқушының жеке жағдайына қарай реттеледі.
Инклюзивті дене шынықтыру сабағында шаршау деңгейін бақылау да маңызды. Кейбір балаларда ұзақ уақыт бойы дене белсенділігін сақтау қиын болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім демалыс уақытын дұрыс ұйымдастырып, жаттығу мен тынығудың арақатынасын сақтауы қажет. Қажет болған жағдайда қысқа үзілістер енгізіліп, тыныс алу жаттығулары немесе баяу қарқынмен орындалатын қимылдар қолданылады. Оқушының бет әлпетінің өзгеруі, тыныс алуының жиілеуі, қимыл үйлесімділігінің төмендеуі немесе сабаққа қызығушылығының күрт бәсеңдеуі оның шаршағанын білдіруі мүмкін. Мұндай белгілерді дер кезінде байқау қауіпсіздік пен денсаулықты сақтаудың маңызды шарты болып табылады.
Дене шынықтыру сабағында бағалау жүйесі де инклюзивті қағидаларға сәйкес ұйымдастырылуы керек. Барлық оқушыны бірдей норматив бойынша бағалау ерекше білім беруді қажет ететін оқушылар үшін әділетсіз болуы мүмкін. Сондықтан олардың нәтижесін жеке ілгерілеу тұрғысынан бағалау тиімді. Мысалы, оқушы бұрын белгілі бір жаттығуды орындай алмаған болса, кейін оны жартылай орындауға қол жеткізуінің өзі маңызды жетістік болып есептеледі. Мұғалім нәтижемен қатар оқушының талпынысын, белсенділігін, қауіпсіздік ережесін сақтауын, серіктесімен жұмыс жасауын және өз мүмкіндігін дұрыс бағалай білуін де назарға алғаны жөн.
Қалыптастырушы бағалау инклюзивті сабақта ерекше маңызға ие. Мұғалім оқушыға тапсырманы орындау барысында кері байланыс береді, жетістігін атап көрсетіп, келесі қадамды түсіндіреді. Кері байланыс нақты және ынталандырушы сипатта болғаны дұрыс. Мысалы, «Бүгін допты бұрынғыдан дәлірек бердің, енді қозғалыс кезінде дене қалпын дұрыс ұстауға назар аудар» деген пікір оқушыға нақты бағыт береді. Мұндай тәсіл оның өз жетістігін түсінуіне және алдағы мақсатты анықтауына көмектеседі.
Оқушылардың өзін-өзі бағалау дағдысын қалыптастыру да пайдалы. Сабақ соңында мұғалім балаларға бүгінгі тапсырмаларды қалай орындағанын, қай жаттығу жеңіл болғанын, қайсысында қиындық кездескенін қысқаша айтқызуға болады. Ерекше білім беруді қажет ететін оқушы үшін бұл өз мүмкіндігін түсінуге, эмоционалдық жағдайын білдіруге және сабаққа саналы түрде қатысуға мүмкіндік береді. Өзін-өзі бағалауды қарапайым белгілер, смайликтер, түсті карточкалар немесе қысқа ауызша жауаптар арқылы жүргізуге болады.
Инклюзивті дене шынықтыру сабағында оқушының таңдау құқығын ескеру де тиімді. Кей жағдайда бір мақсатқа бағытталған бірнеше тапсырма ұсынуға болады. Мысалы, оқушыларға допты нысанаға лақтыру, допты жұппен беру немесе допты белгілі бір сызық бойымен домалату сияқты тапсырмалардың бірін таңдауға мүмкіндік беріледі. Бұл тәсіл оқушының өзіне қолайлы қозғалыс түрін таңдауына және сабаққа деген ішкі мотивациясының артуына ықпал етеді. Сонымен қатар мұғалімге әр баланың қызығушылығы мен мүмкіндігін жақсырақ анықтауға мүмкіндік береді.
Инклюзивті ортада дене шынықтыру мұғалімі ата-анамен, сынып жетекшісімен, педагог-психологпен, арнайы педагогпен және қажет болған жағдайда медицина қызметкерімен өзара байланыста жұмыс істегені дұрыс. Ерекше білім беруді қажет ететін оқушы туралы ақпаратты бір ғана мұғалімнің бақылауына сүйеніп анықтау жеткіліксіз болуы мүмкін. Әр маманның пікірі баланың жағдайын жан-жақты түсінуге көмектеседі. Мысалы, психолог оқушының эмоционалдық ерекшелігі туралы ақпарат берсе, арнайы педагог тапсырманы түсіндірудің тиімді жолдарын ұсынуы мүмкін. Ал медицина қызметкері дене жүктемесінің рұқсат етілген деңгейін нақтылайды.
Ата-анамен байланыс та ерекше маңызды. Ата-ана баланың күнделікті жағдайын, денсаулығындағы өзгерістерді және қандай қозғалыстарды орындауда қиындық болатынын жақсы білуі мүмкін. Сондықтан мұғалім ата-анамен жүйелі түрде пікір алмасып, сабақтағы жетістіктер туралы ақпарат бергені жөн. Сонымен қатар ата-анамен қарым-қатынас кезінде оқушының тек қиындықтарын емес, жетістіктерін де атап көрсету маңызды. Бұл ата-ананың да баласының мүмкіндігіне сенімін күшейтеді.
Дене шынықтыру сабағындағы инклюзивті ортаның табысты болуы сыныптағы психологиялық ахуалға да тікелей байланысты. Егер сыныпта мазақ ету, кемсіту немесе оқушының ерекшелігін қабылдамау жағдайлары болса, ешқандай әдістемелік бейімдеу толық нәтиже бермейді. Сондықтан мұғалім балалар арасында өзара сыйластық пен қолдау мәдениетін мақсатты түрде қалыптастыруы қажет. Сабақта әр адамның мүмкіндігі әртүрлі екенін түсіндіру, бір-біріне көмектесуді қолдау және ұжымдық жетістікті мадақтау осы мәдениетті орнықтырады.
Мұғалім ерекше білім беруді қажет ететін оқушыны үнемі назар ортасына шығарып, оның өзгешелігін баса көрсетуге де жол бермеуі керек. Инклюзияның мақсаты – баланы ерекшелігі арқылы бөліп көрсету емес, оның сыныппен бірге табиғи түрде әрекет етуіне мүмкіндік беру. Сондықтан сабақта оған көрсетілетін қолдау көзге тым айқын түспей, педагогикалық тұрғыдан орынды ұйымдастырылғаны жөн. Мысалы, бір оқушыға жеңіл доп берілсе, оны жеке бөліп көрсетудің қажеті жоқ. Мұғалім жалпы сыныпқа әртүрлі құрал ұсынып, әркімнің өзіне қолайлысын таңдауына мүмкіндік бере алады.
Инклюзивті дене шынықтыру сабақтарында қозғалыс ойындарының тәрбиелік және дамытушылық әлеуеті өте жоғары. Қозғалыс ойыны оқушыдан міндетті түрде жоғары спорттық шеберлікті талап етпейді, сондықтан оны түрлі деңгейдегі балаларға бейімдеу жеңіл. Ойын барысында оқушылар табиғи түрде қозғалып, бір-бірімен қарым-қатынас жасайды, ережені сақтауды, кезек күтуді, жеңіске де, жеңіліске де дұрыс қарауды үйренеді. Мұғалім ойын мақсатын тек жарыста жеңумен шектемей, қатысу белсенділігіне, ұйымшылдыққа және өзара көмекке бағыттағаны дұрыс.
Мысалы, «Допты жеткіз» ойынында оқушылар бірнеше шағын топқа бөлініп, допты бір-біріне түрлі тәсілмен беріп шығады. Қозғалыс мүмкіндігі шектеулі бала үшін допты лақтырудың орнына домалату тәсілі қолданылуы мүмкін. Көру қабілеті төмен оқушылар үшін дыбыс шығаратын доп пайдалануға немесе серіктесінің ауызша бағдар беруіне мүмкіндік жасауға болады. Мұндай өзгерістер ойынның жалпы мақсатын бұзбайды, керісінше барлық баланың белсенді қатысуына жағдай жасайды.
Есту ерекшелігі бар балалармен жұмыс барысында мұғалім визуалды белгілерді қолданғаны дұрыс. Мәселен, жаттығудың басталуы мен аяқталуын ысқырық арқылы ғана емес, қол белгісі немесе түсті белгі арқылы көрсетуге болады. Мұғалім нұсқау берген кезде оқушы оның жүзін анық көретіндей жерде тұрып, сөйлеуін қысқа әрі анық ұйымдастырғаны жөн. Қозғалысты алдын ала көрсету, қимылдың негізгі элементтерін жеке-жеке қайталау және қажетті жерде жазбаша немесе бейнелік нұсқаулар қолдану да тиімді.
Көру қабілеті төмен оқушылар үшін спорт залындағы кеңістікті алдын ала таныстыру маңызды. Мұғалім қозғалыс бағытын түсіндіріп, кедергілердің орналасуын көрсетеді. Қажет болған жағдайда тактильді немесе дыбыстық бағдарлар пайдаланылуы мүмкін. Жұптық жаттығуларда серіктесінің ауызша қолдау көрсетуі және қауіпсіздікке жауапкершілікпен қарауы ерекше мәнге ие. Мұндай жағдайда да оқушының мүмкіндігін шектеп тастамай, оның белсенді қозғалуына мүмкіндік беру қажет.
Қимыл-қозғалыс аппаратының ерекшелігі бар оқушылар үшін жаттығулардың бастапқы қалпы мен орындалу тәсілі өзгертіледі. Кейбір жаттығуларды орындықта отырып орындауға, қол қозғалысын көбірек қолдануға немесе жаттығу амплитудасын азайтуға болады. Бұл оқушының дене белсенділігін тоқтатпай, керісінше қолжетімді деңгейде жалғастыруға мүмкіндік береді. Мұғалім мұндай жағдайда шамадан тыс жүктеме бермеуге және оқушының өз мүмкіндігінен артық әрекет жасауына жол бермеуге тиіс.
Интеллектуалдық немесе оқу әрекетінде қиындықтары бар балалар үшін тапсырманы қысқа кезеңдерге бөлу маңызды. Бір уақытта бірнеше нұсқау беру олардың шатасуына әкелуі мүмкін. Сондықтан алдымен бір әрекет көрсетіліп, оқушы оны орындағаннан кейін келесі әрекетке көшкен дұрыс. Қайталау саны да жеткілікті болуы керек. Мұндай оқушылар үшін тұрақты құрылым, таныс жаттығулар мен қарапайым ережелер сабаққа сенімді қатысуға көмектеседі.
Аутизм спектріндегі ерекшелігі бар кейбір оқушылар үшін алдын ала болжамды сабақ құрылымы маңызды болуы мүмкін. Сабақтың басында бүгін қандай жаттығулар орындалатынын қысқаша көрсету, әрекеттердің ретін визуалды түрде беру және күтпеген өзгерістерді азайту олардың мазасыздығын төмендетеді. Шу деңгейі жоғары ойындар кейбір оқушыларға жайсыздық туғызуы мүмкін, сондықтан мұғалім қажет жағдайда тыныш аймақ ұйымдастыру немесе тапсырманы шағын топта орындау мүмкіндігін қарастырғаны жөн.
Дене шынықтыру сабақтарында қауіпсіздік техникасын түсіндіру барлық оқушы үшін міндетті болғанымен, инклюзивті жағдайда оны оқушының қабылдау ерекшелігіне қарай бейімдеу қажет. Қауіпсіздік ережелері қысқа әрі түсінікті тұжырымдалуы, нақты әрекетпен көрсетілуі және жүйелі түрде қайталанып отыруы тиіс. Мұғалім оқушының ережені түсінгеніне көз жеткізу үшін оны іс жүзінде орындатып көруі мүмкін. Бұл әсіресе құрал-жабдықпен орындалатын жаттығуларда маңызды.
Инклюзивті дене шынықтыру сабағында мұғалімнің басты міндеттерінің бірі – әр оқушының табыс жағдайын сезінуіне мүмкіндік беру. Оқушының сабаққа қатысуы тек міндетті талап ретінде емес, өзін таныту мен дамыту мүмкіндігі ретінде қабылдануы тиіс. Ол өзінің қолынан келетін әрекетті орындап, нәтижесін көрген сайын дене белсенділігіне деген сенімі мен қызығушылығы артады. Бұл кейіннен оның күнделікті өмірде де қозғалыс белсенділігін сақтауға оң әсер етуі мүмкін.
Сабақтың эмоционалдық атмосферасы да үлкен маңызға ие. Мұғалімнің дауыс ырғағы, оқушыға сөйлесу мәнері, қателікке реакциясы және мадақтау тәсілі балалардың сабаққа қатысу белсенділігіне тікелей әсер етеді. Қателік оқу процесінің табиғи бөлігі ретінде қабылданған жағдайда оқушы жаңа қозғалысты байқап көруден қорықпайды. Ал мазақ ету немесе тым қатты сын айту, керісінше, оның белсенділігін төмендетеді. Сондықтан дене шынықтыру сабағында қолдаушы педагогикалық орта құру инклюзивті білім берудің негізгі шарттарының бірі болып саналады.
Инклюзивті сабақтарды ұйымдастыру барысында мұғалім өзінің кәсіби тәжірибесін үнемі жетілдіріп отыруы қажет. Ерекше білім беруді қажет ететін балалармен жұмыс істеудің бірыңғай дайын үлгісі жоқ, өйткені әр оқушының қажеттілігі әртүрлі. Осы себепті педагог жаңа әдістерді меңгеруге, арнайы әдебиеттермен танысуға, әріптестерінің тәжірибесін зерттеуге және өзінің сабақтарына талдау жасауға дайын болуы тиіс. Әр сабақтан кейін қандай әдістің тиімді болғанын, қандай тапсырманың қиындық тудырғанын және келесі жолы нені өзгерту қажет екенін саралау мұғалімнің кәсіби дамуына ықпал етеді.
Дене шынықтыру пәнінде инклюзивті тәсілді тиімді жүзеге асыру оқушыны тек белгілі бір кезеңде қолдаумен шектелмейді. Оның түпкі мақсаты – балаға өз денесін қабылдауға, қозғалыс мүмкіндігін дұрыс бағалауға және физикалық белсенділіктің денсаулық үшін маңызын түсінуге көмектесу. Егер оқушы мектеп қабырғасында қозғалысқа жағымды көзқарас қалыптастырса, бұл оның болашақтағы өмір салтына да әсер етеді. Сондықтан инклюзивті дене шынықтыру сабағы білім беру міндетімен қатар өмірлік маңызды дағдыларды қалыптастыратын әлеуметтік-педагогикалық орта болып табылады.
Инклюзивті білім беру жағдайында дене шынықтыру сабақтарының нәтижелі болуы педагогтің оқу үдерісін икемді ұйымдастыруына және оқушылар арасындағы өзара әрекетті дұрыс бағыттай білуіне байланысты. Сабақ барысында әр оқушы өзін қауіпсіз, еркін және маңызды сезінуі қажет. Мұғалім үшін ең басты қағида – ерекше білім беруді қажет ететін оқушыны жалпы топтан оқшауламау. Керісінше, оның сыныппен бірге әрекет етуіне, ортақ ойынға, жаттығуға және тапсырмаға қатысуына жағдай жасау маңызды. Мұндай ортада оқушының бойында өзіне деген сенімділік артып, ұжыммен байланысы нығаяды.
Дене шынықтыру сабағында инклюзивті тәсілдерді қолдану оқушылардың тек қимыл-қозғалыс дағдыларын жетілдіріп қоймайды, олардың тұлғалық қасиеттерін де дамытуға ықпал етеді. Жаттығу барысында төзімділік, тәртіптілік, жауапкершілік, өзара қолдау, шыдамдылық және мақсатқа ұмтылу сияқты қасиеттер қалыптасады. Әсіресе топтық және жұптық жаттығулар оқушылардың бір-бірін түсінуіне, өзгенің мүмкіндігін құрметтеуіне және көмек көрсетуге үйренуіне жағдай жасайды. Осылайша, дене шынықтыру сабағы әлеуметтік тәрбие беру құралы ретінде де маңызды орын алады.
Мұғалім сабақ мазмұнын жоспарлағанда барлық оқушының белсенді қатысу деңгейіне назар аударуы тиіс. Кейде ерекше білім беруді қажет ететін балаларға қауіпсіздік мақсатында тым жеңіл тапсырма берілуі мүмкін. Алайда мұндай тәсіл ұзақ уақыт қолданылса, оқушының дамуына жеткілікті мүмкіндік бермейді. Сондықтан тапсырма оқушының мүмкіндігіне сәйкес болғанымен, белгілі бір деңгейде күш салуды және алға жылжуды талап етуі қажет. Оқушының бүгінгі нәтижесі оның кешегі жетістігімен салыстырылған жағдайда жеке даму динамикасы анық көрінеді.
Дене шынықтыру сабақтарында оқу мақсаттарын бейімдеу де маңызды. Негізгі мақсат сақталғанымен, оған жету жолдары оқушыларға қарай өзгертілуі мүмкін. Мысалы, жылдамдықты дамытуға арналған тапсырмада бір оқушы белгілі қашықтықты жүгіру арқылы орындаса, екінші оқушы оны жылдам жүріспен немесе қысқартылған қашықтықта орындай алады. Күшті дамыту барысында ауыр құралдарды қолдану барлық оқушыға бірдей міндетті емес. Кейбір балаларға жеңіл құралмен бірнеше рет дұрыс қозғалыс орындау жеткілікті болуы мүмкін. Мұнда оқушының қауіпсіздігі мен қозғалыстың сапасы бірінші орында тұрады.
Мұғалім сабақта өзгермелі және икемді оқыту ортасын қалыптастыруы қажет. Ол үшін спорт залында бірнеше жаттығу алаңын ұйымдастыруға болады. Бір алаңда тепе-теңдік жаттығулары, екіншісінде доппен орындалатын тапсырмалар, үшіншісінде қозғалыс ойындары өткізіледі. Оқушылар өз деңгейіне сәйкес тапсырманы орындайды немесе мұғалімнің бағыттауымен белгілі бір станцияда жұмыс істейді. Мұндай әдіс әр оқушының жеке қарқынына сәйкес жаттығуына мүмкіндік береді және сабақтың белсенділігін арттырады.
Станциялық әдіс инклюзивті дене шынықтыру сабақтарында өте тиімді болуы мүмкін. Себебі бір уақытта барлық оқушыдан бірдей қозғалысты орындау талап етілмейді. Әр станциядағы тапсырманың күрделілік деңгейі әртүрлі ұйымдастырылып, оқушы өз мүмкіндігіне қарай әрекет етеді. Мысалы, бір станцияда допты нысанаға лақтыру, екінші станцияда тепе-теңдік сақтау, үшінші станцияда орындықта отырып орындалатын қол жаттығулары, төртінші станцияда баяу қозғалыс немесе созылу тапсырмалары берілуі мүмкін. Мұндай құрылым мұғалімге оқушыларды жақсы бақылауға және жеке көмек көрсетуге мүмкіндік береді.
Инклюзивті дене шынықтыруда ойындардың ережесін өзгерту де кеңінен қолданылатын тиімді тәсілдердің бірі. Ойынның мазмұны сақталғанымен, оған қатысу шарттары барлық оқушыға қолайлы етіп құрылады. Мысалы, доппен орындалатын командалық ойында әр ойыншы допқа кемінде бір рет тиіп шығуы керек деген ереже енгізуге болады. Бұл тәсіл белсенділігі жоғары оқушылардың ойынды толық иемденіп алуына жол бермей, әлсіз немесе ұялшақ оқушылардың да ойынға қатысуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар ойын нәтижесін тек жылдамдық немесе ұпай саны бойынша емес, топтың ұйымшылдығы мен өзара қолдауы бойынша да бағалауға болады.
Инклюзивті сабақтарда ұлттық қозғалыс ойындарын бейімдеп қолданудың да мүмкіндігі мол. Қазақ халқының қимыл-қозғалыс ойындары ептілік, жылдамдық, күш, дәлдік сияқты дене сапаларын дамытумен бірге балалардың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттырады. «Арқан тарту», «Асық ату», «Белбеу тастау», «Ақсерек-көксерек» секілді ойындардың кейбір элементтерін оқушылардың мүмкіндігіне қарай өзгертуге болады. Мысалы, асықты алыстан ату қиын оқушыға жақын қашықтықтан дәлдік тапсырмасын орындауға мүмкіндік беріледі. Мұндай тәсіл инклюзивті оқытуды ұлттық тәрбие мазмұнымен ұштастыруға жағдай жасайды.
Дене шынықтыру сабағында заманауи технологияларды қолдану да ерекше білім беруді қажет ететін оқушылар үшін пайдалы. Мұғалім жаттығудың орындалуын қысқа бейнематериал арқылы көрсетіп, қимылдың ретін визуалды түрде түсіндіре алады. Кейбір оқушыларға суретпен берілген нұсқаулық немесе қозғалыс картасы тиімді болуы мүмкін. Қарапайым цифрлық құралдар арқылы оқушының нәтижесін тіркеп, оның даму динамикасын көрсету де мотивацияны арттырады. Алайда технология сабақтың негізгі мақсатын алмастырмай, қосымша қолдау құралы ретінде қолданылуы тиіс.
Инклюзивті дене шынықтыру сабақтарының нәтижесін анықтауда тек физикалық көрсеткіштермен шектелуге болмайды. Оқушының сабаққа қатысу белсенділігі, топпен жұмыс істеу қабілеті, қауіпсіздік ережелерін сақтауы, өз әрекетін реттей білуі және эмоционалдық тұрақтылығы да маңызды көрсеткіштер болып саналады. Кейбір оқушы үшін белгілі бір жаттығуды техникалық тұрғыдан өте жақсы орындаудан гөрі, алғаш рет командамен бірге ойынға қатысу үлкен жетістік болуы мүмкін. Сондықтан бағалау жүйесі баланың жеке даму жолын көрсетуге бағытталуы керек.
Инклюзивті сабақта мұғалім үнемі бақылау жүргізіп, қажетті жағдайда тапсырманы жедел өзгерте білуі тиіс. Сабақ жоспары алдын ала жасалғанымен, нақты жағдайға байланысты кейбір жаттығуларды жеңілдету немесе күрделендіру қажеттілігі туындайды. Мысалы, оқушының денсаулық жағдайы белгілі бір күні төмен болуы немесе керісінше, бұрынғыға қарағанда тапсырманы оңай орындауы мүмкін. Сондықтан сабақ жоспары икемді болып, мұғалім нақты жағдайға сәйкес шешім қабылдауы қажет.
Дене шынықтыру сабағында оқушының өз ойын айтуына мүмкіндік беру де маңызды. Мұғалім сабақ соңында оқушылардан қандай тапсырма ұнағанын, қай жаттығу қиын болғанын немесе қандай өзгеріс енгізген дұрыс екенін сұрай алады. Бұл оқушыны оқу үдерісінің белсенді қатысушысы ретінде қабылдауға мүмкіндік береді. Ерекше білім беруді қажет ететін балалардың пікірі әсіресе маңызды, себебі кейбір кедергілерді мұғалім сырттай бірден байқамауы мүмкін. Оқушының өз сезімін айтуы сабақ мазмұнын болашақта тиімді бейімдеуге көмектеседі.
Педагогтің кәсіби этикасы да инклюзивті білім беруде маңызды орын алады. Мұғалім оқушының ерекшелігі туралы ақпаратты құрметпен қабылдап, оны кемсітуге немесе ашық түрде талқылауға жол бермеуі тиіс. Баланың диагнозы немесе денсаулық жағдайы оның тұлғасын толық сипаттайтын белгі ретінде қарастырылмауы керек. Мұғалім ең алдымен оқушының мүмкіндігіне, қызығушылығына және жетістігіне назар аударғаны дұрыс. Осындай көзқарас баланың өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінуіне ықпал етеді.
Инклюзивті дене шынықтыру сабақтарын ұйымдастыруда мектеп әкімшілігінің қолдауы да маңызды. Спорт залын қажетті құралдармен жабдықтау, қауіпсіз орта құру, педагогтердің біліктілігін арттыруға жағдай жасау және мамандар арасындағы ынтымақтастықты ұйымдастыру – мектеп деңгейіндегі маңызды міндеттердің бірі. Егер мұғалім барлық жауапкершілікті жалғыз атқаруға мәжбүр болса, инклюзивті үдерістің нәтижелілігі төмендеуі мүмкін. Сондықтан бұл бағыт жүйелі және командалық жұмыс негізінде жүзеге асырылуы керек.
Мектепте инклюзивті мәдениетті қалыптастыру тек бір пәннің міндеті емес. Дегенмен дене шынықтыру сабағы бұл мәдениетті тәжірибелік тұрғыдан көрсетуге өте қолайлы. Себебі оқушылар сабақ барысында үнемі өзара әрекет етеді, бір-біріне көмектеседі, ортақ ережелерді сақтайды және командалық міндеттерді орындайды. Мұғалім осы мүмкіндікті дұрыс пайдалана алса, оқушылардың бойында өзгеге құрмет, жауапкершілік және ынтымақтастық қасиеттері нығаяды.
Дене шынықтыру пәні арқылы ерекше білім беруді қажет ететін оқушының әлеуметтік бейімделуіне де үлкен қолдау көрсетуге болады. Қозғалыс әрекеті көбіне вербалды қарым-қатынасты аз қажет етеді. Бұл қарым-қатынаста қиындығы бар балалар үшін маңызды артықшылық болуы мүмкін. Бірлесіп доп беру, қатар жүру, қарапайым эстафетаға қатысу немесе жұппен жаттығу жасау арқылы бала біртіндеп сынып ортасына бейімделеді. Уақыт өте келе мұндай байланыс басқа оқу пәндеріндегі және мектеп өміріндегі қарым-қатынасқа да оң әсер етуі ықтимал.
Дене шынықтыру сабағы оқушының психологиялық жай-күйіне де ықпал етеді. Қозғалыс белсенділігі эмоционалдық кернеуді төмендетіп, көңіл күйді жақсартуға көмектеседі. Ерекше білім беруді қажет ететін кейбір балалар үшін сабақ барысында қозғалу, қарапайым жаттығуларды орындау және өз жетістігін сезіну маңызды эмоционалдық қолдау болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім сабақтағы эмоционалдық ахуалды бақылап, баланың өзін еркін сезінуіне жағдай жасағаны жөн.
Инклюзивті дене шынықтырудың тағы бір маңызды бағыты – оқушының дербестігін қалыптастыру. Мұғалім балаға үнемі көмек көрсете бермей, белгілі бір тапсырманы өздігінен орындауына мүмкіндік беруі керек. Қажет болғанда ғана бағыттау немесе қолдау тиімді. Себебі шамадан тыс көмек оқушының өз мүмкіндігіне сенуіне кедергі келтіруі мүмкін. Мақсат – баланың өз әрекетін өзі жоспарлап, орындай алатын деңгейге біртіндеп жетуіне жағдай жасау.
Оқушылар арасында серіктестік көмекті дұрыс ұйымдастыру да маңызды. Сыныптағы белсенді оқушыларға ерекше білім беруді қажет ететін балаға көмектесу жолдарын түсіндіруге болады. Бірақ көмек барлық тапсырманы оның орнына орындау түрінде болмауы тиіс. Серіктес бағыт көрсетіп, қолдау білдіріп, қажет болған жағдайда қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Мұндай қарым-қатынас екі жаққа да пайдалы. Бір оқушы көмек қабылдауды үйренсе, екіншісі жауапкершілік пен қамқорлық дағдыларын дамытады.
Инклюзивті дене шынықтыру сабағы бір реттік бейімдеу шарасымен шектелмеуі керек. Бұл ұзақ мерзімді педагогикалық үдеріс. Мұғалім оқушының дамуындағы өзгерістерді бақылап, тапсырмаларды біртіндеп күрделендіріп отыруы қажет. Оқушы белгілі бір жаттығуды меңгерген сайын оған жаңа мақсат қойылады. Осындай жүйелілік баланың ілгерілеуін қамтамасыз етеді және сабаққа деген қызығушылығын сақтауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар мұғалім әр оқушының күшті жағын анықтауға ұмтылғаны жөн. Кейбір бала жүгіруде қиындық көргенімен, доппен жұмыс істеуде жақсы нәтиже көрсетуі мүмкін. Екінші бір оқушы жылдамдық тапсырмаларын орындай алмаса да, тепе-теңдік немесе дәлдік жаттығуларына қабілетті болуы ықтимал. Мұғалім осы мүмкіндіктерді байқап, оқушының жетістігін сынып алдында орынды түрде көрсеткен жағдайда оның өзіне деген сенімі артады.
Инклюзивті білім беру жағдайындағы дене шынықтыру сабақтары оқушының болашақ өміріне қажетті дағдыларды қалыптастыруға да ықпал етеді. Өз денсаулығына жауапкершілікпен қарау, қауіпсіз қозғалу, қарапайым жаттығуларды орындау, демалыс пен белсенділікті дұрыс үйлестіру – күнделікті өмірде маңызды дағдылар. Бұл тұрғыдан алғанда дене шынықтыру пәні тек мектеп бағдарламасының бір бөлігі емес, өмір сапасын жақсартуға бағытталған практикалық білім беру саласы болып саналады.
Инклюзивті тәжірибені дамыту үшін дене шынықтыру мұғалімі өз сабағын үнемі талдап отырғаны дұрыс. Сабақтан кейін қандай оқушының тапсырмаға толық қатысқаны, кімге қосымша қолдау қажет болғаны, қандай жаттығу тиімді болғаны және қандай қиындық туындағаны сараланады. Мұндай рефлексия келесі сабақтың сапасын арттырады. Уақыт өте келе мұғалім әр оқушыға тиімді болатын әдістер жиынтығын қалыптастырып, өзінің кәсіби тәжірибесін жетілдіреді.
Сондай-ақ педагогтер арасында тәжірибе алмасудың маңызы зор. Дене шынықтыру мұғалімдері арнайы педагогтармен, психологтармен, бастауыш сынып мұғалімдерімен және басқа пән мұғалімдерімен бірлесіп жұмыс істей алады. Мектепішілік әдістемелік отырыстарда инклюзивті сабақ үлгілерін талдау, қиындықтарды бірге шешу және тиімді тәжірибелерді тарату педагогтердің жұмысын жеңілдетеді. Инклюзия жеке мұғалімнің ғана емес, бүкіл білім беру ұйымының ортақ құндылығына айналған жағдайда ғана тұрақты нәтиже береді.
Қорытынды. Инклюзивті білім беру жағдайында дене шынықтыру сабақтарын ұйымдастыру – мұғалімнен жоғары кәсіби шеберлікті, жауапкершілікті және әр оқушыға құрметпен қарауды талап ететін күрделі педагогикалық үдеріс. Мұндай сабақтың басты мақсаты барлық балаға бірдей талап қою емес, әрқайсысына өз мүмкіндігіне сәйкес қозғалыс белсенділігіне қатысуға жағдай жасау болып табылады. Оқушының денсаулық жағдайын, дене дайындығын, психологиялық және танымдық ерекшеліктерін ескеру сабақтың қауіпсіз әрі тиімді өтуіне негіз болады.
Инклюзивті дене шынықтыру сабағында тапсырмаларды саралау, құралдарды бейімдеу, жұптық және топтық жұмысты ұйымдастыру, қозғалыс ойындарын қолдану, қалыптастырушы бағалау жүргізу және жеке жетістікті қолдау маңызды орын алады. Бұл тәсілдер ерекше білім беруді қажет ететін оқушылардың дене сапаларын жетілдірумен қатар, олардың әлеуметтік ортаға бейімделуіне, өзіне деген сенімділігін арттыруға және сыныптастарымен жағымды қарым-қатынас орнатуына ықпал етеді.
Дене шынықтыру мұғалімі инклюзивті ортада тек жаттығу үйретуші маман емес, сонымен бірге қолдаушы, бағыттаушы және сыныптағы өзара қарым-қатынасты үйлестіруші тұлға болып табылады. Мұғалімнің әр оқушының қабілетін көре білуі, оның шағын жетістігін бағалауы және қауіпсіз орта құруы баланың сабаққа деген көзқарасын өзгертеді. Оқушы өзін ұжымның толыққанды мүшесі ретінде сезінген жағдайда ғана инклюзивті білім берудің негізгі мақсаты жүзеге асады.
Сонымен қатар инклюзивті дене шынықтыруды тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім, ата-ана, психолог, арнайы педагог, медицина қызметкері және мектеп әкімшілігі арасында тұрақты ынтымақтастық болуы қажет. Мұндай командалық жұмыс оқушының қажеттілігін жан-жақты анықтауға және оған лайықты педагогикалық қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. Инклюзивті дене шынықтыру сабақтары арқылы барлық балаға қозғалу, даму, қарым-қатынас жасау және өз жетістігін сезіну мүмкіндігі беріледі. Осы тұрғыдан алғанда дене шынықтыру пәні инклюзивті білім берудің маңызды құралдарының бірі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы.
- Қазақстан Республикасында инклюзивті білім беруді дамытуға қатысты нормативтік-әдістемелік құжаттар.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Дене шынықтыру пәні бойынша жалпы білім беретін мектептерге арналған оқу бағдарламалары.
- Guidelines for Inclusion: Ensuring Access to Education for All. Paris: UNESCO, 2005.
- A Guide for Ensuring Inclusion and Equity in Education. Paris: UNESCO, 2017.
- World Health Organization. Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. Geneva: WHO, 2020.
- Block M. E. A Teacher’s Guide to Adapted Physical Education: Including Students with Disabilities in Sports and Recreation. Baltimore: Paul H. Brookes Publishing.
- Winnick J. P., Porretta D. L. Adapted Physical Education and Sport. Human Kinetics.
- Sherrill C. Adapted Physical Activity, Recreation and Sport: Crossdisciplinary and Lifespan. McGraw-Hill.
- Lieberman L. J., Houston-Wilson C. Strategies for Inclusion: Physical Education for Everyone. Human Kinetics.
- Инклюзивті білім беру жағдайында ерекше білім беруді қажет ететін балаларды психологиялық-педагогикалық қолдау бойынша әдістемелік ұсынымдар.
