← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

КӨРКЕМ ЕҢБЕК САБАҚТАРЫНДА ЗАМАНАУИ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРДІ ТИІМДІ ҚОЛДАНУ

13

Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тек пәндік білімін қалыптастыру жеткіліксіз, сонымен қатар оның шығармашылық қабілетін, сыни ойлауын, зерттеушілік дағдысын, эстетикалық талғамын, еңбек мәдениетін және өз ойын еркін жеткізе білу қасиеттерін дамыту маңызды міндеттердің біріне айналып отыр. Осы тұрғыдан алғанда көркем еңбек пәнінің мүмкіндігі ерекше. Көркем еңбек сабақтарында оқушылар қол еңбегі, бейнелеу, дизайн, сәндік-қолданбалы өнер, жобалау және шығармашылық жұмыстар арқылы қоршаған ортаны эстетикалық тұрғыдан қабылдауға, әртүрлі материалдарды тиімді пайдалануға, идеяны нақты өнімге айналдыруға үйренеді. Мақалада көркем еңбек сабақтарында заманауи әдіс-тәсілдерді тиімді қолданудың маңызы, оқушының шығармашылық белсенділігін арттыру жолдары, жобалық оқыту, топтық жұмыс, зерттеушілік тәсіл, сын тұрғысынан ойлау элементтері, цифрлық технологиялар мен саралап оқытудың ерекшеліктері қарастырылады. Сонымен қатар мұғалімнің шығармашылық ортаны ұйымдастырудағы рөлі, оқушының жеке қабілетін ескеру, практикалық жұмыстарды өмірмен байланыстыру, ұлттық құндылықтарды заманауи технологиялармен ұштастыру мәселелеріне назар аударылады.

Қазіргі қоғамда білім беру мазмұнының жаңаруы мұғалімнен оқыту үдерісін дәстүрлі түсіндіру мен қайталауға ғана негіздемей, оқушының белсенді әрекетіне бағыттауды талап етеді. Әсіресе көркем еңбек пәнінде бұл талап айқын байқалады. Себебі көркем еңбек – оқушының ойлау қабілеті мен практикалық әрекетін, шығармашылық ізденісі мен эстетикалық сезімін бір мезгілде дамытатын пән. Оқушы көркем еңбек сабағында белгілі бір дайын үлгіні қайталап қана қоймай, өз идеясын ұсынуға, оны жоспарлауға, қажетті материалды таңдауға, орындау технологиясын анықтауға және жұмыс нәтижесін бағалауға мүмкіндік алуы тиіс. Сондықтан мұғалімнің негізгі міндеті – шығармашылық жұмысқа жағдай жасау, оқушыға дайын шешім ұсынудан гөрі өздігінен ізденуге бағыт беру.

Заманауи әдіс-тәсілдерді қолданудың басты мақсаты – оқушыны оқу үдерісінің белсенді қатысушысына айналдыру. Дәстүрлі сабақта мұғалім негізгі ақпарат көзі болып, оқушы берілген тапсырманы орындаушы рөлінде қалуы мүмкін. Ал қазіргі педагогикалық тәсілдер оқушының пікір айтуына, мәселені талдауына, бірнеше шешім нұсқасын қарастыруына, тәжірибе жасауына және шығармашылық шешім қабылдауына мүмкіндік береді. Көркем еңбек сабағында бұл бағыт ерекше нәтижелі. Мысалы, оқушыға белгілі бір бұйымның дайын үлгісін көрсету және соны дәл қайталауды талап ету орнына, белгілі бір тақырып аясында бірнеше дизайн нұсқасын әзірлеуге тапсырма беруге болады. Бұл жағдайда әр оқушы өз қиялын, талғамын және жеке көзқарасын көрсете алады.

Көркем еңбек сабақтарында тиімді қолданылатын заманауи тәсілдердің бірі – жобалық оқыту. Жобалық әдіс оқушының белгілі бір идеяны ойластырудан бастап, оны нақты өнімге айналдыруына дейінгі әрекеттерін қамтиды. Жобалық жұмыстың барысында оқушы ақпарат жинайды, эскиз жасайды, материал таңдайды, жұмыстың орындалу ретін жоспарлайды, қауіпсіздік талаптарын ескереді, дайын өнімді бағалайды және оны таныстырады. Мұндай жұмыс оқушыны жауапкершілікке, өз уақытын дұрыс ұйымдастыруға және мәселені кезең-кезеңімен шешуге үйретеді. Мысалы, «Ұлттық нақыштағы заманауи бұйым», «Экологиялық таза материалдан пайдалы зат жасау», «Мектеп интерьеріне арналған сәндік элемент» сияқты жобалық жұмыстарды орындау кезінде оқушы теориялық білімді практикалық әрекетпен ұштастырады.

Жобалық оқытудың тағы бір артықшылығы – оның өмірмен байланыстылығы. Оқушы жасаған жұмысының нақты қолданылу мүмкіндігін көрген кезде тапсырмаға қызығушылығы артады. Мәселен, қағаздан немесе қалдық материалдан жасалған сәндік заттың тек көрме үшін емес, сынып бөлмесін безендіру үшін пайдаланылуы оқушыға өз жұмысының құндылығын сезіндіреді. Сол сияқты киіз, мата, ағаш, жіп, табиғи материалдар немесе қайта өңделетін заттарды пайдалану арқылы орындалған шығармашылық жұмыстар баланың экологиялық мәдениетін де қалыптастырады. Оқушы әр материалдың қасиетін зерттеп, оны тиімді қолданудың жолдарын іздейді.

Көркем еңбек сабақтарында сын тұрғысынан ойлау әдістерін қолдану да маңызды. Бұл тәсіл оқушының көркем туындыға, бұйымға немесе дизайнерлік шешімге жай ғана сырттай баға беруімен шектелмей, оның ерекшелігін талдауға, салыстыруға және өз пікірін дәлелдеуге мүмкіндік береді. Мысалы, сабақ барысында мұғалім екі түрлі сәндік бұйымды көрсетіп, «Қайсысының дизайны функционалды?», «Қандай элементтер бұйымның эстетикалық сапасын арттырып тұр?», «Осы жұмысты қалай жақсартуға болады?» деген сұрақтар қоюы мүмкін. Мұндай сұрақтар оқушының талдау дағдыларын дамытады. Сонымен қатар «Ойлан – жұптас – бөліс», «Миға шабуыл», «Идеялар картасы», «Бес саусақ», «Екі жұлдыз, бір тілек» сияқты тәсілдер оқушының өз ойын жүйелі жеткізуіне және шығармашылық жұмысқа рефлексия жасауына көмектеседі.

«Миға шабуыл» әдісін көркем еңбек сабағының бастапқы кезеңінде қолдану өте тиімді. Мұғалім жаңа тақырыпқа байланысты белгілі бір мәселені ұсынып, оқушылардан мүмкіндігінше көп идея айтуды сұрайды. Бұл кезеңде айтылған ойлардың дұрыстығы немесе бұрыстығы бірден бағаланбайды. Негізгі мақсат – оқушының шығармашылық ойлауын белсендіру. Мысалы, «Қайта өңделетін материалдардан қандай пайдалы бұйым жасауға болады?» деген сұрақ қойылғанда оқушылар түрлі идеялар ұсынады. Кейін сол идеялардың ішінен ең қолайлысы таңдалып, практикалық жұмысқа негіз болады. Мұндай тапсырмалар оқушыны еркін ойлауға, өзгелердің пікірін тыңдауға және жаңа шешімдер іздеуге дағдыландырады.

Топтық және жұптық жұмыс та көркем еңбек сабақтарында кеңінен қолданылатын заманауи тәсілдердің бірі болып саналады. Топпен жұмыс жасау кезінде оқушылар өзара міндет бөліседі, бір-біріне көмектеседі, пікір алмасады және ортақ нәтижеге жауап береді. Мысалы, бір топ ұлттық ою-өрнек композициясын құрастырса, екінші топ сол өрнектің қолданылу саласын зерттеуі, үшінші топ оны заманауи дизайнда пайдалану жолдарын ұсынуы мүмкін. Осындай жұмыстардың нәтижесінде оқушы тек шығармашылық дағды ғана емес, қарым-қатынас мәдениетін де меңгереді. Топтық жұмыс барысында әр оқушының қабілетін ескеру маңызды. Бір оқушы сурет салуға бейім болса, екіншісі композициялық шешім ұсынуы мүмкін, ал үшіншісі жұмысты таныстыруға белсенді қатысады. Мұғалім осы ерекшеліктерді дұрыс бағыттаған кезде топ жұмысының нәтижесі жоғары болады.

Көркем еңбек пәнінде саралап оқыту әдісі де маңызды орын алады. Әр оқушының шығармашылық қабілеті, қол икемділігі, жұмыс жылдамдығы және көркемдік талғамы әртүрлі болғандықтан, барлық балаға бірдей талап қою тиімді нәтиже бере бермейді. Мұғалім тапсырмаларды күрделілік деңгейіне қарай ұсына отырып, оқушылардың жеке мүмкіндігін ескеруі қажет. Мысалы, бір оқушыға дайын эскиз негізінде бұйым жасау ұсынылса, шығармашылық қабілеті жоғары оқушыға өз дизайнын әзірлеу тапсырылуы мүмкін. Бұл тәсіл оқушыны өз мүмкіндігіне сай жетістікке жетуге ынталандырады. Сонымен бірге саралау тек тапсырма көлеміне емес, материалға, жұмыс тәсіліне, мұғалімнің қолдау деңгейіне және нәтижені ұсыну формасына қарай да жүзеге асырылады.

Заманауи сабақта зерттеушілік тәсілдің де маңызы артып келеді. Көркем еңбек сабағында зерттеу тек ғылыми ақпарат іздеумен шектелмейді. Ол материалдың қасиетін, түстің үйлесімін, пішіннің ерекшелігін, ұлттық қолөнердің жасалу технологиясын немесе белгілі бір дизайнердің шығармашылық бағытын зерттеу түрінде жүзеге асуы мүмкін. Мысалы, оқушы киіздің қасиетін зерттеп, оның неге ұлттық қолөнерде кеңінен қолданылғанын анықтайды. Ағаштың әр түрінің ерекшелігін салыстырады немесе белгілі бір ою-өрнектің мағынасын іздейді. Осындай зерттеушілік жұмыстар арқылы оқушыда ақпаратпен жұмыс жасау, салыстыру, қорытынды жасау және алынған білімді практикалық жағдайда қолдану дағдылары қалыптасады.

Көркем еңбек сабағында цифрлық технологияларды тиімді қолдану да білім сапасын арттыруға ықпал етеді. Қазіргі оқушы ақпараттық технологиялармен тығыз байланыста өмір сүретіндіктен, сабақта цифрлық ресурстарды мақсатты қолдану оның қызығушылығын арттырады. Мұғалім бейнежазбалар, виртуалды көрмелер, электронды презентациялар, графикалық бағдарламалар және интерактивті тапсырмалар арқылы жаңа материалды түсіндіре алады. Мысалы, белгілі бір бұйымды жасау технологиясын қысқа бейне арқылы көрсету оқушыға жұмыс ретін жақсы түсінуге көмектеседі. Сонымен бірге цифрлық құралдарды тек көрнекілік ретінде емес, шығармашылық жұмыс құралы ретінде де пайдалануға болады. Оқушылар компьютер немесе планшет арқылы эскиз жасап, түс үйлесімін таңдауға, графикалық композиция құруға, болашақ өнімнің үлгісін алдын ала жоспарлауға үйренеді.

Цифрлық технологияларды қолдану көркем еңбек сабағын дәстүрлі қол еңбегінен алшақтатпайды, керісінше оны толықтырады. Мәселен, оқушы алдымен электронды форматта дизайн нұсқасын әзірлеп, кейін оны қағаз, мата, ағаш немесе басқа материал арқылы жүзеге асыра алады. Осылайша цифрлық және практикалық жұмыс өзара байланысып, оқушының технологиялық сауаттылығын арттырады. Мұғалім үшін де цифрлық ресурстар әртүрлі көркем шығармаларды, әлемдік өнер үлгілерін және заманауи дизайнерлердің жұмыстарын көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл оқушының көркемдік дүниетанымын кеңейтіп, жаңа идеялар іздеуіне ықпал етеді.

Көркем еңбек сабақтарында заманауи әдіс-тәсілдерді тиімді қолдану барысында ұлттық құндылықтарды оқыту мазмұнымен ұштастыру да аса маңызды. Өйткені көркем еңбек пәні оқушыға тек белгілі бір бұйым жасауды үйретіп қана қоймайды, сонымен қатар ұлттық мәдениетті, қолөнер дәстүрлерін, халықтың эстетикалық талғамын таныстыруға мүмкіндік береді. Қазақ халқының ою-өрнек өнері, киіз басу, кесте тігу, ағаш өңдеу, зергерлік өнер, тері және сүйек өңдеу сияқты дәстүрлі қолөнер түрлерін заманауи оқыту әдістерімен байланыстыру арқылы оқушының ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға болады. Мысалы, ұлттық ою-өрнекті жай ғана көшіріп салумен шектелмей, оның мағынасын зерттеу, композициялық ерекшелігін анықтау, заманауи тұрмыстық заттардың дизайнына бейімдеу сияқты тапсырмалар беру оқушының шығармашылық белсенділігін арттырады. Осы арқылы ұлттық мұра өткеннің ескерткіші ретінде емес, қазіргі өмірмен байланысы бар құндылық ретінде қабылданады.

Мұғалім ұлттық өнерді оқытуда оқушыларға зерттеу сұрақтарын ұсына алады. «Қазақ ою-өрнектерінде қандай табиғи бейнелер кездеседі?», «Неліктен белгілі бір түстер жиі қолданылған?», «Ұлттық оюларды қазіргі киім дизайнында қалай пайдалануға болады?», «Дәстүрлі қолөнер мен заманауи дизайнның қандай ұқсастықтары бар?» деген сұрақтар оқушыны тек ақпарат алуға емес, ойлануға, салыстыруға және өзіндік шешім ұсынуға бағыттайды. Осындай тапсырмалар көркем еңбек сабағының тәрбиелік мүмкіндігін де кеңейтеді. Оқушы ата-бабадан қалған мәдени мұраның мазмұнын түсініп, оны құрметтеуге және сақтауға деген жауапкершілік сезімін қалыптастырады.

Заманауи әдіс-тәсілдерді тиімді қолдануда проблемалық оқытудың да маңызы зор. Проблемалық оқытуда мұғалім оқушыға дайын шешім бермейді, керісінше белгілі бір мәселені шешуге жағдай жасайды. Мысалы, «Берілген материалдан әрі сәнді, әрі пайдалы қандай бұйым жасауға болады?», «Материалды аз жұмсап, бұйымның беріктігін қалай арттыруға болады?», «Ұлттық нақышты заманауи дизайнға қалай енгізуге болады?» деген тапсырмалар оқушының шығармашылық және логикалық ойлау қабілетін қатар дамытады. Мұндай жағдайда бала бірнеше нұсқаны қарастырып, тәжірибе жасайды, қателеседі, қайта түзетеді және соңында өз шешімін дәлелдеуге үйренеді. Бұл үдеріс оқушының дербестігін арттырып, дайын үлгіге тәуелділігін азайтады.

Проблемалық тапсырмалар оқушының сабаққа деген қызығушылығын арттырумен қатар, өмірлік дағдыларын да қалыптастырады. Күнделікті өмірде адам әрдайым дайын шешімге кездесе бермейді. Сондықтан мектеп қабырғасында мәселені анықтау, балама нұсқаларды қарастыру, тиімді шешім қабылдау және нәтижесін бағалау дағдыларын қалыптастыру маңызды. Көркем еңбек сабағы осындай дағдыларды практикалық әрекет арқылы дамытуға қолайлы пәндердің бірі. Мысалы, оқушы жасаған бұйымының бір бөлігі ойдағыдай шықпаса, оны қайта жасау немесе басқа тәсіл қолдану қажет болады. Осындай жағдайларда мұғалім бірден дайын жауап берудің орнына бағыттаушы сұрақтар арқылы оқушыны өздігінен шешім табуға жетелеуі тиіс.

Көркем еңбек сабағында кейс әдісін қолдану да жақсы нәтиже береді. Кейс әдісі белгілі бір нақты жағдайды талдау арқылы шешім қабылдауға негізделеді. Мәселен, оқушыларға «Мектепте ұлттық қолөнер бұйымдарының көрмесі ұйымдастырылмақ. Көрмеге заманауи әрі ұлттық нақыштағы қандай жұмыс ұсынуға болады?» деген жағдаят беруге болады. Оқушылар топта талқылап, бұйым түрін, материалын, түсін, композициясын және таныстырылым тәсілін жоспарлайды. Бұл тапсырма барысында шығармашылық, коммуникативтік және ұйымдастырушылық қабілеттер қатар дамиды. Кейс әдісін қолдану арқылы оқушы теориялық білімнің нақты өмірлік жағдайда қалай қолданылатынын түсінеді.

Көркем еңбек пәніндегі заманауи сабақтың маңызды құрамдас бөлігі – қалыптастырушы бағалау. Шығармашылық жұмысты бағалауда тек соңғы нәтиже ғана емес, оған жету үдерісі де ескерілуі тиіс. Кей жағдайда оқушының дайын өнімі мінсіз болмауы мүмкін, бірақ ол жаңа әдісті өздігінен меңгеріп, ерекше идея ұсынуы немесе жұмыс барысында үлкен ізденіс көрсетуі ықтимал. Сондықтан бағалау кезінде идеяның ерекшелігі, материалды орынды пайдалану, технологиялық талаптарды сақтау, эстетикалық көркемдік, жұмысқа жауапкершілікпен қарау және өз жұмысын түсіндіре білу сияқты өлшемдерді қамту маңызды.

Бағалау критерийлерін сабақ басында оқушыларға таныстыру олардың жұмыс мақсатын нақты түсінуіне көмектеседі. Мысалы, мұғалім «жұмыс композициясының үйлесімділігі», «түстердің сәйкестігі», «материалды ұқыпты пайдалану», «идеяның ерекшелігі», «қауіпсіздік ережесін сақтау» сияқты критерийлерді алдын ала ұсына алады. Оқушы осы талаптарға сүйене отырып өз жұмысын жоспарлайды. Бұл бағалауды тек мұғалім тарапынан қойылатын баға ретінде емес, оқуды жақсартуға бағытталған құрал ретінде қабылдауға мүмкіндік береді.

Өзін-өзі бағалау және өзара бағалау тәсілдері де көркем еңбек сабағында тиімді. Оқушы өз жұмысын бағалау арқылы қандай тұстары сәтті шыққанын және нені жақсарту қажет екенін анықтайды. Ал өзара бағалау кезінде сыныптастарының жұмыстарын талдап, нақты ұсыныс беруге үйренеді. Мысалы, «Екі жұлдыз, бір тілек» әдісінде оқушы сыныптасының жұмысындағы екі жақсы қасиетті және бір жақсартуға болатын тұсты айтады. Бұл тәсіл сын айтуды емес, қолдаушы кері байланыс беруді қалыптастырады. Сонымен бірге өзгенің жұмысын бағалау арқылы бала өз жұмысындағы кемшіліктерді де жақсырақ байқай бастайды.

Кері байланыс та заманауи оқыту әдістерінің маңызды бөлігі болып табылады. Сабақ соңындағы кері байланыс мұғалімге оқушының тақырыпты қаншалықты меңгергенін, қандай қиындыққа тап болғанын және келесі сабақта неге назар аудару керектігін анықтауға мүмкіндік береді. Көркем еңбек сабақтарында «Бағдаршам», «Бас бармақ», «Бір сөйлеммен қорытындыла», «Бүгін мен білдім…», «Маған қиын болғаны…» сияқты қарапайым рефлексия тәсілдерін қолдануға болады. Бұл әдістер көп уақыт алмайды, бірақ сабақтың тиімділігін бағалауда маңызды ақпарат береді.

Заманауи көркем еңбек сабағында ойын технологияларын қолдану да оқушы белсенділігін арттырады. Әсіресе төменгі және орта буын оқушыларында ойын элементтері пәнге қызығушылықты күшейтеді. Мысалы, «Дизайнерлер байқауы», «Шеберлер сайысы», «Жасырын материал», «Өрнекті тап», «Түстер үйлесімін анықта» сияқты тапсырмалар сабақ мазмұнын қызықты формада меңгеруге мүмкіндік береді. Мұндай тапсырмаларды жарыс түрінде өткізуге болады, алайда бәсекелестік оқушылардың бір-біріне қарсы қойылуына емес, шығармашылық ынтымақтастыққа бағытталуы керек. Ойын әдістері арқылы бала күрделі ұғымдарды жеңіл қабылдап, өз қабілетін еркін көрсетеді.

Көркем еңбек сабақтарында дизайндық ойлау тәсілін қолдану да бүгінгі білім беру талаптарына сәйкес келеді. Дизайндық ойлау адамға немесе қоғамға қажетті мәселені түсіну, идеялар ұсыну, үлгі жасау, сынақтан өткізу және жетілдіру кезеңдерінен тұрады. Бұл тәсіл көркем еңбек пәнінің мазмұнымен табиғи түрде үйлеседі. Мысалы, оқушыларға «Сынып бөлмесінде кеңістікті тиімді ұйымдастыру үшін қандай сәндік әрі пайдалы бұйым жасауға болады?» деген тапсырма беріледі. Олар алдымен қажеттілікті анықтайды, бірнеше идея ұсынады, эскиз жасайды, бір нұсқаны таңдап, прототип әзірлейді. Кейін оны бағалап, кемшіліктерін түзетеді. Мұндай жұмыс оқушыға шығармашылық үдерістің бір реттік әрекет емес, үнемі жетілдіруді қажет ететін үдеріс екенін түсіндіреді.

Дизайндық ойлау барысында оқушыны қателесуден қорықпауға үйрету маңызды. Шығармашылық жұмыста қателік кейде жаңа идеяның пайда болуына себеп болуы мүмкін. Егер бала кез келген сәтсіз әрекеті үшін сынға ұшырай берсе, ол тәуекел етуден, жаңа тәсіл қолданып көруден бас тартады. Сондықтан мұғалім шығармашылық ортада қателікті тәжірибенің табиғи бөлігі ретінде қабылдауы керек. «Неліктен бұл тәсіл нәтиже бермеді?», «Келесі жолы нені өзгертеміз?», «Басқа қандай материал қолдануға болады?» сияқты сұрақтар баланың қателіктен сабақ алуына көмектеседі.

Көркем еңбек сабақтарында пәнаралық байланысты қолдану да оқыту тиімділігін арттырады. Бұл пән бейнелеу өнерімен ғана емес, математика, тарих, география, информатика, технология, әдебиет және жаратылыстану пәндерімен тығыз байланыста жүргізіле алады. Мысалы, ою-өрнек құрастыру кезінде симметрия, геометриялық пішіндер және өлшем ұғымдары математикамен байланысады. Ұлттық қолөнерді зерттеу кезінде Қазақстан тарихы мен этнография мәселелері қарастырылады. Табиғи материалдардың қасиетін зерттеу жаратылыстанумен ұштасады. Ал цифрлық эскиз жасау барысында информатика пәнінде меңгерілген дағдылар қолданылады. Пәнаралық байланыс оқушының білімді бөлек-бөлек емес, өзара байланысқан жүйе ретінде қабылдауына ықпал етеді.

STEAM элементтерін көркем еңбек сабағына енгізу де қазіргі уақытта өзекті бағыттардың бірі. STEAM тәсілі ғылым, технология, инженерия, өнер және математиканы өзара байланыстыра отырып оқытуға негізделген. Көркем еңбек бұл тәсілдің «өнер» бөлігін ғана қамтымайды, басқа бағыттармен де тығыз әрекеттесе алады. Мысалы, оқушылар берік құрылым жасау кезінде инженерлік принциптерді, өлшем алуда математикалық дағдыларды, материал қасиетін анықтауда ғылыми білімді, бұйымның сыртқы көрінісін безендіруде көркемдік қабілетті пайдаланады. Осылайша бір ғана шығармашылық тапсырма бірнеше пәндік құзыреттілікті қатар дамыта алады.

Мысалы, қағаздан немесе жеңіл материалдардан көпір моделін жасау тапсырмасын қарастыруға болады. Оқушылар ең алдымен көпірдің құрылымы туралы ақпарат жинайды, оның қандай күштерге төтеп беруі керектігін талдайды, өлшемін есептейді, эскизін жасайды және соңында моделін құрастырады. Дайын модельдің беріктігін тексеру арқылы олар өз шешімін бағалайды. Мұндай жұмыс көркем еңбек сабағының мазмұнын кеңейтіп, оқушылардың инженерлік және шығармашылық ойлауын қатар дамытады.

Заманауи әдістерді тиімді қолдануда мұғалімнің фасилитаторлық рөлі ерекше. Бұрынғыдай барлық ақпаратты өзі түсіндіріп, әр әрекетті егжей-тегжейлі көрсететін мұғалімнен гөрі, қазіргі сабақта оқушының ізденісіне бағыт беретін, сұрақ қоятын, қолдау көрсететін педагог бейнесі маңызды. Мұғалім оқушының орнына шешім қабылдамауы тиіс. Егер бала «Қай түсті қолданайын?» деп сұраса, мұғалім бір түсті атаудың орнына «Қандай әсер бергің келеді?», «Қай түстер бір-бірімен үйлеседі?», «Сенің идеяңа қайсысы сәйкес келеді?» деп ойландыруы пайдалы. Осы тәсіл оқушының өз таңдауына жауап беруіне үйретеді.

Сонымен бірге мұғалім сабақта психологиялық жағынан қауіпсіз шығармашылық орта қалыптастыруы қажет. Әр оқушының идеясы ерекше болуы мүмкін және оны өзгелердің жұмысымен тікелей салыстыру дұрыс емес. Көркем еңбек сабағында бірдей тақырып берілгенімен, әр баланың жұмысы әртүрлі болуы табиғи. Мұғалім осы ерекшелікті қолдап, оқушыға өзіндік стиль қалыптастыруға мүмкіндік беруі керек. «Бәрінікі бірдей болуы тиіс» деген талап шығармашылықтың мәнін төмендетеді. Сондықтан сабақта бір нәтижеге емес, түрлі шешімдерге жол ашатын тапсырмалар басым болғаны жөн.

Оқушының шығармашылық еркіндігімен қатар, еңбек тәртібі мен қауіпсіздік ережелерін сақтау да назардан тыс қалмауы керек. Көркем еңбек сабағында қайшы, ине, желім, кескіш құралдар, бояу, ағаш өңдеу құралдары және басқа материалдар қолданылатындықтан, қауіпсіздік талаптарын жүйелі түрде еске салып отыру маңызды. Заманауи әдістерді қолдану қауіпсіздік ережелерін екінші орынға ысыру дегенді білдірмейді. Керісінше, оқушы өзінің жұмыс орнын дұрыс ұйымдастырып, құралдарды жауапкершілікпен қолдануға үйренуі тиіс. Бұл да оның еңбек мәдениетінің маңызды бөлігі.

Сабақтың материалдық ортасын ұйымдастыру да оқыту нәтижесіне әсер етеді. Материалдар мен құралдар оқушыға қолжетімді, ретімен орналасқан жағдайда сабақ уақытын тиімді пайдалануға болады. Қажетті материалды ұзақ іздеу немесе құралды кезекпен пайдалану жұмыс қарқынын баяулатады. Сондықтан мұғалім практикалық тапсырманың мазмұнына қарай алдын ала дайындық жасап, жұмыс орнын тиімді ұйымдастыруы қажет. Кейбір тапсырмаларда материалдарды арнайы жиынтықтарға бөліп қою, топтарға ортақ құрал беру немесе жұмыс кезеңдерін кезектестіріп ұйымдастыру пайдалы.

Көркем еңбек сабағында уақытты тиімді басқару да маңызды мәселелердің бірі. Шығармашылық жұмыс көп жағдайда ұзақ уақытты талап етеді, сондықтан мұғалім сабақ кезеңдерін нақты жоспарлауы қажет. Жаңа материалды түсіндіруге шамадан тыс көп уақыт жұмсалса, практикалық жұмысқа уақыт жетпей қалуы мүмкін. Сондықтан қысқа әрі түсінікті нұсқаулық, көрнекі материал және нақты критерийлер оқушының тапсырманы тез түсінуіне көмектеседі. Кейбір күрделі жұмыстарды бірнеше сабаққа жоспарлап, әр сабақтың соңында оқушының қай кезеңге жеткенін белгілеу тиімді.

Оқушының жұмысын портфолио арқылы жинақтау да заманауи бағалау тәсілдерінің бірі болып табылады. Портфолиода эскиздер, аяқталған жұмыстардың суреттері, қысқаша түсініктемелер, рефлексия жазбалары және шығармашылық жобалар жинақталуы мүмкін. Бұл оқушының белгілі бір уақыт аралығындағы даму динамикасын көруге мүмкіндік береді. Бір ғана жұмыстың нәтижесіне қарап баға бергеннен гөрі, бірнеше жұмысты салыстыру арқылы оның қандай дағдысы дамығанын анықтау объективтірек болады. Сонымен бірге оқушы өзінің алғашқы және кейінгі жұмыстарын салыстырып, жеке жетістігін байқайды.

Цифрлық портфолио да осы мақсатта тиімді қолданылады. Оқушы өз жұмыстарын суретке түсіріп, электронды түрде жинақтай алады. Әр жұмысқа атау, орындалған техника, пайдаланылған материал және қысқаша ой-толғау жазылады. Мұндай портфолио көрме, жоба қорғау немесе жылдық қорытынды кезінде пайдалы. Сонымен қатар ол оқушының шығармашылық жолын көрсететін жеке жинаққа айналады. Цифрлық портфолио арқылы ата-аналар да баласының шығармашылық жетістіктерін көре алады.

Көркем еңбек сабақтарында оқушының сөйлеу және таныстыру дағдыларын дамытуға да мүмкіндік мол. Шығармашылық жұмыс дайын болған соң оны тек көрмеге қою жеткіліксіз. Оқушы өзінің идеясын, материал таңдау себебін, жұмыс барысында кездескен қиындықтарды және нәтижеге қалай жеткенін қысқаша түсіндіруі пайдалы. Жоба қорғау, шағын презентация немесе «галереяны аралау» әдісі осы мақсатқа тиімді. Оқушы өз жұмысын таныстыру арқылы ойын жүйелеуге, нақты сөйлеуге және сұрақтарға жауап беруге үйренеді.

«Галереяны аралау» әдісінде оқушылардың жұмыстары сыныпқа қойылып, барлығы бір-бірінің еңбектерін қарап шығады. Әр жұмысқа шағын пікір немесе ұсыныс қалдыруға болады. Бұл әдіс оқушылардың өзара тәжірибе алмасуына жағдай жасайды. Бір оқушының ерекше шешімін көрген басқа бала жаңа тәсілді байқап, шығармашылық мүмкіндігін кеңейтеді. Мұғалім де жұмыстарды жалпы талқылап, сәтті тұстарды атап, келесі тапсырмаға арналған ұсыныстар бере алады.

Осындай заманауи тәсілдерді жүйелі қолдану көркем еңбек сабағын мазмұнды, қызықты және нәтижелі етеді. Ең бастысы, әдіс тек сәнді болғаны үшін емес, нақты педагогикалық мақсатқа сай қолданылуы керек. Әр сабақта мүмкіндігінше көп әдіс қолдануға ұмтылу тиімділік көрсеткіші емес. Керісінше, мұғалім сабақ мақсатына сәйкес келетін бір немесе бірнеше тәсілді орынды таңдап, оны сапалы ұйымдастырған жағдайда ғана күтілетін нәтижеге қол жеткізуге болады.

Көркем еңбек сабақтарында заманауи әдіс-тәсілдерді қолданудың нәтижелілігі көбіне мұғалімнің кәсіби шеберлігіне, әдістемелік дайындығына және оқушының жеке ерекшелігін дұрыс тани білуіне байланысты. Мұғалім жаңа педагогикалық технологияны тек сыртқы форма ретінде емес, оқу мақсатына жетудің тиімді құралы ретінде қарастыруы қажет. Кейбір жағдайда дәстүрлі түсіндіру әдісі тиімді болса, кей жағдайда топтық жұмыс, жобалық оқыту, зерттеу немесе цифрлық технологияларды қолдану нәтижелі болуы мүмкін. Сондықтан сабақ құрылымын жоспарлау кезінде мұғалім оқушылардың жас ерекшелігін, дайындық деңгейін, материалдық мүмкіндікті және сабақтың нақты мақсатын ескеруі тиіс.

Заманауи әдіс-тәсілдерді қолданудың тағы бір маңызды қыры – оқушының дербестігін қалыптастыру. Көркем еңбек сабағында оқушыға әр қадамын мұғалім айтып отырса, оның шығармашылық бастамасы төмендеуі мүмкін. Сондықтан тапсырманы орындауда белгілі бір еркіндік беру қажет. Мысалы, тақырып ортақ болғанымен, материалды, түсті, композицияны немесе бұйымның формасын оқушы өзі таңдауы мүмкін. Бұл оның өзіндік шешім қабылдау қабілетін арттырады. Сонымен бірге оқушы өзінің таңдауы үшін жауапкершілік алуға, нәтижесін түсіндіруге және қажет жағдайда жұмысын түзетуге дағдыланады.

Оқушының дербестігін дамыту үшін мұғалім тапсырманы бірден толық түсіндіріп бермей, бағыттаушы нұсқаулықтар ұсынғаны дұрыс. Жұмыстың мақсаты, негізгі талаптары, қауіпсіздік ережелері және бағалау критерийлері анық көрсетілген жағдайда оқушы қалған шешімдерді өзі қабылдай алады. Мұндай тәсіл оқушыға сенім білдірудің бір көрінісі болып саналады. Өз жұмысына сеніммен кіріскен бала жаңашыл идея ұсынудан қорықпайды, тәжірибе жасауға бейім болады және шығармашылық жұмыстан қанағат алады.

Көркем еңбек сабағының тиімді өтуі үшін мұғалім мен оқушы арасындағы өзара қарым-қатынас та үлкен маңызға ие. Мұғалім оқушының пікірін құрметтеп, оның әрбір идеясын тыңдауға және шығармашылық бастамасын қолдауға тиіс. Баланың жұмысына тек кемшілік тұрғысынан қарау оның ынтасын төмендетеді. Сондықтан кері байланыс нақты, түсінікті және ынталандырушы сипатта болғаны дұрыс. Мысалы, «жұмысың дұрыс емес» деудің орнына «композицияң қызықты шыққан, егер түстердің үйлесімін аздап өзгертсең, әсері күшейе түседі» деген пікір оқушыға әлдеқайда пайдалы. Мұндай кері байланыс баланың жетістігін мойындап, әрі қарай өсу бағытын көрсетеді.

Көркем еңбек пәнінде шығармашылық атмосфера қалыптастыру үшін сыныптағы жұмыс тәртібі де икемді болуы қажет. Кейде оқушы тыныштықта жеке жұмыс жасағысы келсе, кейде топпен ақылдасуы мүмкін. Мұғалім осы ерекшеліктерді ескере отырып, сабақ барысында әртүрлі жұмыс формаларын алмастырып отырғаны жөн. Жеке жұмыс оқушының өзіндік стилін қалыптастырса, топтық жұмыс өзгенің идеясын тыңдауға, келісімге келуге және жауапкершілікті бөлісуге үйретеді. Ал жұптық жұмыс өзара қолдау көрсетуге және бір-бірінен үйренуге мүмкіндік береді.

Заманауи көркем еңбек сабақтарында шығармашылық тапсырмалардың өмірмен байланысын күшейту де маңызды. Оқушы өз қолымен жасаған бұйымның нақты өмірде қолданылатынын сезгенде тапсырманың мағынасы артады. Мысалы, сыныпқа арналған органайзер, ұлттық нақыштағы сыйлық қаптамасы, кітап белгісі, экологиялық сөмке, интерьерлік әшекей, шағын макет немесе пайдалы тұрмыстық бұйым әзірлеу оқушыны нақты қажеттілікке бағыттайды. Мұндай жұмыстар барысында оқушы тек әсемдікке емес, бұйымның қолдануға ыңғайлылығына, беріктігіне және экологиялық қауіпсіздігіне де назар аударады.

Экологиялық бағыттағы шығармашылық жұмыстар көркем еңбек пәні үшін ерекше маңызға ие. Қазіргі уақытта қоршаған ортаны қорғау, қалдықтарды азайту және материалдарды қайта пайдалану мәселелері бүкіл әлемде өзекті. Сондықтан көркем еңбек сабақтарында ескі қағаз, картон, пластикалық қаптама, мата қалдықтары, жіп, табиғи материалдар сияқты заттарды қайта өңдеп, жаңа бұйым жасауға үйрету оқушының экологиялық жауапкершілігін арттырады. Мұндай тапсырмалар арқылы бала қажетсіз заттың да жаңа қызмет атқара алатынын түсінеді.

Экологиялық шығармашылықты дамытуда «екінші өмір» қағидасын қолдануға болады. Мысалы, ескі джинсы матасынан қалташа, пластикалық бөтелкеден сәндік ыдыс, картоннан ұйымдастырғыш, газеттерден декоративті бұйым жасауға тапсырма беріледі. Оқушы жұмыс барысында материалдың қасиетін зерттейді, қауіпсіз өңдеу жолдарын қарастырады және дайын өнімнің эстетикалық сапасын жақсартуға тырысады. Бұл оқушыны үнемшілдікке, жауапкершілікке және шығармашылық ізденіске тәрбиелейді.

Көркем еңбек сабағында кәсіптік бағдар беру мүмкіндігі де мол. Оқушылар суретші, дизайнер, сәулетші, сәнгер, қолөнер шебері, интерьер дизайнері, зергер, тігінші, иллюстратор, графикалық дизайнер сияқты шығармашылық мамандықтар туралы ақпарат ала алады. Сабақ барысында осы мамандықтардың ерекшелігін көрсету оқушының болашақ кәсіби бағытын анықтауға ықпал етуі мүмкін. Әсіресе жоғары сыныптарда практикалық тапсырмаларды нақты кәсіби салалармен байланыстыру пайдалы. Мысалы, фирмалық белгі жасау, киім эскизін әзірлеу, интерьер жобасын құрастыру, шағын жарнамалық өнім дайындау сияқты тапсырмалар оқушының кәсіби қызығушылығын оятады.

Кәсіптік бағыттағы тапсырмалар оқушыға өзінің қабілетін тануға мүмкіндік береді. Бір оқушы графикалық дизайнға қызықса, екіншісі қолөнерге, үшіншісі сән дизайнына немесе техникалық модельдеуге бейім болуы мүмкін. Мұғалім осы ерекшеліктерді байқау арқылы оқушының қабілетін дамытуға бағыт бере алады. Бұл міндетті түрде баланы белгілі бір мамандыққа бағыттау деген сөз емес. Ең бастысы – оның қызығушылығын байқап, сол салада қосымша ізденуге мүмкіндік беру.

Көркем еңбек пәнінде оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту да маңызды. Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адамның алған білімін нақты өмірлік жағдайда қолдана білуі. Көркем еңбек сабағында бұл дағды өлшем алу, материал шығынын есептеу, құралдарды дұрыс таңдау, жұмыс ретін жоспарлау, бұйымның сапасын бағалау және оны нақты қажеттілікке бейімдеу арқылы қалыптасады. Мысалы, оқушы бұйым жасау үшін қанша материал қажет екенін анықтап, оның өлшемін есептейді, эскиз құрады және жұмыс кезеңдерін жоспарлайды. Осы әрекеттердің барлығы өмірде қолданылатын практикалық дағдыларға жатады.

Заманауи әдіс-тәсілдер оқушының тек шығармашылық емес, коммуникативтік қабілетін де дамытады. Жобаны қорғау, пікірталас, топтық талқылау, өзара бағалау және рефлексия кезінде оқушы өз ойын нақты жеткізуге, өзгелерді тыңдауға және сұрақтарға жауап беруге үйренеді. Бұл дағдылар тек көркем еңбек сабағында ғана емес, күнделікті өмірде де маңызды. Сондықтан мұғалім практикалық жұмыстан кейін оқушыларға өз нәтижесін таныстыруға жеткілікті мүмкіндік беруі керек.

Көркем еңбек сабақтарында заманауи әдістерді қолдану ата-анамен байланысты да күшейте алады. Мысалы, оқушылардың шығармашылық жұмыстарынан көрме ұйымдастыру, цифрлық портфолио көрсету немесе отбасылық шығармашылық жобалар өткізу ата-ананың баланың жетістігін көруіне мүмкіндік береді. Кейбір жағдайда ата-аналардың қолөнер немесе кәсіптік тәжірибесін сабақпен байланыстыруға болады. Бұл мектеп, отбасы және оқушы арасындағы ынтымақтастықты нығайтады.

Мұғалім үшін де жаңа әдістерді үнемі меңгеріп отыру кәсіби дамудың маңызды бөлігі болып саналады. Білім беру саласы үздіксіз өзгеріп отырғандықтан, педагог өз тәжірибесін жаңартып, әріптестермен тәжірибе алмасып, жаңа технологияларды зерттеп отыруы қажет. Әдістемелік бірлестік отырыстары, шеберлік сағаттары, кәсіби байқаулар, ашық сабақтар және педагогикалық семинарлар мұғалімнің кәсіби шеберлігін жетілдіруге көмектеседі. Сонымен бірге интернет ресурстар мен цифрлық платформаларды орынды пайдалану арқылы мұғалім жаңа идеялар мен әдістерді үйрене алады.

Дегенмен кез келген жаңа әдісті дайын күйінде көшіріп қолдану дұрыс емес. Мұғалім әр тәсілді өз сыныбының ерекшелігіне, оқушы санына, сабақ ұзақтығына, құрал-жабдыққа және оқу мақсатына сәйкестендіруі қажет. Кей әдіс бір сыныпта жақсы нәтиже берсе, екінші сыныпта тиімсіз болуы мүмкін. Сондықтан педагог сабақтан кейін рефлексия жасап, қандай әдістің сәтті болғанын, қандай тұсты өзгерту қажеттігін талдап отырғаны жөн. Бұл мұғалімнің кәсіби өсуіне және оқыту сапасының жақсаруына ықпал етеді.

Көркем еңбек сабағының басты ерекшелігі – оқушының әрекет арқылы үйренуі. Бала өз қолымен жасап, сынап, өзгертіп, қайта орындау арқылы білімді терең меңгереді. Осы тұрғыдан алғанда заманауи әдістер пәннің табиғатына толық сәйкес келеді. Жобалық оқыту, зерттеу, дизайндық ойлау, топтық жұмыс, STEAM, цифрлық технологиялар және қалыптастырушы бағалау сияқты тәсілдер оқушыны белсенді әрекетке тартады. Олар баланың тек дайын ақпаратты қабылдауын емес, білімді өз тәжірибесі арқылы құрастыруын қамтамасыз етеді.

Заманауи сабақта мұғалім оқушының өнімін ғана емес, оның шығармашылық жолын да бағалауы тиіс. Кейде дайын бұйым қарапайым болғанымен, оқушының идеясы, ізденісі немесе өзіндік шешімі жоғары болуы мүмкін. Сондықтан нәтижеге жету үдерісін бақылау, аралық кері байланыс беру және оқушының жұмыс барысындағы жетістігін ескеру өте маңызды. Бұл бағалаудың әділдігін арттырып, баланың өз еңбегіне жауапкершілікпен қарауына әсер етеді.

Көркем еңбек сабақтарында цифрлық құралдар мен қол еңбегінің арасындағы тепе-теңдікті сақтау да қажет. Цифрлық технологиялар оқушыға идея табуға, эскиз жасауға, ақпарат іздеуге және өз жұмысын таныстыруға көмектеседі. Алайда пәннің басты құндылығы – материалмен тікелей жұмыс істеу, қол икемділігін дамыту, затты нақты құрастыру және шығармашылық процесті сезіну. Сондықтан цифрлық технологиялар практикалық әрекетті алмастырмай, оны толықтыруы керек.

Заманауи әдістерді қолданудың ұзақ мерзімді нәтижесі оқушының өзіндік ойы бар, шығармашылықпен әрекет ететін, еңбекке құрметпен қарайтын тұлға ретінде қалыптасуынан көрінеді. Көркем еңбек сабағында қалыптасқан ұқыптылық, шыдамдылық, жауапкершілік, эстетикалық талғам, мәселені шешу және өз еңбегін бағалау дағдылары басқа пәндерде де, күнделікті өмірде де қажет болады. Сондықтан бұл пәнді тек қолмен бұйым жасауға арналған сабақ ретінде қарастыру жеткіліксіз.

Көркем еңбек пәні оқушының жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды білім беру кеңістігі болып табылады. Мұнда бала қиялын іске асырады, өзіндік пікір білдіреді, материалмен тәжірибе жасайды, ұлттық мәдениетпен танысады және заманауи технологияларды меңгереді. Әр сабақ оқушыға жаңа нәрсе жасау, іздену және өзін таныту мүмкіндігін беруі керек. Осындай ортада ғана шығармашылық қабілет табиғи түрде дамиды.

Қорытынды. Көркем еңбек сабақтарында заманауи әдіс-тәсілдерді тиімді қолдану – оқушылардың шығармашылық қабілетін, сыни ойлауын, дербестігін, практикалық дағдысын және эстетикалық мәдениетін қалыптастырудың маңызды шарты. Жобалық оқыту, зерттеушілік әдіс, проблемалық тапсырмалар, топтық және жұптық жұмыс, саралап оқыту, қалыптастырушы бағалау, дизайндық ойлау, STEAM элементтері, цифрлық технологиялар мен рефлексия тәсілдері оқушыны оқу үдерісінің белсенді субъектісіне айналдырады. Аталған әдістердің тиімділігі оларды көп қолданумен емес, сабақ мақсатына сай, орынды және жүйелі таңдаумен анықталады. Мұғалім әр оқушының қабілетін, қызығушылығын және жеке ерекшелігін ескере отырып, шығармашылық еркіндік пен нақты талаптың тепе-теңдігін сақтауы қажет.

Көркем еңбек сабағының мазмұнын ұлттық құндылықтармен ұштастыру оқушының мәдени танымын кеңейтіп, ата-бабадан қалған қолөнер мұрасына құрмет сезімін қалыптастырады. Ұлттық өнерді заманауи дизайнмен, цифрлық технологиялармен және жаңа материалдармен байланыстыру арқылы оның өміршеңдігін көрсетуге болады. Сонымен қатар экологиялық тапсырмалар, қайта өңделетін материалдармен жұмыс және өмірлік жағдаяттарға негізделген жобалар оқушының функционалдық сауаттылығы мен жауапкершілігін арттырады.

Қазіргі педагогтің міндеті – оқушыға дайын үлгіні қайталатумен шектелмей, оның өз идеясын табуына, оны жүзеге асыруына және нәтижесін бағалауына жағдай жасау. Мұғалім бағыттаушы, қолдаушы және шығармашылық ортаны ұйымдастырушы рөлінде әрекет еткенде ғана оқушының пәнге деген қызығушылығы тұрақты қалыптасады. Сондықтан көркем еңбек сабақтарында заманауи әдістерді жүйелі әрі саналы қолдану білім сапасын арттырып қана қоймай, еңбекқор, шығармашыл, ұлттық мәдениетті құрметтейтін және жаңа жағдайларға бейімделе алатын тұлға тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
  2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
  3. Көркем еңбек пәні бойынша үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана.
  4. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Педагогика.
  5. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. – Москва.
  6. Беспалько В.П. Слагаемые педагогической технологии. – Москва: Педагогика.
  7. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва: Академия.
  8. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва.
  9. Бабанский Ю.К. Оптимизация процесса обучения. – Москва: Педагогика.
  10. Әбдіғалиев Қ., Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері. – Алматы.
  11. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы: Қазақстан.
  12. Ұзақбаева С.А. Тамыры терең тәрбие. – Алматы: Білім.
Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Выбранные журналы

Общая сумма: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Оплата

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Ваши данные хранятся конфиденциально и безопасно.

Контакты

📍
Адрес

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Телефон *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

✉️
Электронная почта *

astana@ybyraitagylymy.kz

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy