← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫ АДАМГЕРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЖОЛДАРЫ

Аннотация. Мақалада мектепке дейінгі жастағы балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің педагогикалық маңызы, мазмұны мен тиімді жолдары қарастырылады. Баланың тұлғалық қалыптасуының негізі мектепке дейінгі кезеңде қаланатындықтан, осы жаста ізгілік, мейірімділік, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқорлық көрсету, достық, адалдық, жауапкершілік, әдептілік сияқты адамгершілік қасиеттерді қалыптастырудың маңыздылығы талданады. Тәрбиешінің жеке үлгісі, балалардың бірлескен әрекеті, ойын, көркем әдебиет, халық ауыз әдебиеті, еңбек, табиғатпен қарым-қатынас және ата-анамен ынтымақтастық арқылы адамгершілік тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері сипатталады. Сонымен қатар тәрбиеленушінің жас және жеке ерекшеліктерін ескере отырып, жағымды мінез-құлық дағдыларын қалыптастыру, эмоциялық қолдау көрсету, баланы өз іс-әрекетіне жауапкершілікпен қарауға үйрету жолдары сараланады. Мақаланың негізгі мақсаты – мектепке дейінгі ұйым жағдайында баланың адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталған тиімді педагогикалық тәсілдерді жүйелеу және тәрбиешінің күнделікті тәжірибесінде қолдануға болатын әдістерді көрсету.

Кілт сөздер: мектепке дейінгі тәрбие, адамгершілік тәрбие, бала тұлғасы, мейірімділік, ізгілік, тәрбиеші, ұлттық құндылық, әдептілік, жауапкершілік, педагогикалық әдіс.

Мектепке дейінгі кезең – адам өміріндегі ең маңызды әрі жауапты кезеңдердің бірі. Осы уақытта баланың қоршаған орта туралы алғашқы түсініктері қалыптасып, адамдармен қарым-қатынас жасау тәжірибесі жинақталады, мінез-құлқының негіздері қаланады. Бала жақсылық пен жамандықты, әділдік пен әділетсіздікті, мейірімділік пен қатігездікті ең алдымен отбасынан, кейін балабақшадағы әлеуметтік ортасынан танып-біле бастайды. Сондықтан мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесінде адамгершілік тәрбиеге ерекше мән беру қажет. Адамгершілік тәрбие дегеніміз – баланың қоғамда қабылданған моральдық нормаларды меңгеруі, оларды өзінің мінез-құлқында қолдануы, өзге адамдарға құрметпен, жанашырлықпен және жауапкершілікпен қарауға дағдылануы. Бұл үдеріс бір күнде немесе бір ғана ұйымдастырылған іс-әрекет барысында қалыптаспайды. Ол күнделікті қарым-қатынас, тәрбиешінің үлгісі, ойын, еңбек, шығармашылық әрекет, отбасы тәрбиесі арқылы біртіндеп жүзеге асады.

Мектепке дейінгі жастағы балалардың адамгершілік дамуы олардың эмоциялық және әлеуметтік дамуымен тығыз байланысты. Бала алдымен адамгершілік нормаларын сезім арқылы қабылдайды. Оған «жақсылық жасау керек» деген құрғақ түсініктен гөрі, басқа адамға көмектескен кезде оның қуаныш сезімін байқау, досының көңілін қалдырғанда оның ренжігенін көру, өзінің жақсы ісі үшін мақтау есту әлдеқайда әсерлі. Сол себепті тәрбиеші әрбір жағдайды тәрбиелік мүмкіндік ретінде пайдалана білуі қажет. Мысалы, ойыншықты бөлісе алмаған балаларға жай ғана ескерту жасау жеткіліксіз. Тәрбиеші олардың сезімін түсінуге көмектесіп, «досың қазір не сезініп тұр?», «сен оған қалай көмектесе аласың?», «екеуіңе де ыңғайлы шешім қандай болуы мүмкін?» деген сұрақтар қою арқылы баланың ойлануына жағдай жасай алады. Осындай қарапайым әрекеттер арқылы бала біртіндеп өзгенің көңіл күйін түсінуге, өз әрекетінің нәтижесін бағалауға үйренеді.

Адамгершілік тәрбиенің маңызды бағыттарының бірі – мейірімділік пен қамқорлық сезімін қалыптастыру. Мейірімділік балаға табиғи түрде тән болғанымен, оны дамыту үшін қолайлы орта қажет. Егер бала үнемі жылы қарым-қатынас, қолдау, түсіністік пен сыйластық көрсе, ол да айналасындағыларға сондай қатынас жасауға бейім болады. Тәрбиеші балаларға жануарларға қамқорлық жасау, өсімдіктерді күту, достарына көмектесу, үлкендерге қолғабыс көрсету секілді нақты әрекеттерді ұсынуы керек. Мысалы, топтағы гүлдерді суару, ойыннан кейін ойыншықтарды бірге жинау, ауырып қалған досына жақсы тілек айту, кіші топтағы балаларға көмектесу секілді іс-әрекеттер баланың мейірімділік сезімін нақты әрекет арқылы бекітеді. Мұндай тәжірибе сөзбен айтылған ақыл-кеңестен әлдеқайда нәтижелі болады.

Мектепке дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде тәрбиешінің жеке үлгісі шешуші рөл атқарады. Бала үлкендердің әрекетін мұқият бақылап, олардың сөзін, дауыс ырғағын, бір-бірімен қарым-қатынасын қайталайды. Егер тәрбиеші балалармен сыпайы сөйлесіп, әрқайсысына құрметпен қарап, қиын жағдайда сабыр сақтап, өз қателігін мойындай алса, бала осы үлгіні бойына сіңіреді. Ал тәрбиеші балалардан әдептілікті талап ете отырып, өзі дөрекі сөйлесе немесе баланың сезімін елемесе, адамгершілік тәрбие нәтижелі болмайды. Сондықтан тәрбиеші өзінің әрбір сөзі мен іс-әрекетінің тәрбиелік ықпалын түсінуі қажет. Баламен сөйлескенде оның пікірін тыңдау, таңдауға мүмкіндік беру, өтінішін ескеріп, қажет жағдайда түсіндіру – баланың өзін тұлға ретінде сезінуіне ықпал етеді. Өзін құрметтегенін сезінген бала да өзгені құрметтеуге үйренеді.

Адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда ойын ерекше педагогикалық құрал болып табылады. Мектепке дейінгі жаста ойын – баланың жетекші әрекеті. Бала ойын барысында әлеуметтік рөлдерді игереді, қарым-қатынас жасайды, келіседі, ережеге бағынады, өз қалауын басқалардың мүддесімен үйлестіруге үйренеді. Сюжеттік-рөлдік ойындарда балалар «отбасы», «дүкен», «аурухана», «мектеп», «қонақ күту», «саяхат» сияқты жағдаяттарды ойнау арқылы адамдар арасындағы қарым-қатынастың үлгілерін меңгереді. Мысалы, «Аурухана» ойынында дәрігер рөліндегі бала науқасқа қамқорлық көрсетуді, сыпайы сөйлеуді үйренсе, «Отбасы» ойынында ата-ана мен баланың өзара міндеттері туралы түсінігі қалыптасады. Тәрбиеші ойынға тікелей үстемдік етпей, балалардың өзара келісуіне, әділ шешім қабылдауына, бір-бірінің пікірін тыңдауына жағдай жасауы маңызды.

Дидактикалық және қимылды ойындар да адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеуге көмектеседі. Командалық ойындарда балалар ортақ мақсатқа жету үшін бірлесіп әрекет етеді, ережені сақтауға, жеңісті де, жеңілісті де дұрыс қабылдауға үйренеді. Мұнда тәрбиеші тек жеңіске емес, қатысуға, бір-бірін қолдауға және әділдікке назар аударуы тиіс. Кейбір балалар жеңілген кезде ренжіп немесе ашулануы мүмкін. Осындай сәттерде тәрбиеші олардың сезімін жоққа шығармай, керісінше эмоциясын тануға, оны дұрыс білдіруге көмектеседі. Бұл баланың өзін-өзі реттеу қабілетін жетілдіріп, басқа адамдардың сезіміне құрметпен қарауын қалыптастырады.

Мектепке дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде көркем әдебиеттің де орны ерекше. Ертегі, әңгіме, өлең, мысал арқылы бала кейіпкерлердің әрекетін бағалап, жақсылық пен жамандық туралы түсінігін кеңейтеді. Әдеби шығармаларды оқу барысында тәрбиеші балаларға мазмұнды жай ғана тыңдатпай, кейіпкерлердің іс-әрекеті туралы пікір айтуға мүмкіндік бергені жөн. «Кейіпкер неге бұлай жасады?», «Сен оның орнында болсаң не істер едің?», «Қай кейіпкердің әрекеті саған ұнады?», «Оған қалай көмектесуге болатын еді?» сияқты сұрақтар баланың моральдық ойлауын дамытады. Әсіресе қазақ халқының ертегілері, аңыздары, мақал-мәтелдері мен шешендік сөздері адамгершілік тәрбие беруде үлкен маңызға ие. Халық ауыз әдебиетінде адалдық, еңбексүйгіштік, үлкенді сыйлау, достық, бірлік, батылдық, қамқорлық сияқты қасиеттер кеңінен насихатталады.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие баланың рухани дамуының маңызды бөлігі болып табылады. Қазақ халқының «үлкенге құрмет, кішіге ізет», «асар», «қонақжайлық», «бата беру», «сәлемдесу», «жеті атасын білу», «туыстық қарым-қатынасты құрметтеу» сияқты дәстүрлері баланы адамгершілікке тәрбиелеудің мол мүмкіндігін береді. Балабақшада ұлттық дәстүрлерді балалардың жасына сай түсіндіру олардың туған халқына деген құрметін қалыптастырып қана қоймай, жалпыадамзаттық құндылықтарды да меңгеруіне ықпал етеді. Мысалы, балаларға сәлемдесудің мәнін түсіндіру арқылы олар үлкенге құрмет көрсетуге үйренсе, қонақ күту дәстүрі арқылы сыйластық пен мейірімділіктің маңызын сезінеді. Ұлттық ойындар арқылы әділдік, ұйымшылдық, батылдық және достық қасиеттері дамиды.

Адамгершілік тәрбие беру барысында баланың жас ерекшелігін ескеру аса маңызды. Үш жастағы бала мен бес-алты жастағы баланың моральдық түсінігі бірдей болмайды. Кіші жастағы бала көбінесе үлкеннің бағасына сүйеніп әрекет етеді. Ол мақтауды ұнатады, ескертуге сезімтал келеді. Сондықтан бұл кезеңде нақты және қарапайым талаптар тиімді болады. Мысалы, «досыңа көмектес», «ойыншықты орнына қой», «кезегіңді күт», «рақмет айт» сияқты күнделікті дағдылар біртіндеп қалыптастырылады. Ал ересек топтағы балалар өз әрекетінің себебі мен салдарын түсіне бастайды. Олар әділдік, достық, жауапкершілік, уәде, көмек көрсету сияқты ұғымдар туралы ой қозғай алады. Осы кезеңде тәрбиеші балалармен әңгімелесу, жағдаяттарды талдау, пікірталасқа ұқсас қарапайым сұрақтар қою арқылы адамгершілік түсініктерін тереңдете алады.

Баланың жақсы мінез-құлқын қалыптастыруда мадақтаудың орны ерекше. Алайда мадақтау нақты әрекетке бағытталуы тиіс. «Сен жақсы баласың» деген жалпы сөзден гөрі, «Сен досыңа ойыншығын жинауға көмектестің, бұл өте қамқор әрекет болды» деген мадақтау баланың қандай ісі дұрыс болғанын нақты түсінуіне мүмкіндік береді. Осы арқылы ол жақсы әрекетті қайталауға ынталанады. Сонымен қатар баланы тек нәтижесі үшін емес, жасаған талпынысы үшін де қолдау маңызды. Бала бірден дұрыс әрекет жасай алмаса, оған қателесуге және қайта көруге мүмкіндік беру керек. Адамгершілік қасиеттер тек талап қою арқылы емес, баланың ішкі уәжін ояту арқылы тұрақты қалыптасады.

Мектепке дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде күнделікті тұрмыстық жағдайлардың да мүмкіндігі мол. Балабақшадағы әрбір сәт – таңертеңгі қабылдаудан бастап серуен, тамақтану, тынығу, ойын, ұйымдастырылған іс-әрекет және үйге қайту кезеңіне дейін – тәрбиелік мазмұнға ие. Тәрбиеші осы уақыттың барлығында баланың қарым-қатынас мәдениетіне, тәртібіне, өзгені сыйлауына, ортақ ережелерді сақтауына назар аударуы керек. Мысалы, таңертең топқа келген бала тәрбиешімен және достарымен амандасу арқылы әдептіліктің қарапайым нормаларын меңгереді. Тамақтану кезінде кезекшілік атқару, ас ішу мәдениетін сақтау, жанындағы балаға кедергі келтірмеу, алғыс айту секілді әрекеттер ұқыптылық пен сыйластықты қалыптастырады. Серуен кезінде бір-біріне көмектесу, табиғатты қорғау, қоршаған ортаны ластамау жауапкершілік сезімін дамытады. Осындай қарапайым әрекеттер үнемі қайталанып отырғанда олар біртіндеп баланың тұрақты мінез-құлық дағдысына айналады.

Адамгершілік тәрбиенің маңызды педагогикалық жолдарының бірі – балаларды еңбекке баулу. Еңбек әрекеті арқылы бала жауапкершілікті, ұқыптылықты, бастаған ісін аяқтауды, ортақ іске үлес қосуды үйренеді. Мектепке дейінгі ұйымда еңбек баланың жас ерекшелігіне сәйкес әрі қызықты түрде ұйымдастырылуы тиіс. Топ бөлмесін ретке келтіру, ойыншықтарды жинау, кітаптарды ұқыпты орналастыру, гүлдерді суару, асхана кезекшілігіне қатысу сияқты қарапайым тапсырмалардың өзі үлкен тәрбиелік маңызға ие. Бала өзінің еңбегі топқа, достарына немесе тәрбиешіге пайда әкелетінін сезінуі қажет. Егер тәрбиеші «сен бұл жұмысты орындадың» деп жай ғана фактіні айтпай, «сен ойыншықтарды жинап, достарыңа көмектестің, енді бәрімізге ойнауға ыңғайлы болды» деп әрекеттің қоғамдық маңызын көрсетсе, баланың жауапкершілік пен пайдалы болуға деген ішкі ұмтылысы арта түседі.

Еңбекке тәрбиелеуде балаларды бір-бірімен салыстыруға жол бермеу қажет. «Қарашы, досың сенен жақсы жинайды» деген сөз баланың бойында бәсекелестік, реніш немесе өзіне сенімсіздік тудыруы мүмкін. Оның орнына әр баланың жеке жетістігін атап көрсетіп, ортақ нәтижеге назар аудару тиімді. Тәрбиеші «бүгін бәріміз бірге топты тез жинадық», «әрқайсың өз міндетіңді орындадың» деп ұжымдық әрекетті бағалағанда балаларда бірлік пен өзара көмектесу сезімі қалыптасады. Бұл қасиеттер кейінгі мектеп өмірінде де маңызды орын алады.

Мектепке дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеуде табиғатпен қарым-қатынастың тәрбиелік мүмкіндігі ерекше. Табиғатты сүйе білу, тірі ағзаларға жанашырлық таныту – адамгершілік мәдениеттің маңызды бөлігі. Балалар гүлге су құю, құстарға жем шашу, ағаш бұтағын сындырмау, жәндіктерді себепсіз ренжітпеу сияқты қарапайым әрекеттер арқылы қамқорлықты үйренеді. Тәрбиеші табиғаттағы әрбір тіршілік иесінің маңызын балаларға түсінікті тілмен жеткізуі тиіс. Мысалы, серуен кезінде құмырсқаның илеуін көрген балаларға оны бұзбау керектігін айтып қана қоймай, құмырсқалардың да өз «үйі» бар екенін, олар еңбек ететінін түсіндіруге болады. Осындай салыстырулар баланың жанашырлық сезімін күшейтеді.

Жануарлар мен өсімдіктерге қамқорлық көрсету барысында балалардың эмоциялық сезімталдығы дамиды. Бала әлсізге көмектесу, тіршілік иесін қорғау, табиғаттың сұлулығын бағалау арқылы мейірімділік пен жауапкершілік ұғымдарын іс жүзінде меңгереді. Сондықтан экологиялық тәрбие мен адамгершілік тәрбиені бір-бірінен бөлек қарастыруға болмайды. Қоршаған ортаға ұқыпты қарау – өзге адамдардың өміріне және болашаққа құрметпен қараудың көрінісі.

Адамгершілік тәрбиеде құрдастарымен қарым-қатынасты дұрыс ұйымдастыру өте маңызды. Балабақшаға келген бала үйдегі жеке ортадан топтық ортаға өтеді. Мұнда ол ойыншықтарды бөлісуді, өз кезегін күтуді, өзгенің пікірін қабылдауды, келіспеушілікті шешуді үйренеді. Құрдастар арасындағы дау-дамайлар тәрбиеші үшін тек тәртіп мәселесі емес, маңызды педагогикалық мүмкіндік болып табылады. Егер екі бала бір ойыншыққа таласып қалса, тәрбиеші мәселені бірден өзі шешіп бермей, балаларды өзара келісімге келуге үйреткені дұрыс. «Екеуің де осы ойыншықпен ойнағыларың келеді. Қалай кезектесуге болады?» деген сұрақ баланың дайын шешімді қабылдамай, өз бетімен ойлануына көмектеседі. Осылайша өзгенің құқығын құрметтеу және әділ шешім табу дағдылары дамиды.

Балалар арасындағы келіспеушіліктерде тәрбиеші кінәлі адамды іздеуге емес, мәселені шешуге бағытталған тәсілді қолдануы қажет. Кейде баланың әрекетінің артында реніш, қызғаныш, шаршау, назар аудартуға деген қажеттілік жатуы мүмкін. Сондықтан тәрбиеші баланың сыртқы мінез-құлқын ғана емес, оның эмоциялық жағдайын да түсінуге ұмтылуы керек. «Неге олай істедің?» деп айыптау сипатында сұрағаннан гөрі, «Сен сол кезде не сезіндің?», «Саған не ұнамады?», «Қазір бұл жағдайды қалай түзетуге болады?» деген сұрақтар тиімді. Мұндай қарым-қатынас балаға өз сезімін түсінуге, эмоциясын сөзбен жеткізуге және жасаған әрекетіне жауап беруге үйретеді.

Адамгершілік тәрбиеде кешірім сұрауды дұрыс үйрету де маңызды. Кейде ересектер баланы болған жағдайды түсіндірместен «тез кешірім сұра» деп мәжбүрлейді. Мұндай жағдайда бала «кешір» сөзін шынайы түсінбей, тек талапты орындау үшін айтуы мүмкін. Сондықтан алдымен оның әрекетінің басқа адамға қалай әсер еткенін түсіндіру керек. Мысалы, «сен оны итергенде ол құлап, ауырсынып қалды. Енді оған қалай көмектесе аламыз?» деп сұрау баланың жанашырлық сезімін оятады. Содан кейін айтылған кешірім шынайырақ болады. Бұл – адамгершілік мінез-құлықты сыртқы талаптан ішкі түсінікке ауыстырудың маңызды жолы.

Мектепке дейінгі балалардың адамгершілік дамуына отбасының әсері өте күшті. Балабақшада қалыптастырылған дағдылар отбасында қолдау таппаса, олардың тұрақты мінез-құлыққа айналуы қиындайды. Сондықтан тәрбиеші мен ата-ана бірлескен әрекет негізінде жұмыс жүргізуі қажет. Ата-аналармен жеке әңгіме, кеңес беру, жиналыс, шеберлік сағаты, ашық іс-шара, бірлескен жобалар ұйымдастыру арқылы тәрбие мәселесінде ортақ талап қалыптастыруға болады. Мысалы, «Отбасындағы ізгілік», «Балаға үлгі болайық», «Жақсы сөз – жарым ырыс», «Баланың эмоциясын түсіну» сияқты тақырыптар бойынша кеңес беру ата-аналардың педагогикалық мәдениетін арттырады.

Ата-аналарға баланы адамгершілікке тәрбиелеу үшін тек ақыл айту жеткіліксіз екенін түсіндіру маңызды. Бала ата-анасының әрекетін күн сайын бақылап отырады. Үйде үлкендердің бір-біріне қалай сөйлейтіні, туыстарына қалай қарайтыны, қоғамдық ортадағы мінез-құлқы – барлығы балаға үлгі болады. Егер ата-ана баладан үлкенді сыйлауды талап етіп, өзі үлкендерге дөрекі сөйлесе, балада қарама-қайшы түсінік қалыптасады. Сондықтан отбасы мен балабақшадағы талаптар арасында үйлесімділік болуы керек.

Ата-анамен жұмыс барысында баланың жағымсыз мінез-құлқын тек шағым ретінде жеткізу дұрыс емес. Егер тәрбиеші әр кездескен сайын «балаңыз тыңдамайды», «достарымен ұрысады» деген ақпаратты ғана айтса, ата-ана қорғаныс позициясына көшуі мүмкін. Оның орнына тәрбиеші баланың жағымды қасиеттерін атап, кейін қиындықты бірлесіп шешуге ұсыныс жасағаны тиімді. Мысалы, «Соңғы уақытта ол тапсырмаларды жақсы орындай бастады, бірақ ойын кезінде кезегін күтуге қиналып жүр. Осы дағдыны бірге қалыптастырсақ жақсы болар еді» деген педагогикалық әңгіме серіктестік атмосферасын қалыптастырады.

Баланың адамгершілік тәрбиесінде эмоциялық қауіпсіздік негізгі шарттардың бірі болып саналады. Қорқыныш, шамадан тыс жазалау, мазақтау немесе тұрақты сын жағдайында өскен бала өзгенің сезімін түсінуге емес, өзін қорғауға көбірек бағытталады. Сондықтан балабақшада бала өзін қауіпсіз, қабылданған және құрметтелген тұлға ретінде сезінуі тиіс. Тәрбиеші әр баланың пікірін тыңдап, оның сезімін жоққа шығармай, қажетті жағдайда қолдау көрсетуі қажет. «Жылама», «бұған бола ренжіме» деген сөздердің орнына «сенің ренжігеніңді көріп тұрмын», «бұл саған қиын болып тұр екен» деп эмоцияны мойындау балаға өзінің сезімі қалыпты екенін түсінуге көмектеседі. Осыдан кейін ғана оны жағдайдан шығу жолын табуға бағыттау тиімді.

Эмоциялық сауаттылық пен адамгершілік тәрбие өзара тығыз байланысты. Өз сезімін ажырата білетін бала өзгенің де эмоциясын түсінуге бейім болады. Сондықтан тәрбиеші күнделікті әрекетте эмоцияларды атауға үйретуі қажет. Қуаныш, өкпе, реніш, қорқыныш, ұялу, мақтаныш, таңдану сияқты сезімдерді балалармен бірге талқылау олардың сөздік қорын ғана емес, эмоциялық интеллектін де дамытады. Суреттер, қысқа оқиғалар, қуыршақ театры немесе жағдаяттық ойындар арқылы «кейіпкер қазір не сезініп тұр?» деген сұрақтар қою өте тиімді. Бұл баланың эмпатиясын дамытып, әлеуметтік қарым-қатынасты жеңілдетеді.

Адамгершілік тәрбиеде ертегі терапиясына жақын тәсілдерді де қолдануға болады. Тәрбиеші балаларға белгілі бір моральдық мәселені қамтитын қысқа әңгіме немесе ертегі ұсынып, кейіпкердің таңдауы туралы ойлануға мүмкіндік береді. Мысалы, бір кейіпкер досының ойыншығын сұрамай алып кетсе, балалардан «ол дұрыс істеді ме?», «досы не сезінді?», «мәселені қалай шешуге болады?» деп сұрауға болады. Мұндай тәсіл балаға өз басынан өтпеген жағдайды қауіпсіз ортада талдауға және моральдық шешім қабылдау тәжірибесін жинақтауға көмектеседі.

Қуыршақ театры мен сахналық ойындар да адамгершілік тәрбиеде нәтижелі. Бала кейіпкердің рөлін орындағанда оның сезімін, ойын және әрекет себебін тереңірек түсіне бастайды. Мысалы, «досына көмектескен бала», «ойыншығын бөліспеген кейіпкер», «үлкен адамға көмектескен бала» секілді қысқа қойылымдардан кейін балалармен талқылау ұйымдастыруға болады. Сахналық әрекет балаларға өз пікірін еркін айтуға, ұялшақтықты жеңуге, бір-бірін тыңдауға және бірлесіп әрекет етуге көмектеседі.

Мектепке дейінгі ұйымдағы мерекелер мен тәрбиелік іс-шаралар да адамгершілік құндылықтарды қалыптастырудың маңызды құралы. Алайда мұндай іс-шаралар тек жатталған тақпақ айту немесе көрініс көрсету деңгейінде қалмауы тиіс. Олардың мазмұны балалардың нақты өмірімен байланысты болғанда тәрбиелік әсері артады. Мысалы, «Алғыс айту», «Қарттарға құрмет», «Отбасы күні», «Достық мерекесі», «Мейірімділік апталығы» сияқты іс-шаралар барысында балалар бір-біріне жылы сөз айтып, ата-анасына алғыс білдіріп, үлкендерге сыйлық дайындап, қамқорлық әрекеттерін жасай алады. Нақты әрекет арқылы берілген тәрбие баланың есінде ұзақ сақталады.

Ұжымдық шығармашылық әрекет те балалардың адамгершілік дамуына ықпал етеді. Бір үлкен суретті бірге салу, ортақ аппликация жасау, топ бөлмесін безендіру, бірлескен қолөнер бұйымын дайындау кезінде балалар өз міндеттерін бөліседі, бір-біріне көмектеседі, ортақ нәтижеге қуанады. Мұндай жағдайда тәрбиеші балалардың тек жұмыс нәтижесіне емес, қарым-қатынасына да назар аударуы қажет. Бір бала екіншісіне құралын берсе немесе көмектессе, тәрбиеші осы әрекетті дер кезінде атап көрсеткені жөн. Осы арқылы балалар ынтымақтастықтың жағымды нәтижесін түсінеді.

Адамгершілік тәрбиеде жауапкершілік сезімін қалыптастыру ерекше маңызды. Мектепке дейінгі жаста балаға шамасына сәйкес жауапкершілік беру қажет. Өз заттарын жинау, тапсырманы уақытында орындау, кезекшілік ету, достарына берген уәдесін орындау – жауапкершіліктің алғашқы көріністері. Тәрбиеші баланың орнына барлық жұмысты өзі атқара берсе, бала дербестікке үйренбейді. Сол себепті балаға таңдау жасауға, тапсырманы орындауға және нәтижесін көруге мүмкіндік беру қажет. Мысалы, «сен бүгін кітап бұрышына жауаптысың» деген міндет баланың өзін маңызды сезінуіне және тапсырманы жауапкершілікпен орындауына ықпал етеді.

Баланың дербестігін қолдау адамгершілік тәрбиемен тікелей байланысты. Өз іс-әрекетін жоспарлай алатын, шешім қабылдайтын бала өз таңдауының салдарын да түсіне бастайды. Тәрбиеші үнемі бұйрық беретін емес, бағыттаушы позицияда болғаны дұрыс. Балаларға «қайсысын таңдайсың?», «қалай істесек болады?», «сенің ойың қандай?» деген сұрақтар қою олардың еркін ойлауына мүмкіндік береді. Бұл тәсіл өзіндік пікір қалыптастырумен қатар өзгенің пікірін сыйлауға да үйретеді.

Әділдік сезімі де адамгершілік дамудың маңызды көрсеткіші. Мектепке дейінгі ересек жастағы балалар әділ және әділетсіз әрекетті ажырата бастайды. Тәрбиеші балаларға барлығына бірдей талап қоюмен қатар әр баланың жеке жағдайын ескеруге тиіс. Әділдік деген әр балаға бірдей нәрсе беру ғана емес, қажетіне қарай қолдау көрсету екенін педагог өзі түсініп, балаларға да біртіндеп түсіндіруі керек. Бұл әсіресе ерекше қолдауды қажет ететін немесе бейімделуі қиынырақ балалармен жұмыс барысында маңызды.

Инклюзивті орта да адамгершілік тәрбиеге үлкен мүмкіндік береді. Балалар бір-бірінің ерекшелігін қабылдауға, көмектесуге, мазақ етпеуге, бірге әрекет етуге үйренеді. Тәрбиеші балалардың айырмашылықтарын кемшілік ретінде емес, әр адамның өзіндік ерекшелігі ретінде көрсетуі керек. «Әркім әртүрлі, бірақ бәрімізге құрмет керек» деген түсінік мектепке дейінгі жастан бастап қалыптасса, кейін балада толеранттылық пен әлеуметтік жауапкершілік қасиеттері тереңдейді.

Сонымен қатар баланың өзіне деген құрметін қалыптастыру да адамгершілік тәрбиенің бір бөлігі. Өзін бағалай білмейтін бала кейде өзгенің шекарасын да дұрыс түсінбеуі мүмкін. Сондықтан балаларға өз ойын айтуға, «жоқ» деуге, өзінің жеке кеңістігін сезінуге және басқа адамның да осындай құқығы бар екенін түсінуге үйрету керек. Мысалы, бір бала құшақтасқысы келмесе, оны мәжбүрлемеу арқылы тәрбиеші жеке шекараға құрметтің үлгісін көрсетеді. Осы ұстаным балалар арасындағы салауатты қарым-қатынасқа негіз болады.

Адамгершілік тәрбиені бағалау кезінде баладан мінсіз мінез-құлық күтудің қажеті жоқ. Мектепке дейінгі бала әлі де өз эмоциясын басқаруды, әлеуметтік ережелерді меңгеруді үйреніп жатыр. Сондықтан қателік – тәрбиелік жұмыстың табиғи бөлігі. Тәрбиешінің міндеті баланы жазалап қана қою емес, болған жағдайдан сабақ алуға бағыттау. Егер бала өз қателігін түсініп, оны түзетуге әрекет жасаса, бұл адамгершілік дамудың маңызды көрсеткіші болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда тәрбиенің негізгі мақсаты – сыртқы бақылауға бағынатын емес, дұрыс пен бұрысты біртіндеп ішкі түсінігі арқылы ажырата алатын тұлға қалыптастыру.

Мектепке дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеу жүйесінде тәрбиешінің педагогикалық шеберлігі ерекше мәнге ие. Тәрбиеші баланың әр әрекетін сырттай бақылаушы ғана емес, оның әлеуметтік және рухани дамуына ықпал ететін негізгі тұлғалардың бірі. Сондықтан тәрбиеші балалармен жұмыс барысында талап қою мен қолдаудың, тәртіп пен еркіндіктің, бақылау мен дербестіктің арасындағы тепе-теңдікті сақтай білуі қажет. Шамадан тыс қатаң талап балада қорқыныш пен тұйықтық тудыруы мүмкін, ал шектен тыс еркіндік жауапкершіліктің төмендеуіне әкеледі. Тиімді педагогикалық қарым-қатынас балаға нақты шекараларды түсіндіре отырып, оның тұлғалық ерекшелігін құрметтеуге негізделуі тиіс.

Тәрбиешінің сөйлеу мәдениеті де адамгершілік тәрбиенің маңызды құралы болып табылады. Баламен сөйлесу кезінде дауыс көтеру, кемсіту, қорқыту, салыстыру немесе мазақтау сияқты тәсілдерден аулақ болған жөн. Оның орнына түсіндіру, сенім білдіру, қолдау көрсету және нақты талап қою әдістерін қолдану тиімді. Мысалы, «сен әрқашан тәртіпсізсің» деудің орнына «қазір ойыншықтар шашылып қалды, оларды бірге орнына қояйық» деп айту бала тұлғасына баға бермей, нақты әрекетке назар аударуға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл баланың өзін төмен сезінуіне жол бермейді және мінез-құлқын түзетуге көмектеседі.

Адамгершілік тәрбиеде жағдаяттық әдістерді жүйелі қолданудың маңызы зор. Тәрбиеші балаларға өмірде кездесетін қарапайым жағдайларды ұсынып, шешімін бірге талқылай алады. Мысалы, «сенің досың құлап қалды, не істер едің?», «бір бала ойыншықсыз қалды, оған қалай көмектесуге болады?», «екі дос бір орынға таласып қалды, қалай әділ шешім табуға болады?» деген сұрақтар балалардың моральдық ойлауын дамытады. Мұндай сұрақтардың бір ғана дұрыс жауабы болмауы мүмкін. Ең маңыздысы – баланың өз ойын айтуына, басқа балалардың пікірін тыңдауына және шешімнің салдарын ойлануына жағдай жасау.

Баланың адамгершілік дамуына әсер ететін тағы бір маңызды фактор – топтағы психологиялық ахуал. Егер топта өзара сыйластық, сенім, ынтымақтастық атмосферасы қалыптасса, балалар да бір-біріне мейірімді қарым-қатынас жасайды. Ал жиі жазалау, айғайлау, қорқыту немесе балаларды бір-бірімен салыстыру орын алған ортада агрессия, тұйықтық немесе сенімсіздік күшеюі мүмкін. Сондықтан тәрбиеші топ ішіндегі эмоционалдық климатқа үнемі назар аударып, әр баланың өзін қауіпсіз сезінуіне жағдай жасауы қажет.

Балалар арасындағы достық қатынасты қалыптастыруда бірлескен тапсырмалар тиімді нәтиже береді. Екі немесе бірнеше балаға ортақ тапсырма беру арқылы олар бір-бірімен келісуге, рөлдерді бөлісуге, көмектесуге және нәтижеге бірге жетуге үйренеді. Мысалы, бірлесіп құрастырма жасау, ортақ сурет салу, гүлдерді күту, ойын бұрышын реттеу секілді әрекеттер ынтымақтастықты дамытады. Тәрбиеші мұндай тапсырмалардан кейін балалардан «сендер қалай келістіңдер?», «кім кімге көмектесті?», «бірге жұмыс істеу оңай болды ма?» деп сұрап, әлеуметтік тәжірибені саналы түрде бекіте алады.

Мектепке дейінгі ұйымдағы адамгершілік тәрбиеде дәстүрлі және заманауи әдістерді үйлестіре қолдану маңызды. Дәстүрлі әдістерге әңгімелесу, түсіндіру, үлгі көрсету, көркем әдебиет оқу, мақал-мәтелдер қолдану, еңбекке баулу және ұлттық ойындар жатса, заманауи тәсілдерге жағдаяттық тапсырмалар, интерактивті ойындар, шағын жобалар, рөлдік модельдеу, визуалды материалдар және цифрлық ресурстарды орынды пайдалану жатады. Алайда қандай әдіс қолданылса да, оның негізгі мақсаты баланың дайын ережені жаттауына емес, оның мағынасын түсінуіне бағытталуы тиіс.

Цифрлық ресурстар да тәрбиелік мақсатта қолданылуы мүмкін. Қысқа мультфильмдер, анимациялық оқиғалар, интерактивті ертегілер балаларға достық, көмек, адалдық, мейірімділік секілді ұғымдарды көрнекі түрде түсіндіруге мүмкіндік береді. Бірақ экран алдында ұзақ уақыт өткізуге жол бермей, көрген материалды міндетті түрде талқылау қажет. Тәрбиеші балалардан кейіпкерлердің әрекетіне баға беруді сұрап, оларды өз өміріндегі жағдайлармен байланыстыруға бағыттай алады.

Адамгершілік тәрбиені ұйымдастыру барысында тәрбиеші әр баланың темпераментін, даму қарқынын және отбасылық ортасын ескеруге тиіс. Кейбір балалар қарым-қатынасқа тез түссе, кейбіреулерге уақыт қажет. Бір бала өз сезімін сөзбен оңай жеткізе алса, екіншісі әрекеті арқылы білдіруі мүмкін. Сондықтан барлық балаға бірдей тәсіл қолдану әрқашан нәтижелі болмайды. Жеке тәсіл баланың ерекшелігін ескеріп, оны басқа балалармен салыстырмай дамытуға мүмкіндік береді.

Ұялшақ балалармен жұмыс барысында оларды көпшілік алдында мәжбүрлемей, шағын топтық әрекетке біртіндеп қосу тиімді. Ал шамадан тыс белсенді балаларға нақты міндет пен жауапкершілік беру пайдалы. Ашулануға бейім балаға эмоциясын реттеу тәсілдерін үйрету қажет. Мысалы, терең тыныс алу, біраз уақыт тыныш отыру, сезімін сөзбен жеткізу сияқты қарапайым дағдылар мектепке дейінгі жастан қалыптаса алады. Осылайша адамгершілік тәрбие тек жақсы әрекетті талап ету емес, баланың өз мінез-құлқын реттеу қабілетін дамыту арқылы жүзеге асады.

Мектепке дейінгі кезеңде адалдық ұғымын қалыптастыру да маңызды. Бала кейде қорыққандықтан немесе жазадан қашу үшін шындықты айтпауы мүмкін. Мұндай жағдайда бірден жазалау адалдықты дамытуға көмектеспейді. Керісінше, тәрбиеші шындықты айтуға қауіпсіз орта қалыптастыруы тиіс. Егер бала қателігін мойындаса, ең алдымен оның шындық айтқанын бағалап, содан кейін мәселені қалай түзету керектігін бірге талқылаған жөн. Бұл баланың адалдықты қорқыныштан емес, ішкі сенім арқылы қабылдауына ықпал етеді.

Адамгершілік тәрбиенің тағы бір маңызды бағыты – алғыс білдіру мәдениетін қалыптастыру. Рақмет айту тек әдептілік белгісі емес, басқа адамның еңбегін, көмегін және қамқорлығын бағалау дағдысы. Балаларға күнделікті өмірде ата-анасына, тәрбиешіге, досына, ас дайындаған қызметкерге, көмек көрсеткен адамға алғыс айтуға үйрету қажет. Мұндай дағдыны жасанды түрде талап етпей, оның мәнін түсіндіру тиімді. Мысалы, «бізге көмектескен адамға рақмет айту арқылы оның еңбегін бағалаймыз» деген түсінік баланың санасында орнығады.

Үлкенді құрметтеу мен кішіге қамқорлық көрсету де ұлттық және жалпыадамзаттық тәрбие құндылықтарының бірі. Балабақшада ересектерге сәлем беру, олардың сөзін бөлмеу, көмек қажет болса қол ұшын беру, кіші балаларға қамқорлық көрсету сияқты әрекеттер жүйелі түрде қалыптастырылуы тиіс. Бірақ құрмет дегеніміз баланың өз пікірінен толық бас тартуы емес екенін де ескерген жөн. Нағыз құрмет өзара сыйластыққа негізделеді. Сондықтан ересек адам да баланың пікірін тыңдап, оның жеке шекарасын құрметтеуі керек.

Балаларды қайырымдылық және қамқорлық әрекеттеріне жас ерекшелігіне сай қатыстыру да тәрбиелік тұрғыдан пайдалы. Мысалы, құстарға жем дайындау, топтағы кітаптарды ұқыптап жөндеу, жақындарына қолдан жасалған сыйлық ұсыну, досына көмектесу сияқты қарапайым әрекеттер арқылы бала өзінің әрекеті басқа адамға қуаныш әкелетінін түсінеді. Мұндай тәжірибе мейірімділіктің тек сөз емес, нақты іс екенін көрсетеді.

Адамгершілік тәрбие жүйелі түрде жүргізілгенде ғана нәтижелі болады. Бір реттік тәрбие сағаты немесе мерекелік іс-шара жеткіліксіз. Тәрбиешінің күнделікті сөзі, қарым-қатынасы, талаптары, ойын мен еңбек әрекетін ұйымдастыруы бір бағытта болуы керек. Егер балаға бір күні өзгені сыйлау туралы айтылып, келесі күні оның өз пікіріне мән берілмесе, тәрбие ықпалы әлсірейді. Сондықтан педагогикалық талаптардың тұрақтылығы мен бірізділігі өте маңызды.

Баланың жетістігін бақылау барысында оның адамгершілік қасиеттерін тек сыртқы мінез-құлқына қарап бағалау жеткіліксіз. Тәрбиеші баланың әрекетті қандай себеппен жасағанына да назар аударуы керек. Мысалы, бала ойыншығын тек тәрбиеші мақтасын деп бөлісе ме, әлде досының да ойнағысы келетінін түсіне ме – бұл екі жағдайдың айырмашылығы бар. Уақыт өте келе сыртқы талап ішкі сенімге айналуы тиіс. Бұл адамгершілік тәрбиенің негізгі нәтижелерінің бірі.

Мектепке дейінгі жаста қалыптасқан адамгершілік қасиеттер баланың кейінгі мектеп өміріне тікелей әсер етеді. Мектепке келген бала тек білім алуға емес, жаңа ұжымға бейімделуге, мұғалімді тыңдауға, сыныптастарымен қарым-қатынас жасауға, ережелерді сақтауға, өз міндетіне жауапкершілікпен қарауға дайын болуы қажет. Егер балабақша кезеңінде өзгені тыңдау, кезегін күту, көмек көрсету, өз сезімін дұрыс білдіру сияқты дағдылар қалыптасса, мектепке бейімделу де жеңіл өтеді.

Тәрбиеші мен бастауыш сынып мұғалімі арасындағы сабақтастық та адамгершілік тәрбиенің жалғасуын қамтамасыз етеді. Мектепке дейінгі ұйым мен бастауыш мектептің тәрбиелік талаптары бір-бірімен үйлесімді болған жағдайда бала жаңа ортаға өткенде бұрынғы дағдыларын жалғастыра алады. Сондықтан педагогтер арасында тәжірибе алмасу, бірлескен іс-шаралар өткізу, мектепалды даярлық кезеңінде ортақ құндылықтарға басымдық беру маңызды.

Қазіргі қоғам жағдайында балаларға тек әдепті болуды үйрету жеткіліксіз. Олар әртүрлі адамдарды құрметтеу, жауапкершілікпен шешім қабылдау, қоршаған ортаға қамқорлық жасау, өз сезімін реттеу және өзгенің сезімін түсіну сияқты кешенді әлеуметтік-адамгершілік дағдыларды меңгеруі қажет. Бұл қасиеттер болашақта қоғамға бейімделген, өз әрекетіне жауап бере алатын, өзгеге құрметпен қарайтын тұлға қалыптастыруға негіз болады.

Адамгершілік тәрбиені тиімді ұйымдастыру үшін тәрбиеші өзінің кәсіби біліктілігін үнемі жетілдіріп отыруы қажет. Балалар психологиясы, эмоциялық даму, педагогикалық қарым-қатынас, жанжалдарды реттеу, инклюзивті тәрбие, ұлттық құндылықтар сияқты бағыттардағы білім педагог жұмысының сапасын арттырады. Сонымен қатар тәрбиеші өз тәжірибесіне талдау жасап, қандай әдіс тиімді болғанын, қандай жағдайда қиындық туындағанын бағалап отыруы тиіс.

Педагогтің рефлексиясы да маңызды. Кейде балаға қойылған талаптың тым жоғары немесе түсініксіз болуы оның тәртіпсіздігі ретінде қабылдануы мүмкін. Сондықтан тәрбиеші «бала неге бұл әрекетті жасады?», «менің талабым оның жасына сәйкес пе?», «осы жағдайды басқаша қалай ұйымдастыруға болады?» деген сұрақтарды өзіне қойып отыруы қажет. Бұл педагогикалық жұмыстың сапасын арттырып, баламен қарым-қатынаста әділдік пен түсіністікті сақтауға мүмкіндік береді.

Мектепке дейінгі ұйымдағы адамгершілік тәрбиенің нәтижесі балада бірқатар мінез-құлық дағдыларының қалыптасуынан көрінеді. Олар: сәлемдесу, алғыс айту, кешірім сұрау, өзгенің пікірін тыңдау, көмектесу, ортақ ережелерді сақтау, ойыншықтарды бөлісу, өз әрекетінің салдарын түсіну, табиғатқа қамқорлық жасау, үлкенді құрметтеу және құрдастарымен достық қарым-қатынас орнату. Бұл дағдылар уақыт өте келе баланың тұрақты тұлғалық қасиеттеріне айналады.

Қорытынды. Мектепке дейінгі балаларды адамгершілікке тәрбиелеу – үздіксіз, жүйелі және көпқырлы педагогикалық үдеріс. Оның негізінде баланың тұлғасын құрметтеу, жағымды үлгі көрсету, әлеуметтік тәжірибесін кеңейту, эмоциялық қолдау, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды меңгерту жатыр. Баланың мейірімді, әділ, жауапты, әдепті және қамқор болып қалыптасуы тек арнайы ұйымдастырылған іс-әрекетке ғана емес, күнделікті ортаға, тәрбиешінің мінез-құлқына, отбасының тәрбиелік ұстанымына және құрдастарымен қарым-қатынасына байланысты.

Адамгершілік қасиеттер балаға дайын күйінде берілмейді. Олар қарым-қатынас, әрекет, қайталанатын тәжірибе және үлкендердің үлгісі арқылы біртіндеп қалыптасады. Сондықтан тәрбиеші әрбір күнделікті жағдайдың тәрбиелік мүмкіндігін пайдаланып, баланы өз әрекетін түсінуге, қателігін түзетуге, өзгенің сезімін байқауға және дұрыс шешім қабылдауға бағыттауы керек. Баланың жақсы әрекетін нақты атап көрсету, оның пікірін тыңдау, қиын жағдайда қолдау көрсету және дербестігін дамыту адамгершілік тәрбиенің тиімділігін арттырады.

Отбасы мен балабақша арасындағы бірлік те бұл бағыттағы жұмыстың нәтижесіне тікелей ықпал етеді. Ата-ана мен тәрбиеші бірдей адамгершілік құндылықтарды қолдап, балаға өз мінез-құлқымен үлгі көрсеткенде тәрбиелік ықпал күшейеді. Ұлттық салт-дәстүрді, халық ауыз әдебиетін, ойын, еңбек, табиғатпен қарым-қатынас және шығармашылық әрекеттерді жүйелі қолдану мектепке дейінгі баланың рухани дүниесін байытады.

Осылайша мектепке дейінгі кезеңде берілген адамгершілік тәрбие болашақ тұлғаның рухани негізін қалайды. Бүгін мейірімділікке, адалдыққа, жауапкершілікке, сыйластыққа және қамқорлыққа үйренген бала ертең қоғамның саналы әрі мәдениетті мүшесі болуға бейімделеді. Сондықтан адамгершілік тәрбие мектепке дейінгі ұйым жұмысының қосымша бағыты емес, оның негізгі мазмұнының бірі ретінде тұрақты және мақсатты түрде жүзеге асырылуы тиіс.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
  2. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
  3. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы.
  4. Выготский Л.С. Баланың психикалық дамуы туралы еңбектер. – Мәскеу.
  5. Сухомлинский В.А. Балаларға жүрек жылуы. – Алматы.
  6. Макаренко А.С. Тәрбие туралы еңбектер. – Алматы.
  7. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. – Алматы.
  8. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
  9. Ұзақбаева С.А. Ұлттық тәрбие негіздері. – Алматы.
  10. Әбенбаев С.Ш. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. – Алматы.
  11. Мектепке дейінгі педагогика: оқу-әдістемелік құрал. – Алматы.
  12. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен тәлім-тәрбиесі туралы педагогикалық еңбектер жинағы. – Алматы.
Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Selected Journals

Total amount: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Payment

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Your data is stored privately and securely.

Contact

📍
Address

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Phone *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy