← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ЖАСТАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТТЕРІН ДАМЫТУ

14

Аннотация. Мақалада мектепке дейінгі жастағы балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесі қарастырылады. Баланың шығармашылық әлеуетін ерте жастан қалыптастырудың маңызы, оның тұлғалық, танымдық, эмоционалдық және әлеуметтік дамуына ықпалы талданады. Мектепке дейінгі кезеңде шығармашылық қабілеттерді дамытудың тиімді әдіс-тәсілдері, ойын, бейнелеу әрекеті, музыка, құрастыру, ертегі, театрландырылған іс-әрекет және түрлі шығармашылық тапсырмалардың мүмкіндіктері сипатталады. Сонымен қатар педагогтің бала шығармашылығын қолдаудағы рөлі, дамытушы ортаны ұйымдастыру ерекшеліктері, ата-анамен бірлескен жұмыстың маңызы айқындалады. Баланың еркін ойлауына, қиялдауына, өзіндік шешім қабылдауына, жаңа идея ұсынуына мүмкіндік беру шығармашылық қабілетті дамытудың негізгі шарттарының бірі екендігі көрсетіледі. Мақалада мектепке дейінгі білім беру тәжірибесінде қолдануға болатын нақты педагогикалық тәсілдер мен шығармашылық жаттығуларға назар аударылады.

Мектепке дейінгі кезең – баланың тұлғалық қасиеттері, дүниетанымы, танымдық қызығушылығы, қарым-қатынас мәдениеті мен шығармашылық қабілеттері қалыптасатын аса маңызды кезең. Осы уақытта бала қоршаған ортаны белсенді танып, көргені мен естігенін өзінше қабылдап, түрлі құбылыстарға қызығушылық танытады. Оның қиялы ерекше қарқынмен дамып, қарапайым заттардың өзінен жаңа бейне жасауға, оқиғаларды ойдан құрастыруға, ойын барысында түрлі рөлдерді сомдауға бейім болады. Сондықтан мектепке дейінгі жаста баланың табиғи қызығушылығын қолдап, шығармашылық белсенділігін ынталандыру педагогтің маңызды міндеттерінің бірі болып саналады. Шығармашылық қабілет дегеніміз – баланың бұрыннан белгілі әрекетті жай ғана қайталауы емес, белгілі бір жағдайға өзіндік көзқарас білдіруі, жаңа ой ұсынуы, қиял арқылы тың бейне жасауы, мәселені әртүрлі жолмен шешуге ұмтылуы. Мұндай қабілет өздігінен толық қалыптаспайды. Ол мақсатты ұйымдастырылған тәрбие мен оқыту, қолайлы психологиялық орта, ересектер тарапынан қолдау көрсету арқылы дамиды.

Мектепке дейінгі бала үшін шығармашылық ең алдымен еркін әрекеттен басталады. Бала сурет салғанда заттың нақты бейнесін қайталаудан гөрі, өзінің ішкі сезімін, әсерін, қиялын жеткізуге тырысады. Бір бала күнді сары түспен салса, екіншісі оны қызыл немесе көк түспен бейнелеуі мүмкін. Мұндай жағдайда педагог баланың таңдауын қате деп бағаламауы тиіс. Керісінше, «Неліктен күнді осындай түспен салдың?», «Бұл күн қандай көңіл күйде?» деген сияқты сұрақтар арқылы оның ойын кеңейткен дұрыс. Бала өз әрекетін түсіндіріп үйренген сайын оның ойлау дербестігі артады. Шығармашылықты дамыту барысында әр баланың өзіндік ерекшелігін мойындау маңызды. Бір бала сурет салуға, екіншісі ән айтуға, үшіншісі құрастыруға, төртіншісі ертегі ойлап табуға қызығуы мүмкін. Сондықтан педагог барлық балаға бірдей нәтиже талап етпей, әрқайсысының бейімділігі мен қызығушылығына сәйкес мүмкіндік жасауы қажет.

Баланың шығармашылық қабілеті оның қиялымен тығыз байланысты. Қиял – бұрын қабылданған бейнелер мен әсерлерді өзгертіп, жаңа бейне жасауға мүмкіндік беретін психикалық үдеріс. Мектепке дейінгі жаста қиял көбіне ойын әрекетінде көрінеді. Бала бір таяқшаны ат ретінде, қорапты көлік ретінде, матаны теңіз немесе кейіпкердің киімі ретінде пайдалана алады. Бұл қарапайым көрінгенімен, баланың символдық ойлау қабілетінің дамып келе жатқанын білдіреді. Ол нақты затты басқа мағынада қолдану арқылы өз ойында жаңа әлем құрады. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдағы ойын ортасы дайын ойыншықтармен ғана шектелмеуі керек. Қарапайым қораптар, түрлі түсті қағаздар, табиғи материалдар, мата бөліктері, текшелер, түймелер, жіптер, қалдық материалдар сияқты еркін қолдануға болатын заттардың болуы баланың қиялын дамытуға үлкен мүмкіндік береді. Дайын ойыншық белгілі бір әрекетті ұсынса, ашық мақсаттағы материалдар баланы өз идеясын ойлап табуға итермелейді.

Шығармашылық қабілетті дамытуда бейнелеу әрекетінің маңызы зор. Сурет салу, мүсіндеу, жапсыру арқылы бала өз әсерін, сезімін, ойын бейнелейді. Бейнелеу әрекеті кезінде түстерді таңдау, пішіндерді үйлестіру, қағаз бетіне бейнені орналастыру, түрлі материалдарды біріктіру сияқты әрекеттер орындалады. Бұл үдерістер эстетикалық талғамды ғана емес, ойлау икемділігін, ұсақ моториканы, зейінді, кеңістіктік түсінікті де дамытады. Балаға тек дайын үлгі бойынша жұмыс ұсыну шығармашылық белсенділікті шектеуі мүмкін. Мысалы, барлық балаға бірдей ағаштың суретін көрсетіп, дәл соны көшіртудің орнына «Өзің ойлаған ғажайып ағашты сал», «Егер ағаш сөйлей алса, ол қандай болар еді?», «Ертегі орманындағы ағаштарды бейнеле» деген тапсырмалар беру әлдеқайда тиімді. Мұндай тапсырмаларда дұрыс немесе қате нәтиже болмайды. Әр бала өз қиялына сүйене отырып жеке туынды жасайды.

Мүсіндеу әрекетінде де баланың шығармашылық қабілетін дамытуға болады. Ермексаздан немесе сазбалшықтан дайын үлгіні қайталаудан гөрі, балаға белгілі бір тақырыпқа еркін бейне жасау ұсынылғаны дұрыс. Мысалы, «Болмаған жануарды жаса», «Ертегідегі сиқырлы кейіпкерді ойлап тап», «Болашақтағы көлік қандай болады?» деген тапсырмалар балаға жаңа бейне құрастыруға мүмкіндік береді. Мұндай әрекет кезінде педагог баланың жұмысын түзетіп, өз идеясын таңуға асықпауы керек. Педагогтің қызметі – баланың ойын қолдау, қажет жағдайда сұрақ қою, материалды пайдаланудың жаңа тәсілдерін көрсету, бірақ соңғы шешімді баланың өзіне қалдыру. Бала өз еңбегінің нәтижесін көрген кезде оның өзіне деген сенімі артып, келесі жолы да жаңа нәрсе жасауға ынтасы күшейеді.

Мектепке дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамытудағы ең тиімді құралдардың бірі – ойын. Ойын баланың негізгі әрекеті болғандықтан, ол жаңа білім мен дағдыларды табиғи түрде меңгереді. Сюжеттік-рөлдік ойындарда бала ересектер өміріндегі түрлі әрекеттерді бейнелейді, қарым-қатынас жасауды үйренеді, оқиғаларды өздігінен дамытады. Мысалы, «Дүкен», «Аурухана», «Отбасы», «Мектеп», «Саяхат», «Ғарышкерлер» сияқты ойындардың мазмұнын педагог дайын сценарий бойынша шектемеуі керек. Балаларға оқиғаның жалғасын өздері ойлап табуға, жаңа кейіпкерлер қосуға, туындаған мәселені бірге шешуге мүмкіндік берген дұрыс. Ойын барысында «Кенеттен дүкенге жарық өшіп қалса не істейсіңдер?», «Ғарыш кемесі белгісіз ғаламшарға қонса не болады?», «Ауруханаға ерекше жануар келсе қалай емдейсіңдер?» деген күтпеген жағдайлар енгізу арқылы балалардың шығармашылық ойлауын белсендіруге болады.

Дидактикалық ойындар да шығармашылық ойлау қабілетін қалыптастыруға ықпал етеді. «Бір заттың бірнеше қолданылуын тап», «Суретті жалғастыр», «Не өзгерді?», «Басқаша қалай жасауға болады?», «Егер де…» сияқты ойындар баланың ойлау икемділігін арттырады. Мысалы, педагог балаларға қарапайым қасықты көрсетіп, «Бұл затты ас ішуден басқа не үшін пайдалануға болады?» деп сұрай алады. Балалар оны барабан таяқшасы, құрылыс құралы, ойыншық адамның қайығы, шағын күрек ретінде елестетуі мүмкін. Мұнда жауаптардың сан алуандығы маңызды. Педагог әр баланың жауабын тыңдап, ерекше идеяларды мадақтап отырған жағдайда балалар өз ойларын еркін айтуға үйренеді.

Шығармашылықтың дамуына баланың тілдік қабілеті де ықпал етеді. Ертегі тыңдау, әңгіме құрастыру, сурет бойынша оқиға ойлап табу, жұмбақ шешу, өлең жолдарын жалғастыру сияқты әрекеттер баланың сөздік қорын ғана емес, қиялы мен шығармашылық ойлауын да дамытады. Әсіресе ертегіні өзгертіп айту тәсілі тиімді. Педагог балаларға таныс ертегінің белгілі бір тұсын өзгертіп, әрі қарай не болатынын ойлауды ұсына алады. Мысалы, «Егер Қызыл телпек орманда қасқырды кездестірмесе не болар еді?», «Егер Бауырсақ үйінен кетпей қалса, оқиға қалай өзгерер еді?», «Егер ертегідегі жағымсыз кейіпкер мейірімді болып кетсе не болады?» деген сұрақтар балалардың себеп-салдарлық ойлауын және шығармашылық қиялын дамытады. Бала таныс сюжетті жаңа жағдаймен байланыстырып, өз нұсқасын құруға дағдыланады.

Ертегі құрастыру барысында педагог балаларға бірнеше тірек сөз немесе сурет ұсынуы мүмкін. Мысалы, «бұлт», «кітап», «мысық», «кемпірқосақ» сөздерін пайдаланып жаңа оқиға ойлап табу тапсырмасы беріледі. Әр бала осы сөздерді әртүрлі байланыстырып, өзіндік сюжет жасайды. Мұндай жаттығулар жүйелі түрде өткізілген жағдайда балалар біртіндеп оқиғаны бастау, дамыту және аяқтау дағдыларын меңгереді. Олар кейіпкерлерге мінездеме беріп, оқиғалардың ретін анықтауға үйренеді. Ең маңыздысы – балаға оның ойының құнды екенін сезіндіру. Егер педагог баланың әр жауабына «Дұрыс емес» деп жиі ескерту жасайтын болса, бала бірте-бірте қателесуден қорқып, шығармашылық бастамасын жоғалтуы мүмкін. Сондықтан шығармашылық тапсырмаларда бағалаудың қолдаушы сипаты басым болуы тиіс.

Музыкалық әрекет те мектепке дейінгі баланың шығармашылық дамуына ерекше ықпал етеді. Музыка тыңдау барысында бала әуеннің көңіл күйін сезінеді, оны қимылмен, суретпен немесе сөзбен бейнелей алады. Мысалы, музыкалық шығарма тыңдалғаннан кейін «Бұл әуен қандай түске ұқсайды?», «Музыкада қандай оқиға болып жатқан сияқты?», «Бұл әуенге қандай қимыл жасауға болады?» деген сұрақтар қою баланың ассоциациялық ойлауын дамытады. Балаларға әуенге сәйкес еркін би қимылдарын ойлап табуға, қарапайым музыкалық аспаптар арқылы өз ырғағын құруға мүмкіндік беру де маңызды. Музыкалық шығармашылықта дәл қайталау емес, баланың жеке сезімі мен өзіндік әрекеті басты орын алады.

Шығармашылық қабілетті дамытудың тағы бір тиімді жолы – театрландырылған әрекет. Театр ойыны кезінде бала белгілі бір кейіпкердің рөлін сомдап, оның мінезін, дауыс ырғағын, қимылын көрсетуге тырысады. Бұл үдеріс баланың эмоционалдық әлемін байытып, эмпатиясын, сөйлеу мәдениетін, өзіне сенімділігін қалыптастырады. Таныс ертегілерді сахналаумен қатар балаларға оқиғаның жаңа аяқталуын ойлап табу, кейіпкердің әрекетін өзгерту немесе мүлде жаңа шағын қойылым құрастыру ұсынылса, шығармашылық мүмкіндік одан әрі кеңейеді. Театрландырылған ойында бала бір мезгілде автор, актер және көрермен рөлін атқара алады. Мұның өзі оның жан-жақты дамуына ықпал етеді.

Баланың шығармашылық қабілетінің қалыптасуына қоршаған ортаның ықпалы өте зор. Мектепке дейінгі ұйымда арнайы ұйымдастырылған дамытушы орта баланың қызығушылығын оятып, еркін әрекет етуіне мүмкіндік беруі керек. Топ бөлмесінде балалар өздігінен таңдап қолдана алатын сурет салуға арналған құралдар, түрлі түсті қағаздар, ермексаз, табиғи және қалдық материалдар, құрылыс бөлшектері, кітаптар, театрға арналған қуыршақтар, музыкалық аспаптар және шығармашылық ойындарға қажетті басқа да материалдардың қолжетімді болуы маңызды. Егер бала кез келген уақытта өз идеясын жүзеге асыру үшін қажетті құралды таңдай алса, оның бастамашылдығы мен дербестігі қалыптасады. Шығармашылық ортаның тағы бір ерекшелігі – оның үнемі жаңарып отыруы. Бірдей материалдар мен тапсырмаларды ұзақ уақыт қайталай беру баланың қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Сондықтан педагог мезгіл-мезгіл жаңа материалдар қосып, оларды әртүрлі мақсатта қолдануға ынталандырып отырғаны дұрыс.

Дамытушы ортаны ұйымдастыру кезінде баланың тек жеке емес, топтық шығармашылығына да көңіл бөлу қажет. Бірлескен шығармашылық әрекеттер балалардың өзара пікір алмасуына, келісімге келуіне, ортақ шешім қабылдауына, бір-бірінің идеясын толықтыруына мүмкіндік береді. Мысалы, балаларға үлкен қағазға «Біздің қиялымыздағы қала» тақырыбында ортақ сурет салу ұсынылуы мүмкін. Бір бала үйлерді, екіншісі көліктерді, үшіншісі саябақты, төртіншісі ерекше ғимараттарды бейнелейді. Жұмыс барысында олар бір-бірімен сөйлесіп, суреттің қалай орналасатынын бірге шешеді. Мұндай тапсырмалар шығармашылық қабілетпен қатар әлеуметтік дағдыларды, тілдік қарым-қатынасты, жауапкершілік пен ынтымақтастықты дамытады. Педагог бұл үдерісте дайын шешім бермей, балалардың өзара келісуіне жағдай жасауы тиіс.

Құрастыру әрекеті де мектепке дейінгі жастағы балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытудың маңызды құралы болып табылады. Түрлі текшелер, конструкторлар, қағаз, картон, табиғи материалдар, қораптар мен басқа да қарапайым заттар арқылы бала өзінің ойындағы нысанды жасайды. Құрастыру кезінде бала заттың пішіні, көлемі, беріктігі, бөліктердің өзара байланысы туралы ойланады. Мысалы, «Ең биік мұнара жаса», «Жаңбырдан қорғайтын үй ойлап тап», «Ойыншық жануарға көпір құрастыр», «Болашақтың мектебін жаса» сияқты тапсырмалар баланы дайын үлгіні көшіруге емес, мәселенің шешімін іздеуге итермелейді. Құрылыс сәтсіз болған жағдайда оны бірден түзетіп бермей, «Қай бөлігі құлап қалды?», «Оны қалай берік етуге болады?», «Тағы қандай тәсілді байқап көруге болады?» деген сұрақтар арқылы баланың өздігінен шешім табуына мүмкіндік берген дұрыс.

Шығармашылық ойлаудың дамуы баланың қоршаған әлемге деген қызығушылығымен де байланысты. Табиғатты бақылау, серуендеу, тәжірибе жасау, маусымдық өзгерістерді зерттеу балаларға жаңа әсер сыйлайды. Жаңа әсерлер шығармашылықтың мазмұнын байытады. Мысалы, күзгі серуеннен кейін балалар жапырақтардың түсін, пішінін салыстырып, олардан аппликация немесе ерекше кейіпкер жасай алады. Қарды бақылағаннан кейін «Қардан басқа не жасауға болады?», «Егер қар түрлі түсті болса, қыс қандай болар еді?» деген шығармашылық тапсырмалар ұсынуға болады. Табиғи материалдармен жұмыс жасау балаға ерекше мүмкіндік береді, себебі әр жапырақ, тас, бұтақ немесе бүр өзгеше болады. Осындай материалдарды жаңа бейнеге айналдыру барысында бала салыстырады, ойлайды, таңдайды және өзіндік шешім қабылдайды.

Мектепке дейінгі жаста қарапайым зерттеу және тәжірибелік әрекеттер де шығармашылық ойлауға ықпал етеді. Сумен, құммен, бояумен, жарықпен, көлеңкемен, түрлі пішіндегі заттармен жасалатын қауіпсіз тәжірибелер баланың «Неге?», «Қалай?», «Не болады?» деген сұрақтарын арттырады. Педагог балаға тек дайын жауап бермей, өз болжамын айтуға мүмкіндік беруі керек. Мысалы, «Қандай зат суға батады, қандай зат батпайды деп ойлайсың?», «Екі түсті араластырсақ не болады?», «Қай материалдан жасалған көпір берік болады?» деген сұрақтар арқылы баланың болжам жасау, тексеру, нәтижені салыстыру дағдылары дамиды. Шығармашылық тек өнермен байланысты ұғым емес. Ол мәселені шешудің жаңа жолын табудан, тәжірибе жасап көруден, қалыптан тыс ойлаудан да көрінеді.

Баланың шығармашылық әлеуетін дамытуда педагогтің тұлғалық ұстанымы ерекше маңызды. Педагог баланың идеясын бағалап, оны тыңдай білуі керек. Балалар ересектердің реакциясын өте сезімтал қабылдайды. Егер педагог баланың ерекше ойын күлкіге айналдырса немесе оны басқа балалармен салыстырса, бала келесі жолы өз ойын ашық айтуға қиналуы мүмкін. Ал «Қызықты ой екен», «Мұны қалай ойлап таптың?», «Тағы қандай нұсқасы болуы мүмкін?» деген қолдаушы сөздер баланы жігерлендіреді. Шығармашылық әрекет барысында нәтиже ғана емес, үдеріс те маңызды. Баланың белгілі бір жұмысты қалай жасағаны, қандай шешім қабылдағаны, қандай қиындықты жеңгені ескерілуі тиіс.

Педагогтің шығармашылық қабілетті дамытуда қолданатын әдістерінің бірі – ашық сұрақтар қою. Ашық сұрақтардың бір ғана дұрыс жауабы болмайды. Мысалы, «Егер адамдар ұша алатын болса не өзгерер еді?», «Бұл суреттегі кейіпкер қайда бара жатыр?», «Бұл затты тағы қалай қолдануға болады?», «Оқиғаның басқаша аяқталуы мүмкін бе?» деген сұрақтар балаларды еркін ойлауға бағыттайды. Ал тек «Иә» немесе «Жоқ» деп жауап берілетін сұрақтар шығармашылық ойды толық аша бермейді. Ашық сұрақтарды күнделікті қарым-қатынаста жиі қолдану балаға әр мәселенің бірнеше шешімі болуы мүмкін екенін түсіндіреді.

Баланың шығармашылық қабілетін қалыптастыру үшін қателесуге деген қорқынышты азайту да маңызды. Мектепке дейінгі кезеңде бала әрекет арқылы үйренеді. Ол бір істі бірнеше рет байқап, кейде сәтсіздікке ұшырайды, қайта жасап көреді. Сондықтан шығармашылық тапсырма кезінде «қате» ұғымын шамадан тыс қолдану дұрыс емес. Мысалы, бала жануарды ерекше түспен бояса немесе үйдің терезесін дәстүрлі емес пішінде салса, оны түзету қажеттілігі жоқ. Егер тапсырманың мақсаты нақты білімді тексеру емес, шығармашылық жасау болса, баланың еркін таңдауы сақталуы тиіс. Осындай еркіндік оның өзіндік пікірін қалыптастырып, жаңа идея ұсынуға батылдық береді.

Шығармашылық қабілетті дамытуда дәстүрлі емес бейнелеу әдістерін қолдану балалар үшін ерекше қызықты. Саусақпен сурет салу, алақан ізімен бейне жасау, мақта таяқшаларымен нүктелеу, жіппен сурет салу, губкамен бояу, жапырақ таңбасын түсіру, үрлеу әдісі, бояуларды араластыру сияқты тәсілдер балаға тәжірибе жасауға мүмкіндік береді. Мұндай жұмыс кезінде бала алдын ала нақты нәтижені болжай алмауы мүмкін. Күтпеген бейнелер пайда болып, оларды белгілі бір затқа немесе кейіпкерге айналдыру қажет болады. Бұл қиялды, байқағыштықты және бейнелі ойлауды дамытады. Мысалы, қағазға түскен бояу дағын балалар «бұлт», «гүл», «жануар», «арал» немесе басқа бейне ретінде қабылдауы мүмкін. Бір дақтың бірнеше түрлі бейнеге ұқсауы баланың ойлау икемділігін көрсетеді.

Балалардың шығармашылық дамуына күнделікті тұрмыстық жағдайларды да тиімді пайдалануға болады. Мысалы, топтағы заттарды реттеу барысында «Ойыншықтарды басқаша қалай орналастыруға болады?», мерекелік безендіру кезінде «Бөлмені қандай материалдармен сәндей аламыз?», серуенге шығарда «Бүгін қандай ойын ойлап табуға болады?» деген сұрақтар баланың бастамасын қолдайды. Шығармашылық жеке ұйымдастырылған сабақпен шектелмеуі керек. Ол баланың күнделікті өмірінің табиғи бөлігіне айналған жағдайда ғана тұрақты дамиды.

Ата-анамен ынтымақтастық та мектепке дейінгі жастағы баланың шығармашылық қабілетін дамытуда маңызды орын алады. Бала уақыттың едәуір бөлігін отбасында өткізетіндіктен, үйдегі қарым-қатынас пен әрекет сипаты оның шығармашылық белсенділігіне ықпал етеді. Ата-аналар кейде баланың жұмысын әдемі әрі мінсіз жасауға ұмтылып, оның орнына суретті аяқтап беруі немесе қолдан жасалатын бұйымын өздері жасап қоюы мүмкін. Мұндай әрекет сырттай жақсы нәтиже бергенімен, баланың дербестігін төмендетеді. Сондықтан педагог ата-аналарға баланың жұмысын өзі орындауына мүмкіндік беру қажеттігін түсіндіруі тиіс. Ересек адам тек жағдай жасап, қауіпсіз құралдарды ұсынып, қажет кезде көмектескені дұрыс.

Үй жағдайында арнайы қымбат материалдарсыз да шығармашылықты дамытуға болады. Қағаз, картон қораптар, түймелер, жіп, мата қалдықтары, табиғи материалдар, ескі журналдар мен қауіпсіз тұрмыстық заттарды пайдаланып түрлі жұмыстар жасауға болады. Ата-ана баламен бірге ертегі ойлап табу, үйдегі заттарға жаңа қызмет ойлап табу, суретті аяқтау, қарапайым қуыршақ театрына арналған кейіпкерлер жасау сияқты тапсырмаларды орындаса, бұл шығармашылық қарым-қатынастың жақсы үлгісі болады. Мұнда дайын нәтиже алудан гөрі, ересек пен баланың бірлескен әрекеті және пікір алмасуы маңызды.

Баланың шығармашылық қабілетін дамыту үшін оның бос уақытын да шамадан тыс жоспарлап тастамаған жөн. Кей жағдайда баланың күні түрлі сабақтар мен үйірмелерге толы болып, оның еркін ойнауына уақыт қалмайды. Ал еркін ойын – шығармашылықтың маңызды көзі. Бала бос уақытында не істеу керектігін өзі таңдағанда, ойын құрастырады, заттарды өзгеше пайдаланады, кейіпкерлер ойлап табады, жаңа әрекеттерді сынайды. Сондықтан мектепке дейінгі балаға құрылымдалған сабақтармен қатар өз бетінше әрекет етуге арналған уақыт та қажет.

Шығармашылық қабілетті дамытуда баланың эмоционалдық жай-күйін ескеру керек. Қауіпсіз, жылы және қолдаушы ортада бала өзін еркін сезінеді, идеяларын ұсынуға қорықпайды. Шамадан тыс сын, үнемі салыстыру, асықтыру немесе жоғары талап қою шығармашылық бастаманы әлсіретуі мүмкін. Педагог әр баланың темпераменті мен қарқынын ескеріп, біреуіне тез жауап беруге мүмкіндік берсе, екіншісіне ойлануға көбірек уақыт беруі керек. Кейбір балалар өз ойын сөзбен бірден жеткізе алмай, суретпен немесе әрекетпен көрсетеді. Сондықтан шығармашылықты бағалауда бір ғана өлшемді қолдану дұрыс болмайды.

Балалардың шығармашылық жетістіктерін көрсету де олардың ынтасын арттырады. Топ бөлмесінде балалар жұмыстарының көрмесін ұйымдастыру, шағын концерттер өткізу, театр қойылымдарын көрсету, балалар құрастырған ертегілерді оқып беру олардың еңбегінің құнды екенін сезіндіреді. Бұл жерде жұмыстарды «ең жақсы», «ең әдемі» деп қатаң рейтингке бөлуге қарағанда, әр жұмыстың өзіндік ерекшелігін атап өткен пайдалы. Мысалы, бір баланың түс таңдауын, екіншісінің қызықты сюжетін, үшіншісінің ерекше шешімін айтуға болады. Осындай бағалау әр баланың даралығын сақтайды және бәсекеден гөрі өзін-өзі дамытуға бағыттайды.

Педагог шығармашылықты дамыту нәтижесін бақылау барысында баланың жаңа идея ұсыну жиілігіне, тапсырманы бірнеше жолмен орындауына, қиялының байлығына, дербестік деңгейіне, қиындық туындағанда басқа шешім іздеуіне назар аудара алады. Бұл көрсеткіштерді формалды баға қою үшін емес, баланың даму бағытын анықтау мақсатында бақылаған дұрыс. Мысалы, бастапқыда тек педагогтың нұсқауын қайталайтын бала уақыт өте келе өздігінен жаңа элемент қосып, тапсырманың мазмұнын өзгерте бастаса, бұл шығармашылық дамудың белгісі болып табылады.

Мектепке дейінгі жаста шығармашылық қабілеттерді дамыту болашақтағы оқу әрекетіне де оң әсер етеді. Шығармашылық ойлайтын бала жаңа тапсырмадан қорықпайды, бірнеше шешім іздеуге тырысады, өз пікірін айтуға бейім болады. Ол сұрақ қоюға, ақпаратты салыстыруға, мәселені зерттеуге қызығушылық танытады. Мұндай қасиеттер мектепке барған кезде білімді дайын күйінде қабылдаумен шектелмей, оны түсінуге және қолдануға көмектеседі. Сондықтан мектепке дейінгі кезеңдегі шығармашылық тәрбие тек өнер саласына қатысты міндет емес, баланың жалпы интеллектуалдық және тұлғалық дамуының маңызды бөлігі болып саналады.

Баланың шығармашылық қабілетін дамытуда педагогикалық үдерістің жүйелілігі мен сабақтастығы ерекше мәнге ие. Бір реттік шығармашылық тапсырма немесе белгілі бір мерекеге арналған қолөнер жұмысы баланың шығармашылық әлеуетін толық ашуға жеткіліксіз. Шығармашылық әрекеттер күнделікті оқу-тәрбие үдерісінің табиғи құрамдас бөлігіне айналғанда ғана нәтижелі болады. Педагог әр күнгі ұйымдастырылған іс-әрекетте баланы ойлануға, таңдау жасауға, өзіндік шешім ұсынуға ынталандыруы қажет. Мысалы, қарапайым математикалық тапсырмалардың өзінде «Бұл есепті тағы қалай шешуге болады?», тіл дамыту әрекетінде «Осы оқиғаның басқа жалғасын ойлап тап», қоршаған ортамен таныстыру барысында «Егер сен зерттеуші болсаң, нені тексерер едің?» деген сұрақтар қою арқылы шығармашылық ойлауға жағдай жасауға болады. Осылайша шығармашылық тек сурет салу немесе ән айту әрекетімен шектелмей, баланың барлық танымдық қызметіне енгізіледі.

Шығармашылық қабілетті дамытуда баланың жас ерекшелігін міндетті түрде ескеру қажет. Кіші жастағы балалар көбіне әрекетті еліктеу арқылы бастайды. Олар ересектің қимылын, сөзін, іс-әрекетін қайталап, бірте-бірте өз ерекшелігін қосады. Ортаңғы топтағы балаларда сюжеттік ойындар күрделене түсіп, оқиғаны өздігінен жалғастыру қабілеті артады. Ересек мектепке дейінгі жаста балалар алдын ала ойластырып, белгілі бір мақсат қойып, соған жетудің бірнеше жолын қарастыра алады. Сондықтан педагог тапсырмаларды біртіндеп күрделендіріп отырғаны жөн. Бастапқы кезеңде дайын материалды өзгеше қолдану ұсынылса, кейін балаға материалды өзі таңдау, тақырып құрастыру, жоспар жасау мүмкіндігін беруге болады. Мұндай кезеңділік баланың жасына сай дербестігін арттырады.

Баланың шығармашылық қабілетіне оның сөйлеу дағдысы мен сөздік қоры да тікелей әсер етеді. Өз ойын жеткізу үшін балаға жеткілікті тілдік құрал қажет. Осыған байланысты педагог жаңа сөздерді меңгерту барысында оларды тек жаттатумен шектелмей, шығармашылық жағдаятта қолдануға мүмкіндік беруі керек. Мысалы, балаларға үш жаңа сөз беріп, сол сөздер қатысатын қысқа әңгіме ойлап табу ұсынылады. Немесе белгілі бір сурет бойынша әр бала өзінше оқиға құрастырады. Бұл жұмыс бір жағынан сөйлеуді дамытса, екінші жағынан баланың қиялын және ойлау икемділігін арттырады.

Шығармашылық қабілетті қалыптастыру барысында кітаппен жұмыстың да маңызы зор. Сапалы балалар әдебиеті баланың қиялын байытып, жаңа образдармен, оқиғалармен, кейіпкерлермен таныстырады. Ертегі немесе әңгіме оқылғаннан кейін балалармен кейіпкерлердің іс-әрекетін талқылап, «Сен оның орнында болсаң не істер едің?», «Оқиғаның аяғын өзгертсең қалай аяқтар едің?», «Кейіпкерге қандай кеңес берер едің?» деген сұрақтар қоюға болады. Баланың кітап мазмұнына белсенді араласуы шығармашылық қабылдауды күшейтеді. Сонымен қатар балаларға кітапқа иллюстрация салдыру, өздері ойлап тапқан шағын кітапша жасату, кейіпкерге хат құрастырту сияқты тапсырмалар беру де тиімді.

Баланың шығармашылық қабілетін дамытуда ұлттық мәдени мұраны пайдаланудың тәрбиелік және танымдық мүмкіндігі мол. Қазақ халқының ертегілері, аңыздары, мақал-мәтелдері, жұмбақтары, ою-өрнектері, ұлттық ойындары мен қолөнер үлгілері балаға мәдени құндылықтарды таныстырып қана қоймай, жаңа шығармашылық идеялардың тууына әсер етеді. Мысалы, балаларға ұлттық ою элементтерін пайдаланып өз өрнегін құрастыру, ертегі кейіпкеріне жаңа киім үлгісін ойлап табу, халық ертегісінің жалғасын жасау, ұлттық ойынның жаңа шартын ұсыну сияқты тапсырмалар беруге болады. Бұл әрекеттер шығармашылық ойлаумен қатар ұлттық дүниетанымды, эстетикалық талғамды және мәдени сәйкестікті қалыптастыруға ықпал етеді.

Қазіргі мектепке дейінгі білім беру жағдайында цифрлық құралдарды да шығармашылық мақсатта орынды қолдануға болады. Алайда цифрлық технологияны тек дайын мультфильм немесе бейнеролик көру құралы ретінде пайдаланбай, баланың белсенді әрекетіне бағыттау қажет. Мысалы, педагог балалардың салған суреттерін цифрлық форматта біріктіріп, ортақ ертегі құра алады, дыбыстық жазба арқылы балалардың әңгімесін сақтап, кейін тыңдата алады, қарапайым интерактивті тапсырмалар арқылы бірнеше нұсқадан таңдау емес, өзіндік жауап құруға мүмкіндік бере алады. Цифрлық орта шығармашылықты алмастырмауы тиіс, керісінше оны толықтырушы құрал қызметін атқаруы керек. Мектепке дейінгі жастағы бала үшін нақты затпен әрекет ету, қолмен жасау, қозғалу, сезіну, қарым-қатынас жасау негізгі орында қалуы қажет.

Шығармашылық қабілетті дамытуда баланың сұрақтарына деген педагогтің көзқарасы да өте маңызды. Балалар мектепке дейінгі кезеңде қоршаған ортаға қатысты көптеген сұрақ қояды. Кейде бір сұрақ бірнеше рет қайталануы мүмкін немесе ересекке мағынасыз көрінуі ықтимал. Бірақ баланың «Неге?», «Қалай?», «Егер осылай болса не болады?» деген сұрақтары оның танымдық және шығармашылық белсенділігінің белгісі болып табылады. Педагог әр сұраққа дайын жауап берудің орнына «Өзің қалай ойлайсың?», «Қалай тексеруге болады?», «Бірге ойланып көрейік» деген тәсілдерді қолданса, бала өз болжамын жасауға дағдыланады. Бұл зерттеушілік мінез-құлықтың негізін қалыптастырады.

Шығармашылық әлеуетті дамытуда баланың таңдауға құқығы болуы қажет. Егер барлық әрекет педагогтің нақты нұсқауымен ғана орындалса, бала өздігінен шешім қабылдауға үйренбейді. Сондықтан кей жағдайда балаға материалды, түсті, кейіпкерді, тапсырманың орындалу жолын немесе серіктесін таңдау еркіндігін беру пайдалы. Мысалы, «Бүгін қай материалмен жұмыс істегің келеді?», «Осы оқиғаны суретпен көрсетесің бе, әлде сахналағың келе ме?» деген таңдау шығармашылық дербестікті күшейтеді. Тіпті шағын таңдау мүмкіндігінің өзі баланың жауапкершілігін және өз әрекетіне қызығушылығын арттырады.

Шығармашылық қабілетті дамытуда топтағы психологиялық ахуалдың маңызы ерекше. Бала өзін қауіпсіз сезінгенде, басқалардың сынынан қорықпағанда, өз идеясын еркін ұсына алады. Педагог топта өзара құрмет, тыңдай білу, бір-бірінің жұмысын кемсітпеу мәдениетін қалыптастыруы тиіс. Балаларға «Әркімнің ойы әртүрлі болуы мүмкін», «Бір мәселенің бірнеше шешімі бар», «Басқаның идеясын тыңдау маңызды» деген ұстанымдарды іс жүзінде көрсету қажет. Бұл тек шығармашылық емес, коммуникативтік және әлеуметтік құзыреттерді де дамытады.

Педагог өзі де шығармашылық үлгі көрсете білуі керек. Балалар ересектердің әрекетін бақылап, одан үлгі алады. Егер педагог әр тапсырманы бір ғана үлгімен өткізіп, жаңалық енгізуге ұмтылмаса, балалардың да белсенділігі төмендеуі мүмкін. Ал педагог материалдарды өзгеше ұсынса, күтпеген сұрақтар қойса, жаңа ойын ойлап тапса, түрлі әдісті біріктірсе, балалар да шығармашылыққа бейімделеді. Мұғалімнің өзі жаңашылдыққа ашық болуы, баланың күтпеген жауабына икемді әрекет етуі, кейде жоспардан ауытқып, баланың қызығушылығын жалғастыра білуі өте маңызды.

Мектепке дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту барысында нәтижені өлшеу күрделі мәселе болып табылады. Шығармашылықты тек дайын өнімнің әдемілігімен бағалау дұрыс емес. Себебі бір бала техникалық жағынан ұқыпты жұмыс орындауы мүмкін, бірақ дайын үлгіні ғана қайталайды. Екінші бала жұмысын дәл әрі әдемі жасамағанымен, ерекше идея ұсынуы мүмкін. Сондықтан педагог баланың жаңашылдығына, дербестігіне, икемділігіне, қиялына, бірнеше нұсқа ұсынуына, қиындыққа жаңа жол табуына көңіл аударуы керек. Мұндай бақылау арқылы педагог әр баланың шығармашылық әлеуетінің қай бағытта дамып келе жатқанын анықтай алады.

Баланың шығармашылық дамуына отбасы мен мектепке дейінгі ұйым арасындағы бірізділік те ықпал етеді. Егер балабақшада балаға еркіндік беріліп, ал үйде әр әрекеті қатаң шектелсе немесе керісінше жағдай болса, бұл оның сенімділігіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан педагог ата-аналармен жүйелі байланыс орнатып, шығармашылық әрекетті қолдаудың қарапайым жолдарын түсіндіруі керек. Ата-аналарға баланың жұмысын өздері аяқтап бермеу, оның орнына сұрақ қою, идея ұсынуға мүмкіндік беру, үйде шағын шығармашылық бұрыш ұйымдастыру, бірге кітап оқу, серуен кезінде бақылау жүргізу сияқты кеңестер беруге болады.

Баланың шығармашылық қабілеті бірден байқалмауы да мүмкін. Кейбір балалар белсенді сөйлеп, көп идея ұсынады, ал кейбіреулері ішкі ойларын әрекет, сурет немесе құрастыру арқылы көрсетеді. Сондықтан педагог баланы тек ауызша белсенділігі бойынша бағаламауы керек. Тұйықтау бала да терең қиялға ие болуы мүмкін. Оған өзін көрсету үшін сенімді жағдай мен жеткілікті уақыт қажет. Педагог әр баланың жеке ерекшелігін байқап, шығармашылық көріністің әртүрлі формаларын мойындаған жағдайда ғана әділ қолдау көрсетіледі.

Мектепке дейінгі кезеңде шығармашылық қабілетті дамыту ұзақ мерзімді нәтижеге бағытталған педагогикалық міндет болып табылады. Бұл кезеңде қалыптасқан қиял, еркін ойлау, бастамашылдық, мәселені әртүрлі жолмен шешу, өз ойын ашық айту сияқты қасиеттер кейінгі мектептік білім алуға да оң ықпал етеді. Шығармашылық ойлайтын бала дайын ақпаратты жай қабылдаумен шектелмей, сұрақ қояды, салыстырады, талдайды, жаңа шешім іздейді. Сондықтан шығармашылық қабілетті ерте жастан қолдау баланың болашақтағы оқу жетістіктерінің, әлеуметтік бейімделуінің және тұлғалық дамуының маңызды негізі ретінде қарастырылуы тиіс.

Қорытынды. Мектепке дейінгі жастағы балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту – қазіргі білім беру мен тәрбиенің маңызды бағыттарының бірі. Шығармашылық қабілет баланың қиялын, ойлау икемділігін, дербестігін, бастамашылдығын, эстетикалық талғамын, қарым-қатынас мәдениетін және мәселені шешу дағдыларын қалыптастырады. Бұл қасиеттер өздігінен толық дамымайды, сондықтан педагог баланың жас және жеке ерекшеліктерін ескере отырып, шығармашылық әрекетті жүйелі ұйымдастыруы қажет. Ойын, бейнелеу, мүсіндеу, құрастыру, музыка, театрландырылған іс-әрекет, ертегі құрастыру, тәжірибе жасау, табиғатты бақылау сияқты түрлі әрекеттер баланың шығармашылық әлеуетін ашуға мүмкіндік береді. Осындай жұмыстарда дайын үлгіні қайталатудан гөрі, баланың өз идеясын ұсынуына, таңдау жасауына және бірнеше шешім табуына жағдай жасау маңызды.

Педагогтің қолдаушы ұстанымы шығармашылық дамудың негізгі шарттарының бірі болып табылады. Баланың ерекше ойын қабылдау, оның пікірін тыңдау, қателесуге мүмкіндік беру, салыстырудан аулақ болу, нәтижеден бұрын әрекет үдерісін бағалау баланың өзіне деген сенімін күшейтеді. Сонымен қатар шығармашылық ортаның материалдық жағынан бай, қолжетімді және өзгермелі болуы қажет. Баланың еркін қолдануына арналған қағаз, бояу, табиғи және қалдық материалдар, құрастыру бөлшектері, кітаптар, музыкалық және театрлық құралдар оның жаңа идеяларын жүзеге асыруына мүмкіндік береді.

Отбасы мен мектепке дейінгі ұйымның ынтымақтастығы да шығармашылық қабілетті дамытуда маңызды. Ата-ана баланың орнына жұмыс орындамай, оның өздігінен әрекет етуіне мүмкіндік беріп, сұрақ қою, бірге ойнау, ертегі құрастыру, сурет салу, табиғатты бақылау арқылы шығармашылық белсенділікті қолдай алады. Педагог пен ата-ана бірлесе әрекет еткен жағдайда балаға тұрақты әрі қолайлы дамытушы орта қалыптасады.

Осылайша мектепке дейінгі жаста шығармашылық қабілеттерді дамыту тек белгілі бір іс-әрекет аясындағы міндет емес, баланың жан-жақты тұлғалық дамуының негізі болып табылады. Шығармашылыққа бағытталған педагогикалық жұмыс баланы тың идея ұсынуға, еркін ойлауға, өз ойын сенімді жеткізуге, өзгермелі жағдайға бейімделуге және өз мүмкіндігін танытуға үйретеді. Сондықтан әр педагог баланың бойындағы табиғи қызығушылық пен қиялды сақтап, оны қолдап, шығармашылық дамуына тұрақты жағдай жасауы қажет. Баланың бүгінгі кішкентай идеясы ертеңгі үлкен ізденіс пен жаңашыл ойдың негізіне айналуы мүмкін.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1. Выготский Л. С. Воображение и творчество в детском возрасте. – Москва: Просвещение, 1991.
  2. Эльконин Д. Б. Психология игры. – Москва: Владос, 1999.
  3. Мухина В. С. Возрастная психология. – Москва: Академия, 2000.
  4. Урунтаева Г. А. Дошкольная психология. – Москва: Академия, 2001.
  5. Венгер Л. А. Развитие познавательных способностей в процессе дошкольного воспитания. – Москва: Педагогика, 1986.
  6. Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты. – Астана.
  7. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасы. – Астана.
  8. Қоянбаев Ж. Б., Қоянбаев Р. М. Педагогика. – Алматы: Рауан.
  9. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. – Алматы: Білім.
  10. Аймауытов Ж. Психология. – Алматы: Рауан.
Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Выбранные журналы

Общая сумма: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Оплата

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Ваши данные хранятся конфиденциально и безопасно.

Контакты

📍
Адрес

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Телефон *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

✉️
Электронная почта *

astana@ybyraitagylymy.kz

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy