← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

МАТЕМАТИКА САБАҒЫНДА КРИТЕРИАЛДЫ БАҒАЛАУ АРҚЫЛЫ БІЛІМ САПАСЫН АРТТЫРУ

Аннотация: Бұл мақалада математика сабағында критериалды бағалау жүйесін тиімді қолдану арқылы білім сапасын арттырудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Қазіргі білім беру үдерісінде оқушының тек пәндік білімін тексеру жеткіліксіз, сонымен бірге оның алған білімін қолдану, талдау, салыстыру, қорытынды жасау, математикалық ойлау және өзіндік бағалау дағдыларын қалыптастыру маңызды. Осы тұрғыдан алғанда критериалды бағалау оқушы жетістігін нақты әрі әділ бағалауға, оқу мақсатына сәйкес кері байланыс беруге және оқыту үдерісін жетілдіруге мүмкіндік береді. Мақалада математиканы оқыту барысында бағалау критерийлерін дұрыс құрастыру, дескрипторларды қолдану, қалыптастырушы бағалауды ұйымдастыру, оқушының өзін-өзі және өзара бағалау дағдыларын дамыту мәселелері сөз болады. Сонымен қатар критериалды бағалаудың білім сапасына, оқушының оқу мотивациясына, жауапкершілігіне және мұғалімнің педагогикалық қызметіне әсері талданады.

Қазіргі қоғамда білім сапасы мемлекет дамуының негізгі көрсеткіштерінің бірі болып саналады. Білім беру саласына қойылатын талаптардың өзгеруі мектептегі оқыту мен бағалау жүйесіне де жаңа көзқарасты қажет етеді. Бұрынғы дәстүрлі бағалау жүйесінде оқушының алған бағасы көбінесе оның белгілі бір уақыттағы жауабы немесе орындаған жұмысы арқылы анықталатын болса, қазіргі білім беру жүйесінде оқушының оқу мақсатына қаншалықты жеткені, қандай дағдыларды меңгергені және қай бағытта дамуы қажет екені маңызды болып отыр. Сондықтан білім алушының оқу жетістігін алдын ала анықталған нақты критерийлер негізінде бағалайтын критериалды бағалау жүйесі білім беру тәжірибесінде ерекше орын алады.

Математика – оқушының логикалық ойлауын, дәлелдеу қабілетін, талдау мен жинақтау дағдыларын қалыптастыратын маңызды пәндердің бірі. Математикалық білімді меңгеру тек формулаларды есте сақтау немесе белгілі бір үлгі бойынша есеп шығару емес. Оқушы математикалық ұғымдардың мәнін түсініп, есептің шартын талдай білуі, шешу жолын дұрыс таңдауы, өз әрекетін негіздеуі және нәтижесін тексере алуы қажет. Осындай күрделі дағдыларды бағалауда дәстүрлі баға қою тәсілі оқушының нақты жетістігін толық көрсете бермейді. Ал критериалды бағалау оқушының әрбір әрекетін нақты өлшемдер арқылы бағалап, оның оқу барысындағы ілгерілеуін анықтауға мүмкіндік береді.

Критериалды бағалаудың басты ерекшелігі – оқушының жұмысы басқа оқушылардың нәтижесімен емес, алдын ала анықталған бағалау критерийлерімен салыстырылады. Бұл тәсіл бағалаудың әділдігі мен ашықтығын қамтамасыз етеді. Егер оқушы тапсырманы орындамас бұрын қандай нәтижеге жетуі керек екенін және оның жұмысы қандай талаптар бойынша бағаланатынын білсе, ол оқу мақсатын жақсы түсінеді және өз әрекетін соған сәйкес ұйымдастыруға тырысады. Мысалы, математикалық есепті шешуде оқушы тек соңғы дұрыс жауап үшін ғана емес, есептің шартын дұрыс түсінуі, формуланы орынды қолдануы, есептеу әрекеттерін дұрыс орындауы және шешімін негіздеуі бойынша бағалануы мүмкін. Осы арқылы мұғалім оқушының қай кезеңде қиындыққа тап болғанын нақты анықтай алады.

Критериалды бағалау оқу мен бағалаудың өзара байланысын күшейтеді. Бағалау оқыту үдерісінің соңында ғана жүргізілетін әрекет емес, ол сабақтың барлық кезеңіне кіріктіріледі. Мұғалім сабақтың басында оқу мақсатын анықтап, оған сәйкес бағалау критерийлерін құрады. Оқушылар тапсырманы орындау барысында осы критерийлерге сүйенеді, ал сабақ соңында өз нәтижесін бағалап, қандай деңгейге жеткенін түсінеді. Мұндай жүйелілік оқушының оқу әрекетіне саналы қатысуына ықпал етеді.

Математика сабағында бағалау критерийлерін дұрыс құрастырудың маңызы ерекше. Бағалау критерийі оқу мақсатына тікелей байланысты болуы керек. Мәселен, сабақтың оқу мақсаты квадрат теңдеулерді шешу болса, бағалау критерийі оқушының квадрат теңдеудің түрін анықтай алуы, дискриминант формуласын дұрыс қолдануы, түбірлерін табуы және шешімін тексере алуы сияқты нақты әрекеттер арқылы белгіленеді. Осындай нақты критерийлер оқушыға қойылатын талапты түсінікті етеді. Сонымен қатар мұғалім үшін де әр оқушының білім деңгейін объективті бағалауға жағдай жасайды.

Критерийлерді нақтылауда дескрипторлардың рөлі зор. Дескриптор оқушының тапсырманы орындау барысында қандай нақты әрекет жасайтынын көрсетеді. Мысалы, геометриялық есепті шешуге арналған тапсырмада «сызбаны дұрыс салады», «берілген шамаларды белгілейді», «қажетті теореманы қолданады», «есептеулерді дұрыс орындайды», «жауабын жазады» сияқты дескрипторлар берілуі мүмкін. Бұл жағдайда оқушы өзінің жұмысында қандай кезеңдерге назар аудару қажеттігін алдын ала біледі. Мұғалім де бағалау барысында субъективті пікірден гөрі нақты әрекеттерге сүйенеді.

Математика пәнінде критериалды бағалаудың тиімді түрлерінің бірі – қалыптастырушы бағалау. Қалыптастырушы бағалау оқушының күнделікті оқу әрекетін бақылауға, оның қиындықтарын дер кезінде анықтауға және қажетті кері байланыс беруге мүмкіндік береді. Мұндай бағалау міндетті түрде баға қоюды қажет етпейді. Оның негізгі мақсаты – оқушыға қай жерде қате жібергенін көрсету ғана емес, сол қатені қалай түзетуге болатынын түсіндіру. Сондықтан қалыптастырушы бағалау оқушының дамуына бағытталған педагогикалық құрал болып табылады.

Математика сабағында қалыптастырушы бағалауды әртүрлі тәсілдер арқылы ұйымдастыруға болады. Мұғалім ауызша сұрақтар, қысқа жазбаша тапсырмалар, математикалық диктант, тест, карточка, сәйкестендіру тапсырмасы, графикпен жұмыс, есепті талдау немесе шағын зерттеу жұмыстары арқылы оқушының білімін тексере алады. Мысалы, жаңа тақырыпты түсіндіргеннен кейін мұғалім бірнеше қысқа есеп ұсынып, оқушылардың жауаптары арқылы материалдың қаншалықты меңгерілгенін анықтайды. Егер сыныптың басым бөлігі бірдей қатеге жол берсе, бұл тақырыпты қайта түсіндіру немесе басқа әдіспен бекіту қажеттігін көрсетеді.

Критериалды бағалауда кері байланыстың сапасы ерекше мәнге ие. Тиімді кері байланыс оқушыға оның жұмысының күшті және әлсіз тұстарын көрсетуі қажет. «Дұрыс емес», «қате», «жақсы» сияқты жалпылама пікірлер оқушыға алдағы әрекетін түсінуге көмектеспейді. Ал «теңдеуді дұрыс құрдың, бірақ таңбаға байланысты есептеу қатесі жібердің», «теореманы дұрыс таңдадың, енді дәлелдеуді математикалық тілмен нақтыла», «есептің шешу жолы дұрыс, бірақ соңғы жауабыңды тексер» деген нақты кері байланыс оқушыға өз қатесін түзетуге мүмкіндік береді. Осындай кері байланыс білім сапасын арттыруға тікелей ықпал етеді.

Математика сабағында бағалау тек мұғалімнің міндеті болып қалмауы керек. Оқушыларды өзін-өзі бағалау мен өзара бағалауға үйрету де маңызды. Өзін-өзі бағалау оқушының өз оқуына жауапкершілігін арттырады. Ол өз жұмысын критерийлермен салыстырып, қай тұста қателескенін және нені жетілдіру керектігін анықтайды. Мысалы, есептер топтамасын орындағаннан кейін оқушы дескрипторлар бойынша өзін тексеріп, «есептің шартын түсіндім», «формуланы дұрыс қолдандым», «есептеуде қате жібердім», «шешімімді тексеруім керек» деген қорытынды жасай алады. Бұл тәсіл рефлексиялық дағдыларды қалыптастырады.

Өзара бағалау да математикалық білімді тереңдетуге мүмкіндік береді. Бір оқушы басқа оқушының жұмысын критерийлер арқылы тексерген кезде ол тек бағалаушы емес, сонымен қатар өз білімін де қайталайды және бекітеді. Басқа оқушының шешу жолын салыстыру арқылы математикалық есептің бірнеше тәсілмен орындалуы мүмкін екенін түсінеді. Алайда өзара бағалауды тиімді ұйымдастыру үшін мұғалім сыныпта қолайлы психологиялық орта қалыптастыруы және оқушыларды сын айтудың мәдениетіне үйретуі қажет. Бағалау тұлғаға емес, орындалған жұмысқа бағытталуы тиіс.

Критериалды бағалау оқушы мотивациясына да оң әсер етеді. Дәстүрлі бағалау жағдайында төмен баға алған оқушы өзінің қабілетіне күмән келтіріп, математика пәніне қызығушылығын жоғалтуы мүмкін. Ал критериалды бағалау жүйесінде оқушы тек қорытынды нәтижені емес, өзінің оқу барысындағы жетістігін көреді. Мысалы, ол бұрын есептің шартын түсіндіруде қиналса, кейін бұл дағдыны меңгергенін критерийлер арқылы байқайды. Мұндай ілгерілеу оқушыға жетістік сезімін береді және одан әрі білім алуға ынталандырады.

Сонымен қатар критериалды бағалау мұғалімнің кәсіби қызметін жетілдіруге ықпал етеді. Бағалау нәтижелерін жүйелі талдау арқылы мұғалім қандай оқу мақсаттарының жақсы меңгерілгенін, қандай тақырыптардың қиындық тудырғанын анықтай алады. Бұл ақпарат келесі сабақтарды жоспарлауға, тапсырмаларды саралауға және оқушыларға жеке қолдау көрсетуге негіз болады. Егер белгілі бір критерий бойынша оқушылардың көпшілігі төмен нәтиже көрсетсе, мұғалім өз оқыту әдісін қайта қарастырып, түсіндіру тәсілін өзгертуі қажет. Сондықтан критериалды бағалау тек оқушының білімін өлшейтін құрал емес, мұғалімнің педагогикалық рефлексиясына мүмкіндік беретін маңызды механизм болып табылады.

Математика сабағында білім сапасын арттыру үшін бағалау тапсырмалары да сапалы құрастырылуы тиіс. Тапсырмалар тек ережені жатқа айтуды немесе қарапайым есептеу дағдысын тексерумен шектелмеуі керек. Оқушының білімді қолдану, талдау, логикалық қорытынды жасау, мәселені шешу және шешімін дәлелдеу дағдыларын анықтайтын тапсырмалар қолданылғаны дұрыс. Мәселен, дайын формула бойынша есеп шығарумен қатар, өмірлік жағдаятқа негізделген математикалық есептер, бірнеше шешу жолы бар тапсырмалар, графиктер мен кестелерді талдау, математикалық модель құру сияқты жұмыстар енгізілген жағдайда бағалау мазмұнды әрі нәтижелі болады.

Критериалды бағалаудың тағы бір маңызды артықшылығы – оқытуды саралауға мүмкіндік беруі. Сыныптағы оқушылардың білім деңгейі, ойлау жылдамдығы және математикалық қабілеті әртүрлі болады. Бағалау нәтижесі осы ерекшеліктерді анықтап, мұғалімге әр оқушыға қажетті деңгейде тапсырма ұсынуға мүмкіндік береді. Кейбір оқушыларға негізгі дағдыны қалыптастыруға арналған қосымша тапсырма қажет болса, жоғары деңгейдегі оқушыларға күрделі, зерттеушілік сипаттағы есептер ұсынуға болады. Осылайша бағалау нәтижесі оқытудың келесі қадамын анықтайтын маңызды ақпарат көзіне айналады.

Критериалды бағалау жүйесін математика сабағында тиімді қолдану барысында оқушының жеке ерекшеліктерін ескеру маңызды. Әр оқушының математикалық материалды қабылдау қарқыны, есеп шығару тәсілі, логикалық ойлау деңгейі, есте сақтау қабілеті әртүрлі болғандықтан, бағалау да бір ғана үлгімен шектелмеуі тиіс. Мұғалім оқу мақсаты ортақ болған жағдайда оған жетудің әртүрлі жолдарын ұсына алады. Бір оқушы есепті формула арқылы шешсе, екінші оқушы графикалық тәсілді қолдануы, ал үшінші оқушы логикалық пайымдау арқылы нәтижеге келуі мүмкін. Егер олардың барлығы оқу мақсатына қол жеткізсе, бағалау да осы нәтижені әділ көрсетуі қажет. Осы тұрғыдан қарағанда критериалды бағалау оқушының ойлау тәсілін шектемей, керісінше оның жеке оқу траекториясын анықтауға мүмкіндік береді.

Математика пәнінде бағалау критерийлерін құру кезінде оқу мақсаттарының деңгейіне ерекше назар аударылады. Егер оқу мақсаты тек анықтаманы білуге бағытталса, онда бағалау критерийі де білімді еске түсіруге негізделеді. Ал егер мақсат есеп шығару, дәлелдеу, салыстыру, талдау немесе математикалық модель құру болса, критерийлер де соған сәйкес күрделенуі тиіс. Мысалы, функция тақырыбын оқытуда оқушыдан функцияның анықтамасын айту ғана емес, оның графигін салу, қасиеттерін анықтау, график арқылы ақпарат оқу және практикалық жағдайды функция көмегімен сипаттау талап етілуі мүмкін. Мұндай бағалау математикалық білімнің тереңдігін анықтауға мүмкіндік береді.

Критериалды бағалау мұғалімге оқушының тек нәтижесін ғана емес, оның ойлау үдерісін де бақылауға жағдай жасайды. Кейде оқушы соңғы жауапты дұрыс алуы мүмкін, бірақ шешу жолында түсінбестік немесе кездейсоқтық орын алады. Керісінше, оқушы барлық математикалық әрекетті дұрыс орындап, тек соңғы есептеуде ұсақ қате жіберуі мүмкін. Дәстүрлі бағалауда бұл екі жағдайдың айырмашылығы толық ескерілмеуі ықтимал. Ал нақты дескрипторлар арқылы мұғалім әр кезеңді жеке бағалап, оқушының шынайы жетістігін анықтайды. Бұл әділ бағалауға және оқушының өз қатесін дұрыс түсінуіне ықпал етеді.

Математика сабағында критериалды бағалауды тиімді жүзеге асыру үшін тапсырмалардың деңгейлік сипаты да маңызды. Тапсырмалар қарапайымнан күрделіге қарай құрылып, оқушының базалық білімнен жоғары деңгейлі ойлауға өтуіне жағдай жасауы тиіс. Мысалы, алдымен формуланы қолдануға арналған қарапайым есеп, кейін бірнеше қадамнан тұратын есеп, одан соң өмірлік жағдаятқа негізделген проблемалық тапсырма беруге болады. Осындай тапсырмалар оқушының тек механикалық әрекетін емес, математикалық ойлауын, талдау қабілетін және білімді жаңа жағдайда қолдану дағдысын бағалауға мүмкіндік береді.

Бағалау тапсырмаларын құрастыру кезінде тілдің түсініктілігі де аса маңызды. Кейде оқушы математикалық білімінің жеткіліксіздігінен емес, тапсырма шартын түсінбеуінен қате жібереді. Сондықтан мұғалім есептің шартын нақты, қысқа және оқушының жас ерекшелігіне сәйкес құрастыруы қажет. Артық ақпарат, күрделі сөйлемдер немесе түсініксіз терминдер бағалаудың объективтілігіне кері әсер етуі мүмкін. Әсіресе мәтіндік есептерде математикалық мазмұн мен тілдік құрылымның үйлесімділігі маңызды. Оқушы тапсырманы түсінуге емес, оны шешуге күш жұмсауы тиіс.

Критериалды бағалаудың тиімділігі көбіне кері байланыстың жүйелілігіне байланысты. Егер кері байланыс тек жиынтық бағалау аяқталғаннан кейін берілсе, оның оқытуға әсері шектеулі болады. Ал күнделікті сабақта берілетін жедел кері байланыс оқушыға қатесін уақытында түзетуге мүмкіндік береді. Мысалы, мұғалім есепті орындау барысында оқушыға «формуланы дұрыс таңдадың, енді берілген шамаларды қайта тексер», «сызбаң дұрыс, бірақ бұрыштардың байланысын нақтыла» деген бағыттаушы пікір айта алады. Мұндай қолдау оқушының дайын жауапқа емес, шешу жолына назар аударуына ықпал етеді.

Кері байланыс оқушының жеке тұлғасын бағалауға емес, оның оқу әрекетіне бағытталуы қажет. «Сен математикадан әлсізсің» деген пікір оқушының сенімін төмендетуі мүмкін, ал «бұл есепте формуланы қолдануда қателестің, келесі жолы алдымен берілгендерді белгіле» деген нақты кері байланыс оған не істеу керектігін көрсетеді. Осыған байланысты мұғалімнің бағалау тілі де педагогикалық мәдениеттің маңызды бөлігі болып саналады. Сындарлы, нақты және қолдаушы пікір оқушыны дамытуға қызмет етеді.

Математика сабағында өзін-өзі бағалау дағдыларын қалыптастыру үшін мұғалім оқушыларға қарапайым әрі түсінікті құралдар ұсына алады. Мысалы, сабақ соңында оқушы оқу мақсатына сәйкес «орындай аламын», «әлі де жаттығу керек», «көмек қажет» деген тұжырымдардың бірін таңдай алады. Бірақ мұндай өзін-өзі бағалау тек белгі қоюмен шектелмеуі тиіс. Оқушы өз таңдауын нақты мысалмен түсіндірген кезде оның рефлексиясы тереңдейді. Мысалы, «сызықтық теңдеуді өзім шығара аламын, бірақ мәтіндік есептен теңдеу құруда қиналамын» деген жауап мұғалімге де, оқушыға да келесі оқу қадамын анықтауға көмектеседі.

Өзара бағалау кезінде оқушыларға нақты критерий мен дескриптор беру қажет. Егер олар тек бір-біріне «дұрыс» немесе «қате» деп пікір білдірсе, өзара бағалаудың дамытушылық мәні төмендейді. Ал «есептің шарты дұрыс жазылған ба?», «формула дұрыс таңдалған ба?», «есептеу қадамдары негізделген бе?», «соңғы жауап берілген бе?» деген нақты сұрақтар оқушыны талдауға үйретеді. Осы үдеріс барысында оқушылар математикалық тілдің дәлдігіне, жазылымның реттілігіне және шешімнің логикалық құрылымына мән бере бастайды.

Критериалды бағалау оқушының математикалық тілін дамытуға да мүмкіндік береді. Математикада дұрыс жауаппен қатар оны сауатты жеткізу де маңызды. Формула, белгі, сызба, теңдік, теңсіздік, график және математикалық терминдер дұрыс қолданылғанда ғана оқушының ойы толық көрінеді. Сондықтан бағалау критерийлерінің бірі математикалық тілді дұрыс қолдануға бағытталуы мүмкін. Мысалы, геометриялық дәлелдеуде тұжырымдардың реттілігі, теоремалардың атауын дұрыс қолдану және қорытындыны негіздеу бағалануы ықтимал. Бұл оқушыларды дәлдікке, логикалық жүйелілікке және ғылыми тіл мәдениетіне үйретеді.

Математика сабағында критериалды бағалауды цифрлық құралдар арқылы ұйымдастыру да білім сапасын арттыруға ықпал етеді. Электронды тест, интерактивті тапсырма, онлайн викторина немесе автоматты тексерілетін жаттығулар мұғалімге қысқа уақыт ішінде көптеген оқушының білім деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай құралдар жедел нәтиже беріп, қай сұрақта қате көп жіберілгенін көрсетуге көмектеседі. Дегенмен цифрлық бағалауды тек дұрыс жауапты тексерумен шектеуге болмайды. Математикада шешу жолын түсіндіру, дәлелдеу, модельдеу сияқты дағдыларды бағалау үшін дәстүрлі жазбаша немесе ауызша жұмыстармен үйлестіру қажет.

Бағалау нәтижелерін талдау мұғалім жұмысының маңызды бөлігі болып табылады. Қалыптастырушы және жиынтық бағалау нәтижелерін салыстыру арқылы мұғалім оқушылардың даму динамикасын көре алады. Егер белгілі бір оқушы үнемі бірдей қате жіберсе, бұл оның біліміндегі нақты олқылықты білдіреді. Ал сыныптың басым бөлігі бір критерий бойынша қиындыққа тап болса, бұл оқыту әдісін қайта қарастыру қажеттігін көрсетеді. Мысалы, бөлшектерді қосу тақырыбында оқушылар бөлімдерді ортақ бөлімге келтіру кезеңінде жиі қателессе, мұғалім осы дағдыға қосымша уақыт бөліп, көрнекі модельдер немесе практикалық жаттығулар қолдана алады.

Критериалды бағалау ата-анамен байланысты да тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Дәстүрлі бағалауда ата-ана баласының «төрт» немесе «үш» алғанын ғана көріп, нақты қай дағдыда қиындық бар екенін түсінбеуі мүмкін. Ал критерийлер бойынша берілген ақпарат баланың жетістігін нақты көрсетеді. Мысалы, оқушы есептеу дағдысын жақсы меңгергенімен, мәтіндік есептен математикалық модель құруда қиналуы мүмкін. Мұндай нақты ақпарат ата-анаға да баласына қандай бағытта қолдау көрсету керектігін түсінуге мүмкіндік береді.

Математика пәнінде жиынтық бағалау да критериалды жүйенің маңызды құрамдас бөлігі. Жиынтық бағалау белгілі бір оқу кезеңінің соңында оқушының оқу мақсаттарына қаншалықты жеткенін анықтайды. Ол бөлім немесе тоқсан көлемінде жүргізіледі және оқушының білімін қорытынды түрде көрсетуге бағытталады. Дегенмен жиынтық бағалау тек баға қою құралы ретінде қарастырылмауы қажет. Оның нәтижесі келесі оқу кезеңін жоспарлау үшін де маңызды. Мұғалім жиынтық бағалау нәтижесін талдап, қай оқу мақсаттары жақсы меңгерілгенін, қай бағытта қосымша жұмыс қажет екенін анықтайды.

Жиынтық бағалау тапсырмалары оқу мақсаттарын тең дәрежеде қамтуы тиіс. Егер бағалау жұмысы тек қарапайым есептерден тұрса, оқушының талдау, дәлелдеу немесе қолдану дағдылары көрінбей қалады. Сондықтан тапсырмалар әртүрлі деңгейдегі дағдыларды қамтып, оқу бағдарламасындағы негізгі мақсаттарға сәйкес болуы қажет. Сонымен қатар бағалау жұмысының көлемі мен орындалу уақыты оқушының жас ерекшелігіне сәйкес болғаны дұрыс. Тым көлемді тапсырма оқушының біліміне емес, оның шаршауына әсер етуі мүмкін.

Бағалау критерийлерін оқушыға алдын ала таныстыру да өте маңызды. Оқушы өзінің не үшін бағаланатынын және қандай нәтижеге жетуі керектігін нақты түсінген кезде бағалау үдерісіне белсенді қатысады. Мұғалім сабақ басында оқу мақсатын қарапайым тілмен түсіндіріп, бағалау критерийлерін бірге талқылай алады. Кей жағдайда оқушылардың өздерін критерий құрастыруға қатыстыру тиімді. Мысалы, «жақсы шығарылған геометриялық есеп қандай болуы керек?» деген сұрақ қойып, оқушылардан дұрыс сызба, формула, дәлел және жауап сияқты белгілерді анықтатуға болады. Мұндай жұмыс бағалаудың мәнін түсінуге көмектеседі.

Критериалды бағалау арқылы оқушыда жауапкершілік сезімі қалыптасады. Ол бағаның мұғалімнің субъективті шешімі емес, өзінің нақты әрекетінің нәтижесі екенін түсінеді. Бұл әсіресе математика пәнінде маңызды, себебі математикалық тапсырмалардың шешімі белгілі бір логикаға және дәлелге сүйенеді. Оқушы критерийлерді орындай отырып, өз нәтижесін алдын ала болжай алады. Осы арқылы бағалау қорқыныш тудыратын бақылау құралы емес, оқу мақсатына жетуге бағыт беретін жүйеге айналады.

Бағалаудың ашықтығы сыныптағы сенімді психологиялық ахуалға да ықпал етеді. Оқушы не үшін белгілі бір нәтиже алғанын түсінгенде мұғалімге деген сенімі артады. Бағалау барысында түсінбеушілік пен субъективтілік азаяды. Бұл әсіресе математика сияқты көптеген оқушылар үшін күрделі саналатын пәнде маңызды. Егер бала қатесін жазалау ретінде емес, дамуға мүмкіндік ретінде қабылдаса, ол есеп шығарудан қорықпайды және күрделі тапсырмаларды орындауға белсенді кіріседі.

Критериалды бағалау оқушының қателесу мәдениетін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Математикада қате оқу үдерісінің табиғи бөлігі болып табылады. Кейбір оқушылар қате жауап беруден қорқып, сабақта белсенділік танытпайды. Мұғалім бағалау кезінде қатені талдау мен түзетуге мүмкіндік берсе, оқушы оны дамудың құралы ретінде қабылдай бастайды. Мысалы, бірнеше қате шешімді сыныппен бірге талдап, қай қадамда қате кеткенін анықтау өте пайдалы. Бұл оқушыларға өзгенің қатесінен де үйренуге және математикалық ойлаудың дұрыстығын тексеруге мүмкіндік береді.

Математика сабақтарында рефлексияны жүйелі қолдану критериалды бағалаудың тиімділігін арттырады. Сабақ соңында оқушылар «бүгін не үйрендім?», «қай тапсырма қиын болды?», «қандай әдіс маған көмектесті?», «келесі сабақта нені жақсартуым керек?» деген сұрақтарға жауап бере алады. Бұл сұрақтар оқушының өз оқуын саналы түрде талдауына көмектеседі. Рефлексия нәтижесі мұғалімге де сабақтың тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. Егер көптеген оқушы бір тақырыпты қиын деп көрсетсе, келесі сабақта сол мәселені қайта қарастыруға болады.

Критериалды бағалауды тиімді қолдануда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі шешуші рөл атқарады. Бағалау критерийін дұрыс құрастыру, оқушыға сапалы кері байланыс беру, нәтижені талдау және саралап оқытуға қолдану арнайы педагогикалық шеберлікті талап етеді. Сондықтан мұғалім бағалау тәжірибесін үнемі жетілдіріп, әріптестермен тәжірибе алмасып, жаңа әдістерді меңгеруі қажет. Әдістемелік бірлестік аясында тапсырмаларды бірлесіп талдау, дескрипторларды салыстыру және оқушы жұмыстарын модерациялау бағалаудың сапасын арттыруға ықпал етеді.

Модерация үдерісі әсіресе жиынтық бағалауда маңызды. Бірдей тапсырма орындаған оқушылардың жұмыстары әр мұғалім тарапынан бірдей талаппен бағалануы тиіс. Осы мақсатта мұғалімдер бағалау критерийлері мен дескрипторларды бірлесіп талқылап, күмәнді жағдайларды салыстырады. Бұл бағалаудың бірізділігін қамтамасыз етеді және субъективтілікті азайтады. Мұндай кәсіби ынтымақтастық мектептегі жалпы білім сапасына оң әсер етеді.

Критериалды бағалау оқушылардың жоғары деңгейлі ойлау дағдыларын дамытуға да мүмкіндік береді. Егер критерийлер тек дұрыс жауапқа бағытталса, оқушы репродуктивті деңгейде қалып қояды. Ал «шешу жолын негіздейді», «екі тәсілді салыстырады», «тиімді әдісті таңдайды», «нәтижені түсіндіреді», «математикалық модель құрады» деген критерийлер оқушыны терең ойлауға жетелейді. Осылайша бағалау оқытудың мазмұнына ықпал етіп, мұғалімді де күрделірек және мазмұнды тапсырмалар қолдануға ынталандырады.

Математикалық сауаттылықты дамытуда критериалды бағалаудың рөлі ерекше. Қазіргі оқушы математикалық білімін күнделікті өмірде қолдана білуі қажет. Сондықтан сабақта пайыз, пропорция, статистика, өлшемдер, графиктер, ықтималдық сияқты тақырыптарды өмірлік жағдаяттармен байланыстырып бағалау тиімді. Мысалы, дүкендегі жеңілдікті есептеу, отбасылық бюджетті жоспарлау, диаграммадағы ақпаратты талдау немесе жол жүру уақытын есептеу арқылы оқушы математиканың практикалық маңызын түсінеді. Мұндай тапсырмалар оның пәнге қызығушылығын арттырып, функционалдық сауаттылығын дамытады.

Критериалды бағалау арқылы білім сапасын арттыру бір күнде жүзеге асатын үдеріс емес. Ол жүйелілік пен тұрақты талдауды талап етеді. Мұғалім әр сабақта бағалау мақсатын нақты анықтап, оқушыға түсінікті критерийлер ұсынған жағдайда ғана бағалау оқу үдерісінің табиғи бөлігіне айналады. Сонымен қатар бағалау нәтижесі міндетті түрде келесі әрекетпен жалғасуы тиіс. Егер оқушының әлсіз тұсы анықталып, бірақ оған түзету жұмысы ұйымдастырылмаса, бағалау өзінің дамытушылық қызметін толық атқара алмайды.

Сондықтан математика сабағында бағалау, кері байланыс және түзету жұмысы өзара байланысты үш үдеріс ретінде қарастырылуы тиіс. Бағалау оқушының қазіргі деңгейін анықтайды, кері байланыс оған қай бағытта жұмыс істеу керектігін көрсетеді, ал түзету жұмысы біліміндегі олқылықты жоюға мүмкіндік береді. Осындай тұтас жүйе қалыптасқанда ғана критериалды бағалау білім сапасын арттырудың нақты тетігіне айналады.

Критериалды бағалаудың білім сапасына ықпалын арттыру үшін мұғалім бағалауды сабақ жоспарлаудың бастапқы кезеңінен бастап ескеруі қажет. Оқу мақсаты, сабақ мақсаты, тапсырма және бағалау критерийі бір-бірімен өзара үйлесімді болған жағдайда ғана бағалау нақты нәтиже береді. Егер оқу мақсаты жоғары деңгейлі ойлау дағдысын талап етсе, ал бағалау тапсырмасы тек жаттауға негізделсе, оқушының шынайы оқу жетістігін анықтау мүмкін болмайды. Сондықтан мұғалім алдымен оқушы сабақ соңында нені білуі және нені орындай алуы керектігін анықтап, содан кейін сол нәтижені өлшейтін тапсырмаларды құрастыруы тиіс. Мұндай жоспарлау математика сабағының мазмұнын нақтылап, уақытты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Математика пәнінде бағалау нәтижелерін пайдалана отырып, түзету жұмысын ұйымдастыру маңызды. Түзету жұмысы барлық оқушыға бірдей тапсырма берумен шектелмеуі керек. Бағалау қорытындысы арқылы әр оқушының нақты қиындықтары анықталып, соған сәйкес жұмыс жүргізілуі қажет. Мысалы, бір оқушы теңдеуді құруда қиналса, екіншісі есептеу кезінде қате жіберуі, ал үшіншісі жауапты түсіндіре алмауы мүмкін. Осындай жағдайда олардың барлығына бірдей қосымша есеп беру тиімді бола бермейді. Сондықтан мұғалім оқушылардың қажеттіліктеріне сай тапсырмаларды саралап, жеке қолдау көрсетуге ұмтылуы керек.

Саралап бағалау оқушының мүмкіндігін төмендету дегенді білдірмейді. Керісінше, ол әр оқушының ортақ оқу мақсатына жетуіне қолайлы жағдай жасауға бағытталады. Кей оқушыға қосымша нұсқаулық, тірек сызба немесе үлгі қажет болуы мүмкін, ал кейбір оқушыға күрделірек тапсырма беру арқылы оның қабілетін дамытуға болады. Математикада бұл тәсіл әсіресе тиімді, себебі бір есептің бірнеше шешу тәсілі болуы мүмкін. Мұғалім оқушыларды әртүрлі стратегияларды салыстыруға үйреткен жағдайда олар тек дұрыс жауапты іздеумен шектелмей, тиімді шешім қабылдауға дағдыланады.

Критериалды бағалау барысында математикалық дәлел мен негіздеуге ерекше мән берген жөн. Кейде оқушылар есептің жауабын дұрыс табады, бірақ оның қалай алынғанын түсіндіре алмайды. Мұндай жағдайда білім толық қалыптасты деп айту қиын. Сондықтан бағалау критерийлеріне «шешу жолын түсіндіреді», «өз жауабын негіздейді», «математикалық тұжырымды дәлелдейді» деген талаптарды енгізу маңызды. Бұл оқушының математикалық ойлауын тереңдетіп, оның логикалық сөйлеу дағдысын дамытады.

Математика сабақтарында оқушының шешімін ауызша қорғауы да тиімді бағалау тәсілдерінің бірі болып табылады. Оқушы тақта алдында немесе шағын топта өзінің есепті қалай шығарғанын түсіндірген кезде мұғалім оның ойлау логикасын толық көре алады. Мұндай жұмыс оқушының математикалық терминдерді дұрыс қолдануына, өз ойын жүйелі жеткізуіне және дәлелді пікір айтуына көмектеседі. Сонымен бірге сыныптағы басқа оқушылар да әртүрлі шешу жолдарымен танысып, өз білімін кеңейтеді.

Критериалды бағалау топтық жұмыста да тиімді қолданылады. Алайда топтық жұмысты бағалау кезінде әр оқушының жеке үлесін ескеру қажет. Егер барлық топ мүшесіне бірдей нәтиже берілсе, кейбір оқушылардың белсенділігі мен жауапкершілігін нақты анықтау қиын болады. Сондықтан мұғалім топтық тапсырмаға ортақ критерийлермен қатар жеке критерийлер де ұсына алады. Мысалы, топтың жалпы шешімінің дұрыстығы, математикалық дәлелдің сапасы, нәтижені таныстыру деңгейі бағаланса, жеке деңгейде оқушының идея ұсынуы, есептеуге қатысуы немесе түсіндіруі ескерілуі мүмкін.

Мұндай тәсіл оқушылардың бірлесіп жұмыс істеу дағдыларын қалыптастырады. Математика көбіне жеке орындалатын пән ретінде қабылданғанымен, қазіргі білім беру жағдайында бірлескен оқу да маңызды. Оқушылар есептің шешу жолын талқылау, қате нұсқаларды салыстыру, бір-біріне түсіндіру арқылы тақырыпты тереңірек меңгереді. Өз ойын басқа адамға түсіндіру барысында оқушы өзінің біліміндегі әлсіз тұстарын да анықтайды. Осылайша бағалау оқу әрекетін белсенді ұйымдастырудың бір бөлігіне айналады.

Критериалды бағалау мұғалімнің оқушыға деген көзқарасын да өзгертеді. Мұнда оқушыны «жақсы оқитын» немесе «нашар оқитын» деп тұрақты сипаттаудан гөрі, оның нақты дағдысы мен қазіргі оқу нәтижесі бағаланады. Бұл оқушының дамуына мүмкіндік береді. Бүгін белгілі бір критерийді орындай алмаған бала қосымша қолдау мен жаттығу арқылы ертең оны меңгеруі мүмкін. Осындай даму ұстанымы оқушының қабілетіне сенім қалыптастырып, оқу мотивациясын сақтауға ықпал етеді.

Математика сабағында мотивация мәселесі өте маңызды. Кейбір оқушылар бұл пәнді күрделі немесе түсініксіз деп қабылдап, алдын ала қорқыныш сезінеді. Егер бағалау тек қателерді көрсетуге бағытталса, мұндай көзқарас күшеюі мүмкін. Ал критериалды бағалау оқушыға өзінің нақты жетістігін көруге мүмкіндік береді. Мысалы, ол күрделі есепті толық шығара алмаса да, есептің шартын дұрыс талдауы немесе тиісті формуланы дұрыс таңдауы мүмкін. Мұғалім осы жетістікті атап көрсетіп, келесі қадамды түсіндірсе, оқушыда алға жылжу сезімі қалыптасады.

Бағалау кезінде оқушының шағын жетістіктерін байқау өте маңызды. Әсіресе математикадан қиналатын оқушылар үшін бұл үлкен психологиялық қолдау болып табылады. Мұғалім «бұрынғы жұмысыңмен салыстырғанда теңдеуді дұрыс құрдың», «бұл жолы қателерің азайды», «формуланы өз бетіңше таңдадың» деген пікір арқылы оқушының ілгерілеуін нақты көрсете алады. Мұндай кері байланыс оқушыны сыртқы бағадан ішкі уәжге қарай бағыттайды.

Критериалды бағалауда әділдік қағидасы маңызды орын алады. Оқушылар бағалау талаптарының барлығына бірдей қолданылатынына көз жеткізуі қажет. Мұғалім критерийлерді өзгертіп немесе әр оқушыға әртүрлі субъективті талап қойса, бағалауға деген сенім төмендейді. Сондықтан тапсырма берілгенге дейін критерийлердің түсінікті әрі тұрақты болғаны маңызды. Сонымен қатар бағалауда оқушының тәртібі, мұғалімге деген қарым-қатынасы немесе басқа пәндердегі жетістігі есепке алынбауы тиіс. Математикалық жұмыс нақты оқу нәтижесі бойынша бағалануы керек.

Бағалаудың сенімділігі мен объективтілігін арттыруда бірнеше тапсырманы пайдалану тиімді. Бір ғана есеп арқылы оқушының бүкіл тақырыпты меңгеру деңгейін анықтау қиын. Сондықтан әртүрлі форматтағы тапсырмалар қолдану қажет. Мысалы, қысқа жауапты есеп, кеңейтілген шешім, графикпен жұмыс, мәтіндік есеп және түсіндіру тапсырмасы біріктірілсе, оқушының білімі жан-жақты көрінеді. Бұл тәсіл бағалау нәтижесінің шынайылығын арттырады.

Қазіргі математика сабағында цифрлық бағалау мүмкіндіктері де кеңейіп келеді. Интерактивті платформалар оқушылардың нәтижесін жедел жинақтап, қателерді талдауға көмектеседі. Мұғалім бірден қандай сұрақтың қиын болғанын және қандай оқушыларға қосымша көмек қажет екенін көре алады. Бірақ технология бағалаудың мақсатын алмастырмауы тиіс. Цифрлық құрал тек ақпарат жинаудың немесе кері байланыс берудің тиімді әдісі ретінде қолданылуы керек. Негізгі назар бәрібір оқушының математикалық ойлауына және оның оқу мақсатына жетуіне бағытталады.

Сонымен қатар жасанды интеллект негізіндегі құралдардың білім беру кеңістігіне енуі бағалау тәжірибесіне де жаңа талаптар қойып отыр. Оқушылар дайын жауапты оңай алатын жағдайда мұғалім олардың өз бетінше ойлауын, шешу жолын түсіндіруін және дәлелдеуін бағалауға көбірек көңіл бөлуі қажет. Сондықтан тек соңғы жауапты бағалау жеткіліксіз. Оқушыдан есепті қалай шығарғанын түсіндіру, қолданған әдісін негіздеу және балама тәсілді талдау талап етілгені дұрыс. Бұл академиялық адалдықты сақтауға және шынайы білімді анықтауға мүмкіндік береді.

Критериалды бағалау мұғалімнің сабақтан кейінгі рефлексиясына да негіз болады. Мұғалім сабақ аяқталған соң тек «сабақ жақсы өтті» деген жалпы пікірмен шектелмей, нақты дерекке сүйенуі керек. Мысалы, оқушылардың көпшілігі бірінші критерийді орындап, екінші критерийде қиналса, келесі сабақта сол дағдыны дамытуға көбірек көңіл бөлінеді. Бұл деректерге негізделген оқыту тәсілін қалыптастырады.

Білім сапасын арттыру үшін бағалау нәтижесін ұзақ мерзімді түрде бақылау да пайдалы. Мұғалім оқушының бірнеше апта немесе тоқсан ішіндегі нәтижелерін салыстырып, оның даму динамикасын көре алады. Бір реттік төмен нәтиже әрдайым білімнің нашар екенін білдірмейді. Оқушы белгілі бір күні шаршауы немесе тапсырманы дұрыс түсінбеуі мүмкін. Сондықтан тұрақты бақылау арқылы ғана нақты қорытынды жасауға болады.

Критериалды бағалауды тиімді жүзеге асыруда мектептегі әдістемелік қолдаудың маңызы зор. Мұғалімдер бағалау критерийлерін бірлесіп талқылап, тапсырма сапасын тексеріп, оқушы жұмыстарын салыстырса, ортақ бағалау мәдениеті қалыптасады. Бұл бір сыныптан екінші сыныпқа немесе бір мұғалімнен екінші мұғалімге өткенде талаптардың айтарлықтай өзгеріп кетпеуіне ықпал етеді. Әдістемелік бірлестік аясындағы осындай жұмыс мұғалімдердің кәсіби дамуын да қамтамасыз етеді.

Критериалды бағалау ата-аналармен өзара түсіністікті де арттырады. Мұғалім ата-анаға баланың тек қорытынды бағасын емес, қандай дағдыны меңгергенін және қай бағытта қолдау қажет екенін нақты түсіндіре алады. Бұл мектеп пен отбасы арасындағы ынтымақтастықты күшейтеді. Ата-ана да баласына қосымша тапсырманы соқыр түрде орындатудан гөрі, нақты қиындыққа бағытталған қолдау көрсете алады.

Математика сабағында критериалды бағалау оқушының жауапкершілігін, дербестігін және өзіндік бақылауын қалыптастырудың тиімді құралы болып табылады. Оқушы әр тапсырманың бағалау өлшемдерін түсінген сайын өз жұмысын алдын ала жоспарлауға үйренеді. Ол қай әрекетті бірінші орындау керектігін, нәтижені қалай тексеру қажет екенін және қандай қателерге жол бермеу керектігін түсінеді. Бұл дағдылар тек математикада ғана емес, басқа оқу пәндерінде және өмірлік жағдаяттарда да маңызды.

Оқушының өзіндік бақылау дағдысы қалыптасқан жағдайда мұғалімге тәуелділік азаяды. Оқушы әр есептен кейін «дұрыс па?» деп сұрай бермей, өз шешімін критерий арқылы тексере алады. Ол формуланың орынды қолданылғанын, есептеу әрекеттерінің реттілігін және соңғы жауаптың есеп шартына сәйкестігін өзі талдайды. Бұл дербес білім алушы тұлғаны қалыптастыруға ықпал етеді.

Осы тұрғыдан алғанда критериалды бағалау тек білімді өлшеу құралы емес, оқушыны үйренуге үйрететін педагогикалық технология болып табылады. Ол оқушыға өз оқуын түсінуге, нәтижесін талдауға және келесі қадамын анықтауға көмектеседі. Мұғалім үшін де бұл жүйе оқыту сапасын жақсартудың сенімді механизмі болып саналады.

Қорытындылай келе, математика сабағында критериалды бағалауды жүйелі әрі мақсатты қолдану білім сапасын арттырудың маңызды шарттарының бірі болып табылады. Оның негізгі құндылығы бағалаудың ашықтығы, әділдігі және нақты оқу мақсаттарына бағытталуында. Бағалау критерийлері мен дескрипторлар оқушыға өзінен не күтілетінін түсіндіреді, ал мұғалімге оқу жетістігін объективті анықтауға мүмкіндік береді. Қалыптастырушы бағалау, сапалы кері байланыс, өзін-өзі бағалау, өзара бағалау және жиынтық бағалау өзара үйлесімді қолданылған жағдайда оқушының математикалық білімі ғана емес, оның логикалық ойлауы, дәлелдеу дағдысы, жауапкершілігі және рефлексия қабілеті де дамиды.

Критериалды бағалау білім беру үдерісіндегі мұғалім мен оқушының қарым-қатынасын да өзгертеді. Мұғалім тек баға қоюшы емес, оқушының оқуына бағыт беруші және қолдау көрсетуші тұлғаға айналады. Оқушы да бағалауды жазалау немесе бақылау құралы ретінде емес, өзінің білім деңгейін түсінуге көмектесетін мүмкіндік ретінде қабылдайды. Осындай ортада қате жіберуден қорқу азайып, оқу белсенділігі артады.

Математика сабағында білім сапасын арттыру үшін бағалау нәтижесі міндетті түрде оқытудың келесі қадамымен байланысуы қажет. Оқушының қатесін анықтау жеткіліксіз, оған сол қатені түзетуге мүмкіндік берілуі тиіс. Сондықтан тиімді критериалды бағалау бағалау, кері байланыс, түзету және қайта бағалау әрекеттерінің тұтас жүйесіне негізделеді. Осы жүйе тұрақты жүзеге асқанда ғана оқушы өзінің ілгерілеуін сезініп, математикалық білімін саналы түрде жетілдіре алады.

Сондықтан критериалды бағалау қазіргі математика мұғалімінің кәсіби қызметіндегі маңызды құралдардың бірі болып саналады. Оны дұрыс ұйымдастыру сабақтың сапасын, оқушының пәнге қызығушылығын және оқу нәтижелерін арттыруға мүмкіндік береді. Мұғалім бағалау критерийлерін оқу мақсаттарымен сәйкестендіріп, тапсырмаларды сапалы құрастырып, жүйелі кері байланыс беріп отырса, критериалды бағалау математикалық білімнің сапасын көтеретін пәрменді педагогикалық механизмге айналады.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
  2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы білім беретін мектептерге арналған математика пәнінің үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана.
  3. Назарбаев Зияткерлік мектептері ДББҰ. Критериалды бағалау бойынша мұғалімдерге арналған әдістемелік нұсқаулық. – Астана.
  4. Блэк П., Уильям Д. Сыныптағы бағалау және оқыту үдерісін жетілдіру мәселелері жөніндегі зерттеулер.
  5. Блум Б. Білім беру мақсаттарының таксономиясы. Оқу мақсаттарын жүйелеу және бағалау мәселелері.
  6. Хэтти Дж. Оқыту нәтижелілігі және кері байланыстың білім сапасына ықпалы жөніндегі зерттеулер.
  7. Құдайбергенова К.С. Құзырлылық – тұлға дамуының сапалық критерийі. – Алматы.
  8. Мұғалімге арналған нұсқаулық. Оқыту үшін бағалау және оқуды бағалау бағытындағы әдістемелік материалдар. – Астана.
  9. Жалпы білім беретін мектеп мұғалімдеріне арналған критериалды бағалау бойынша әдістемелік ұсынымдар. – Астана.
  10. Педагогика және білім берудегі бағалау технологиялары бойынша ғылыми-әдістемелік еңбектер. – Алматы.
Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Selected Journals

Total amount: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Payment

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Your data is stored privately and securely.

Contact

📍
Address

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Phone *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy