Аннотация. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тілдік құзыреттілігін қалыптастыру, ойын еркін әрі сауатты жеткізуге үйрету, сөздік қорын жүйелі түрде молайту маңызды педагогикалық міндеттердің бірі болып табылады. Сөздік қоры бай оқушы өз ойын нақты білдіреді, мәтінді терең түсінеді, көркем шығармаларды саналы қабылдайды, түрлі коммуникативтік жағдаяттарда тілдік бірліктерді орынды қолдана алады. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың сөздік қорын дамыту тек жаңа сөздерді меңгертумен шектелмей, оларды мағыналық, стильдік, грамматикалық және қатысымдық тұрғыдан дұрыс қолдануға бағытталуы қажет. Мақалада оқушылардың сөздік қорын байытудың заманауи тәсілдері, цифрлық технологияларды, интерактивті әдістерді, мәтінмен жұмыс түрлерін, ойын элементтерін, шығармашылық және зерттеушілік тапсырмаларды қолданудың тиімділігі қарастырылады. Сонымен қатар сөздік жұмысты оқылым, жазылым, айтылым және тыңдалым дағдыларымен байланыстыра ұйымдастыру жолдары сипатталады. Ұсынылған тәсілдер оқушының белсенді сөздік қорын арттырып қана қоймай, оның тілдік талғамын, коммуникативтік мәдениетін, шығармашылық ойлауын және функционалдық сауаттылығын дамытуға мүмкіндік береді.
Қазіргі қоғамда ақпарат көлемінің жылдам артуы, цифрлық технологиялардың кеңінен қолданылуы және адамдар арасындағы коммуникация формаларының өзгеруі тілдік білім беруге жаңа талаптар қойып отыр. Бүгінгі оқушы тек ережелерді жаттап, мәтін мазмұнын айтып берумен шектелмеуі тиіс. Ол алған ақпаратын түсініп, талдап, салыстырып, өз ойын жүйелі әрі дәлелді түрде жеткізе алуы қажет. Бұл міндеттердің орындалуы ең алдымен оқушының сөздік қорының деңгейіне байланысты. Сөздік қоры жеткіліксіз оқушының ойын толық жеткізуі, күрделі мәтіндерді түсінуі, әдеби шығармаларды талдауы, пікірталасқа қатысуы және шығармашылық жұмыс орындауы қиынға соғады. Сондықтан сөздік қорды байыту қазақ тілі мен әдебиеті пәндерін оқытудың негізгі бағыттарының бірі болуы тиіс.
Сөздік қор дегеніміз адамның белгілі бір тілдегі білетін және қарым-қатынас барысында қолданатын сөздерінің жиынтығы. Ол белсенді және енжар сөздік қор болып екіге бөлінеді. Белсенді сөздік қорға адам күнделікті сөйлеу мен жазуда жиі қолданатын сөздер енсе, енжар сөздік қорына мағынасын түсінгенімен, өз сөзінде сирек пайдаланатын тілдік бірліктер жатады. Мұғалім жұмысының негізгі мақсаты – оқушының енжар сөздік қорындағы сөздерді белсенді қолданысқа енгізу. Ол үшін жаңа сөздің мағынасын түсіндіру жеткіліксіз. Оқушы сол сөзді бірнеше рет түрлі жағдаятта қолданып, сөйлем құрап, мәтін ішінде көріп, мағыналас және қарама-қарсы сөздермен салыстырып, ауызша және жазбаша тілде қолдануы қажет. Сонда ғана жаңа сөз оқушының тұрақты сөздік қорына енеді.
Дәстүрлі сабақтарда сөздік жұмыс көбіне жаңа сөздердің мағынасын түсіндіру, сөздік дәптерге жаздыру немесе синоним мен антоним тапқызу түрінде жүргізіліп келді. Бұл әдістердің маңызы болғанымен, қазіргі оқушының қызығушылығын сақтау және сөзді саналы түрде меңгерту үшін оларды жаңа технологиялармен ұштастыру қажет. Заманауи сөздік жұмысының басты ерекшелігі – оқушының белсенді әрекетіне негізделуі. Яғни оқушы дайын ақпаратты қабылдаушы емес, сөздің мағынасын контекст арқылы анықтайтын, салыстыратын, зерттейтін, қолданатын және өзінің тілдік тәжірибесі арқылы бекітетін белсенді тұлға болуы тиіс.
Сөздік қорды байытудың тиімді тәсілдерінің бірі – контекстік оқыту. Жаңа сөзді жеке күйінде жаттатудан гөрі, оны белгілі бір мәтін, сөйлем немесе жағдаят аясында меңгерту әлдеқайда нәтижелі. Мысалы, әдеби шығармадағы түсініксіз сөзді мұғалім бірден түсіндіріп бермей, оқушыларға сол сөз кездесетін сөйлемді қайта оқытып, мағынасын мәтін мазмұны арқылы болжатуға болады. Оқушы сөздің мағынасын өзі анықтауға талпынған кезде оның ойлау әрекеті белсенді болады. Кейін сөздің нақты мағынасы сөздік арқылы тексеріліп, бірнеше сөйлемде қолданылса, оқушы жаңа лексикалық бірлікті жақсы есте сақтайды. Бұл тәсіл оқушының тілдік сезімін дамытып, бейтаныс сөздердің мағынасын контекст арқылы анықтау дағдысын қалыптастырады.
Қазақ әдебиеті сабақтарындағы көркем мәтіндер сөздік қорды байытудың аса құнды көзі болып табылады. Көркем шығармада әдеби тілдің байлығы, тұрақты тіркестер, бейнелі сөздер, көркемдегіш құралдар, ұлттық ұғымдар мен мәдени мазмұндағы лексика мол кездеседі. Сондықтан әдеби мәтінмен жұмыс барысында тек шығарманың мазмұны мен идеясын талдап қана қоймай, тілдік ерекшеліктерге де назар аудару қажет. Мысалы, оқушыларға мәтіннен бейнелі сөздерді тауып, олардың мағынасын түсіндіру, сол сөздерге балама тіркестер ұсыну, автордың не үшін дәл осы сөзді таңдағанын анықтау, сөздерді жаңа жағдаятта қолданып сөйлем құрау сияқты тапсырмалар берілуі мүмкін. Мұндай жұмыстар әдеби мәтінді терең түсінуге де, оқушының тіл байлығын жетілдіруге де ықпал етеді.
Оқушылардың сөздік қорын байытудың тағы бір нәтижелі жолы – семантикалық карта мен сөздер арасындағы мағыналық байланысты көрсету. Жаңа сөзді меңгеру барысында оның синонимдерін, антонимдерін, түбірлес сөздерін, тіркесетін сөздерін және қолданылатын жағдаяттарын бірге қарастыру оқушының сөз туралы білімін кеңейтеді. Мысалы, «батыл» сөзін меңгерткенде оның «ержүрек», «қайсар», «өжет» сияқты мағыналас сөздерімен байланысын анықтап, «қорқақ», «жасқаншақ» сөздеріне қарама-қарсы мағынада қолданылатынын көрсетуге болады. Кейін оқушыларға осы сөздердің мағыналық реңктерін салыстырып, әрқайсысын орынды қолданатын сөйлемдер құрату тиімді. Мұндай тапсырмалар оқушыны сөз таңдауда ұқыптылыққа үйретеді және бір ғана сөзді қайталай беруден арылтады.
Заманауи сабақта цифрлық ресурстарды пайдалану да сөздік қорды дамытуға үлкен мүмкіндік береді. Интерактивті тақта, онлайн жаттығулар, электронды сөздіктер, мультимедиялық материалдар, бейне және аудио мәтіндер оқушының жаңа сөздерді түрлі арна арқылы қабылдауына жағдай жасайды. Оқушы сөзді тек оқып қана қоймай, оның дыбысталуын естіп, суретпен байланыстырып, бейнематериал ішіндегі қолданысын көре алады. Бұл әсіресе абстрактілі ұғымдарды немесе сирек кездесетін сөздерді меңгертуде пайдалы. Цифрлық тапсырмалар оқушының қызығушылығын арттырып, білімді ойын түрінде бекітуге мүмкіндік береді.
Сөздік қорды дамытуда ассоциациялық әдістер де тиімді. Мұғалім бір негізгі сөзді ұсынады, оқушылар сол сөзге қатысты ойларымен, ұғымдарымен және басқа сөздермен бөліседі. Мысалы, «Отан» сөзі берілсе, оқушылар «туған жер», «ел», «Қазақстан», «отбасы», «бірлік», «патриотизм», «тәуелсіздік» сияқты ассоциациялар келтіреді. Кейін осы сөздерді пайдаланып шағын мәтін, сөйлем немесе пікір құрауға болады. Бұл әдіс оқушының бұрынғы білімін жаңа біліммен байланыстырып, сөздік қорын жүйелі түрде кеңейтеді. Сонымен қатар ассоциациялық жұмыс шығармашылық ойлауға, сөздер арасындағы мағыналық байланысты байқауға және ойын еркін жеткізуге ықпал етеді.
Қазақ тілі сабақтарында сөздік қорды байытудың маңызды бағыттарының бірі – тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдерді белсенді меңгерту. Фразеологизмдер мен халық даналығы тілдің көркемдігін, ұлттық дүниетанымды және мәдени ерекшелікті танытады. Оқушы тұрақты тіркестерді тек мағынасын жаттау арқылы емес, нақты жағдаятта қолдану арқылы меңгеруі қажет. Мысалы, «төбе шашы тік тұру», «қол ұшын беру», «екі езуі екі құлағында», «қой аузынан шөп алмас» сияқты тіркестердің мағынасын түсіндіріп, оларды қатыстырып шағын диалог немесе әңгіме құратуға болады. Сондай-ақ мақал-мәтелдердің жалғасын табу, мағынасын түсіндіру, өмірлік жағдаймен байланыстыру, бір тақырыпқа сәйкес мақалдарды топтау сияқты жұмыстар оқушының тілдік қорын байытып, ұлттық құндылықтарды тануына мүмкіндік береді.
Сөздік жұмыстың тиімді болуы үшін мұғалім жаңа лексикалық бірліктерді сабақтың белгілі бір кезеңінде ғана емес, бүкіл оқу үдерісі барысында жүйелі қолдануы қажет. Бір рет түсіндірілген сөз оқушының белсенді қорына бірден енбейді. Ол бірнеше сабақ бойы әртүрлі тапсырмаларда кездесіп, қайталанып, жаңа контексте қолданылуы тиіс. Сондықтан мұғалім бұрын меңгерілген сөздерді жаңа тақырыптармен байланыстырып отыруы маңызды. Мысалы, алдыңғы сабақта үйренген сөздерді келесі сабақтағы пікірталаста, мәтін құрауда немесе шығармашылық тапсырмада қолдануға талап қою оқушының сөзді ұмытпауына және оны еркін пайдалануына көмектеседі.
Оқушылардың сөздік қорын байытуда тыңдалым материалдарының да рөлі ерекше. Аудиомәтіндер, әдеби шығармалардың аудионұсқалары, сұхбаттар, танымдық хабарлар және қысқа бейнематериалдар оқушыны ауызша тілдің табиғи қолданысымен таныстырады. Тыңдалым барысында кездескен жаңа сөздерді анықтатып, олардың мағынасын болжату, негізгі тірек сөздерді жаздыру, жаңа сөздерді пайдаланып мазмұнын айтқызу тиімді. Мұндай жұмыс оқушының сөзді есту арқылы тануын, дұрыс дыбысталуын қабылдауын және оны ауызша сөйлеуде қолдануын дамытады. Әсіресе қазақ тіліндегі сөздердің орфоэпиялық нормаларын меңгертуде тыңдалым тапсырмаларының маңызы зор.
Айтылым әрекеті де сөздік қорды белсендірудің негізгі тетігі болып саналады. Оқушы қанша сөздің мағынасын білсе де, оларды сөйлеуде қолданбаса, сол сөздер енжар күйінде қалады. Сондықтан сабақта оқушыларға еркін сөйлеуге мүмкіндік беретін жағдаяттар жиі ұйымдастырылуы тиіс. Диалог, пікірталас, сұхбат, рөлдік ойын, проблемалық сұраққа жауап беру, сурет бойынша әңгіме құрау сияқты әдістер жаңа сөздерді практикада қолдануға мүмкіндік береді. Мұғалім тапсырма алдында қолданылуы тиіс негізгі сөздер мен тіркестерді ұсынса, оқушылар сол лексикалық бірліктерді өз сөйлеуінде пайдалана бастайды. Бірте-бірте бұл сөздер олардың белсенді сөздік қорына айналады.
Оқушылардың сөздік қорын байытуда жазылым әрекетінің де маңызы өте зор. Жазу барысында оқушы сөзді таңдайды, мағынасын ой елегінен өткізеді, сөйлем құрылымына сәйкестендіреді және ойын жүйелі жеткізуге тырысады. Сондықтан сөздік жұмысты жазылыммен ұштастыру оқушының жаңа сөздерді белсенді қолдануына мүмкіндік береді. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша тірек сөздер ұсынылып, сол сөздерді қатыстырып шағын мәтін, эссе, хат, сипаттама немесе оқиға құрастыру тапсырмасы берілуі мүмкін. Мұндай жұмыстар жаңа сөздерді жай жаттап қана қоймай, оларды мағыналық жағынан орынды пайдалануға үйретеді. Сонымен қатар жазылым барысында оқушы бір сөзді бірнеше рет қайталамауға, мағыналас сөздерді таңдауға, көркем әрі әсерлі тілдік бірліктерді қолдануға дағдыланады.
Шығармашылық жазба жұмыстары сөздік қорды кеңейтудің тиімді тәсілдерінің бірі болып табылады. Оқушыға дайын үлгі бойынша ғана жаздырмай, оның қиялын, өмірлік тәжірибесін, жеке пікірін білдіруге мүмкіндік беретін тапсырмалар ұсынған жөн. Мысалы, «Егер мен жазушы болсам…», «Менің арманымдағы мектеп», «Бір күнге табиғат сөйлей алса…», «Кітаптың адам өміріндегі орны» сияқты тақырыптар оқушыны еркін ойлауға жетелейді. Мұндай тапсырмаларда алдын ала бірнеше жаңа сөз бен тұрақты тіркес ұсынылып, оларды мәтінде міндетті түрде қолдану шарты қойылса, оқушы сөздерді саналы түрде таңдап, сөйлеу тәжірибесіне енгізеді. Осылайша шығармашылық тапсырма сөздік қорды бекітудің табиғи ортасына айналады.
Оқушылардың тіл байлығын дамытуда сөздікпен жұмыс істеу мәдениетін қалыптастыру да маңызды. Қазіргі уақытта қағаз сөздіктермен қатар электронды түсіндірме сөздіктер, орфографиялық, фразеологиялық, синонимдер сөздігі және басқа да цифрлық ресурстар бар. Оқушы сөздің мағынасын мұғалімнен дайын күйінде алуға емес, қажет болған жағдайда өздігінен іздеп табуға үйренуі тиіс. Мұғалім оқушыларға сөздіктен сөздің мағынасын табу, бірнеше мағынасы бар сөздерді салыстыру, сөздің дұрыс жазылуын тексеру, синонимдерін анықтау сияқты тапсырмалар бере алады. Мұндай жұмыс оқушының ақпараттық сауаттылығын, зерттеушілік қабілетін және тілдік дерекпен өздігінен жұмыс істеу дағдысын қалыптастырады.
Сөздік қорды байыту барысында сөздің көпмағыналылығын меңгерту де ерекше назарды қажет етеді. Қазақ тілінде бір сөздің бірнеше мағынада қолданылатын жағдайлары өте көп. Оқушы көпмағыналы сөздердің ерекшелігін түсінсе, мәтіндегі сөздердің мағынасын дұрыс ажырата алады және өз сөзінде оларды орынды қолданады. Мысалы, «бас» сөзі адамның дене мүшесі, таудың басы, істің басы, топ басы сияқты түрлі мағыналарда жұмсалады. Осындай мысалдарды салыстырып, әр мағынаға сөйлем құрату, сөздің мағынасын контекст арқылы анықтату оқушының сөздік қорын тереңдетеді. Бұл тәсіл сөздің тек санын көбейтпей, сөз мағынасының құрылымын саналы меңгеруге көмектеседі.
Омоним, синоним, антоним сөздермен жүйелі жұмыс жүргізу де оқушы тілінің байлығына тікелей әсер етеді. Әсіресе синонимдерді меңгерту оқушыны ойын дәл әрі әсерлі жеткізуге үйретеді. Мысалы, «әдемі» сөзінің орнына «сұлу», «көркем», «әсем», «көрікті», «келісті» сөздерін қолдануға болатынын білген оқушы мәтінде сөзді қайталамай, мағынасына қарай дәл сөз таңдауға үйренеді. Мұғалім бір сөйлемдегі қайталанып тұрған сөздерді синонимдермен алмастыру, белгілі бір сөзге мүмкіндігінше көп мағыналас сөз табу, синонимдердің мағыналық реңкін ажырату тапсырмаларын бере алады. Мұндай жұмыс оқушының тілдік талғамын арттырады.
Антонимдермен жұмыс та оқушының ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді. Қарама-қарсы мағынадағы сөздерді жұптастыру, сол сөздерді қатыстырып сөйлем құрау, шағын мәтін жазу немесе кейіпкерлердің мінезін салыстыру арқылы антонимдерді қолдану тиімді. Мысалы, әдеби шығармадағы екі кейіпкердің әрекетін «батыл – қорқақ», «мейірімді – қатігез», «еңбекқор – жалқау» сияқты антонимдік жұптар арқылы сипаттау оқушының әрі мәтінді талдауына, әрі сөздік қорын белсенді қолдануына мүмкіндік береді. Бұл тәсіл қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарының өзара байланысын күшейтеді.
Заманауи педагогикада ойын технологияларының мүмкіндігі де кең. Ойын оқушының қызығушылығын арттырып, белсенді қатысуына жағдай жасайды. Сөздік қорды дамытуға арналған «Сөз тізбегі», «Артық сөзді тап», «Кім көп сөз біледі?», «Тыйым салынған сөз», «Сөзді тап», «Синонимдер жарысы», «Бір сөзбен айт», «Жасырын сөз» сияқты ойындарды сабақта жүйелі қолдануға болады. Мысалы, «Тыйым салынған сөз» ойынында оқушы белгілі бір ұғымды сол ұғымның өзін атамай сипаттауы керек. Бұл кезде ол балама сөздерді, сипаттауыштарды және мағыналас тіркестерді іздейді. Нәтижесінде оқушының сөздік белсенділігі артып, ойын жанама әрі түсінікті жеткізу дағдысы қалыптасады.
«Сөз тізбегі» ойынында оқушылар белгілі бір тақырып аясында кезекпен сөз айтады. Мысалы, «табиғат» тақырыбында «тау – өзен – орман – дала – бұлақ – көл – құс – жануар» сияқты сөздер жалғаса береді. Бұл қарапайым ойын оқушының есте сақтау қабілетін, сөзді жылдам еске түсіру дағдысын жетілдіреді. Ойынды күрделендіру үшін әр сөзбен сөйлем құратуға, мағынасын түсіндіруге немесе оған синоним табуға болады. Осылайша ойын тек көңіл көтеру құралы емес, нақты оқу мақсатын жүзеге асыратын әдіске айналады.
Рөлдік ойындар да сөздік қорды дамытудың маңызды тәсілі болып табылады. Оқушы белгілі бір кейіпкердің немесе мамандық иесінің рөлін орындау барысында сол жағдаятқа тән сөздерді қолданады. Мысалы, «Дүкенде», «Кітапханада», «Дәрігер қабылдауында», «Мектеп кеңесінде», «Телестудияда» сияқты жағдаяттық тапсырмалар оқушыларды күнделікті қарым-қатынаста қолданылатын сөздер мен тіркестерді меңгеруге үйретеді. Әдебиет сабағында кейіпкерлер арасында диалог құрату немесе шығармадағы оқиғаны сахналау да нәтижелі. Бұл оқушының көркем мәтінді терең түсінуіне және әдеби тілдік бірліктерді ауызша сөйлеуде қолдануына ықпал етеді.
Пікірталас және дебат технологиясы жоғары сынып оқушыларының сөздік қорын жетілдіруде ерекше маңызға ие. Пікірталас барысында оқушы өз көзқарасын дәлелдеу үшін түрлі тілдік құралдарды пайдаланады, қарсы пікірді тыңдайды, оған жауап береді және ой қорытындысын жасайды. Мұғалім пікірталас алдында тақырыпқа байланысты тірек сөздер мен сөйлеу үлгілерін ұсына алады. Мысалы, «Менің ойымша», «Мен бұл пікірмен келісемін, себебі…», «Бұған қарсы мынадай дәлел келтіруге болады», «Қорытындылай келе…» сияқты құрылымдар оқушының сөйлеу мәдениетін қалыптастырады. Пікірталас кезінде жаңа сөздер нақты коммуникативтік қажеттілікке байланысты қолданылатындықтан, олардың есте сақталуы да тиімді болады.
Оқушылардың сөздік қорын байытуда жобалық оқыту әдісін де кеңінен пайдалануға болады. Жоба барысында оқушы белгілі бір тақырып бойынша ақпарат жинайды, сұрыптайды, мәтін құрастырады, таныстырылым жасайды және өз жұмысын қорғайды. Осы үдерісте көптеген жаңа сөздер мен терминдерді меңгереді. Мысалы, «Туған өлкемнің тарихи орындары», «Ұлттық тағамдар», «Қазақтың салт-дәстүрлері», «Қазіргі қазақ жазушылары», «Экология және адам» сияқты жобалар оқушылардың тақырыптық сөздік қорын едәуір кеңейтеді. Жоба жұмысының маңызды артықшылығы – оқушы сөзді нақты мақсатта қолданады және оның мағынасын өмірлік жағдаятпен байланыстырады.
Зерттеушілік тапсырмалар да оқушыны сөзге мұқият қарауға үйретеді. Мысалы, белгілі бір сөздің шығу тарихын анықтау, көнерген сөздердің мағынасын зерттеу, диалект сөздерді жинау, отбасы мүшелерінен мақал-мәтел немесе жергілікті сөздер жазып алу сияқты жұмыстар тілге деген қызығушылықты арттырады. Оқушы сөзді жай тілдік бірлік ретінде емес, халықтың тарихы мен мәдениетімен байланысты құбылыс ретінде қабылдай бастайды. Бұл ұлттық танымның қалыптасуына да оң ықпал етеді.
Сөздік қорды байытуда көрнекілік тәсілі де тиімділігін жойған жоқ. Керісінше, қазіргі цифрлық мүмкіндіктер оны жаңа деңгейге көтерді. Сурет, инфографика, сызба, бейнежазба, иллюстрация, сөз бұлты сияқты көрнекіліктер жаңа сөздердің мағынасын тез түсінуге көмектеседі. Әсіресе бастауыш және орта буын оқушылары үшін сөз бен бейне арасындағы байланыс есте сақтауды жеңілдетеді. Мысалы, табиғат тақырыбын өткенде түрлі табиғи құбылыстардың суреттерін көрсетіп, оларды атау, сипаттау және сол сөздермен сөйлем құрау тапсырмасы берілуі мүмкін. Бұл кезде оқушы сөзді тек естіп қана қоймай, көзбен көріп, мағынасын нақты бейнемен байланыстырады.
Инфографикамен жұмыс оқушылардың тақырыптық сөздік қорын дамытуға өте қолайлы. Мысалы, белгілі бір тақырып бойынша негізгі ұғымдарды сызба түрінде ұсынып, оларды түсіндіру, байланыстыру немесе толықтыруға болады. Оқушылар өздері де инфографика құрастырып, тақырыпқа қатысты жаңа сөздер мен терминдерді топтастыра алады. Бұл әдіс ақпаратты жүйелеуге, сөздер арасындағы байланыстарды көруге және есте сақтауға көмектеседі.
Сөз бұлты тәсілі де қазіргі сабақта жиі қолданылатын тиімді құралдардың бірі. Белгілі бір мәтін немесе тақырып бойынша маңызды сөздерді сөз бұлтына орналастырып, оқушыларға сол сөздер арқылы мәтіннің тақырыбын болжатуға, сөйлем құрауға немесе шағын әңгіме жазуға болады. Сабақ соңында бастапқы сөз бұлтына жаңадан меңгерілген сөздерді қосу арқылы оқушы өз сөздік қорының қалай кеңейгенін көре алады. Мұндай визуалды жұмыс оқушылардың қызығушылығын арттырады және оқу нәтижесін нақты көрсетуге мүмкіндік береді.
Оқушылардың сөздік қорын байытуда жасанды интеллект құралдарын педагогикалық мақсатта сауатты қолдану да жаңа мүмкіндіктер ашып отыр. Мұндай құралдар арқылы белгілі бір тақырып бойынша сөздер тізімін жасауға, мәтінді күрделілік деңгейіне қарай бейімдеуге, синонимдер ұсынуға, сөйлем құрастыруға арналған үлгілер алуға немесе оқушының жазған мәтініндегі сөз қайталанымдарын анықтауға болады. Дегенмен жасанды интеллектті дайын жауап алу құралы ретінде емес, тілдік жұмысты жетілдіретін көмекші ресурс ретінде қолдану маңызды. Оқушы ұсынылған ақпаратты тексеріп, салыстырып, өз ойымен толықтыруы керек. Мұғалім бұл үдерісте бағыттаушы қызмет атқарады.
Сөздік қорды дамытуда цифрлық платформалар мен онлайн викториналардың да мүмкіндігі жоғары. Әртүрлі тест, сәйкестендіру, сөз табу, бос орындарды толтыру және интерактивті тапсырмалар оқушының жаңа сөздерді қайталауына мүмкіндік береді. Мұндай тапсырмалардың бір артықшылығы – оқушы нәтижесін бірден көріп, қатесін түзете алады. Дегенмен технология сабақтың мақсатына қызмет етуі тиіс. Егер цифрлық құрал тек ойын ретінде қолданылып, жаңа сөздердің сөйлеу мен жазуда қолданылуына мүмкіндік бермесе, оның тиімділігі шектеулі болады. Сондықтан әрбір цифрлық жаттығудан кейін сөздерді ауызша немесе жазбаша қолдануға арналған тапсырма ұйымдастырылғаны дұрыс.
Дифференциация немесе саралап оқыту тәсілі де сөздік жұмыста маңызды. Бір сыныптағы оқушылардың сөздік қоры бірдей болмайды. Кейбір оқушы жаңа сөздерді жылдам меңгерсе, енді біреуі қосымша түсіндіру мен қайталауды қажет етеді. Сондықтан мұғалім тапсырмаларды оқушы деңгейіне қарай бейімдеуі тиіс. Мысалы, бастапқы деңгейдегі оқушыға сөз бен анықтаманы сәйкестендіру тапсырмасы берілсе, орта деңгейдегі оқушы жаңа сөзбен сөйлем құрай алады, ал жоғары деңгейдегі оқушы сол сөзді қолданып шағын мәтін жазып немесе мағыналық реңкін талдай алады. Мұндай саралау әр оқушының мүмкіндігіне сәйкес жұмыс істеуіне жағдай жасайды.
Сөздік қорды байытуда жұптық және топтық жұмыстың да маңызы зор. Оқушылар бір-бірімен пікір алмасқанда жаңа сөздерді естиді, өз сөзінде қолданады және басқа оқушының тілдік тәжірибесінен үйренеді. Мысалы, топтарға белгілі бір тақырып беріліп, сол тақырып бойынша мүмкіндігінше көп сөз жинау, оларды мағыналық топтарға бөлу және шағын мәтін құрастыру тапсырмасы ұсынылуы мүмкін. Бір топтың жұмысын екінші топ толықтырған кезде сөздік қор одан әрі кеңейеді. Мұндай әрекет ынтымақтастықты ғана емес, тілдік белсенділікті де арттырады.
Оқушылардың жеке сөздік дәптерін жүргізуі де тиімді дәстүрлі тәсілдердің бірі болып қала береді. Алайда оны қазіргі талапқа сай ұйымдастыру маңызды. Дәптерге тек сөз бен оның аудармасын немесе анықтамасын жазумен шектелмей, сөздің синонимін, антонимін, сөйлемдегі қолданысын, суретін немесе ассоциациясын белгілеуге болады. Әр оқушының жеке «сөздік банкі» қалыптасып, белгілі бір уақыт сайын ондағы сөздер қайталанып отырса, оқу нәтижесі жоғарылайды. Электронды нұсқада да осындай жеке сөздік қорын жасауға болады.
Мұғалімнің сөйлеу тілі де оқушының сөздік қорына тікелей әсер етеді. Сабақ барысында мұғалімнің сауатты, анық, бай тілмен сөйлеуі оқушы үшін үлгі болып табылады. Мұғалім бірсарынды және өте қарапайым лексикамен шектелмей, жас ерекшелігіне сай жаңа сөздерді орынды қолдануы қажет. Сонымен қатар күрделі сөздерді қолданғанда олардың мағынасын түсіндіру немесе контекст арқылы аңғартуға жағдай жасау маңызды. Оқушы мұғалім сөзінен жаңа тілдік үлгілерді үнемі қабылдап отырады. Сондықтан педагогтің сөйлеу мәдениеті сөздік жұмыстың жасырын, бірақ өте қуатты тетігі болып саналады.
Сөздік қордың дамуы оқушының оқу мәдениетімен де тығыз байланысты. Кітапты тұрақты оқитын оқушының тілдік қоры, әдетте, кең болады. Сондықтан қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі оқушыларды көркем әдебиет оқуға ынталандыруы қажет. Мұнда тек міндетті шығармалармен шектелмей, оқушының қызығушылығына сай кітаптарды ұсыну маңызды. Оқылған шығарма бойынша «маған ұнаған бес жаңа сөз», «ең әсерлі тіркес», «кейіпкерді сипаттайтын сөздер», «автор қолданған ерекше сөздер» сияқты шағын тапсырмалар ұйымдастыруға болады. Мұндай тәсіл кітап оқуды сөздік қорды мақсатты түрде дамыту үдерісімен байланыстырады.
Сыныпта оқырман күнделігін жүргізу де нәтижелі. Оқушы оқыған шығармасының атауын, негізгі ойын, ұнаған үзіндісін және жаңа сөздерін жазып отырады. Уақыт өте келе оның жеке әдеби сөздік қоры жинақталады. Мұғалім белгілі бір кезеңде оқушылардан сол жаңа сөздердің бірнешеуін пайдаланып әңгіме немесе эссе жазуды талап ете алады. Бұл қайталау және қайта қолдану үдерісі жаңа лексиканың ұзақ мерзімді есте сақталуына ықпал етеді.
Осылайша оқушылардың сөздік қорын байыту бір ғана әдіске немесе бір сабақ кезеңіне тәуелді жұмыс емес. Ол оқу, тыңдау, сөйлеу, жазу, зерттеу, талдау, шығармашылық әрекет және цифрлық технологияларды өзара байланыстыра ұйымдастыруды қажет етеді. Мұғалім жаңа сөзді таныстырып қана қоймай, оқушыға оны түсінуге, есте сақтауға, бірнеше рет қолдануға және өзінің белсенді тілдік қорына енгізуге мүмкіндік жасауы тиіс. Сонда ғана сөздік жұмыс формалды жаттығудан оқушының тілдік тұлғасын қалыптастыратын жүйелі педагогикалық үдеріске айналады.
Оқушылардың сөздік қорын байыту үдерісінде жүйелілік пен сабақтастық қағидалары ерекше орын алады. Егер сөздік жұмыс белгілі бір тақырып аясында бір рет қана жүргізіліп, кейін қайталанбаса, жаңа сөздердің көпшілігі оқушының есінде тұрақтамайды. Сондықтан мұғалім әр сабақта бұрын меңгерілген сөздерді жаңа тақырыппен байланыстырып, оларды түрлі тапсырмаларда қайта қолдануға мүмкіндік жасауы тиіс. Мысалы, алдыңғы сабақта меңгерілген сөздер келесі сабақтағы мәтін талдауында, пікірталаста, жазба жұмысында немесе шығармашылық тапсырмада пайдаланылуы мүмкін. Бұл тәсіл сөздің пассив қордан белсенді қорға ауысуына жағдай жасайды.
Сөзді қайталау барысында бір үлгідегі тапсырмаларды үнемі қолдану да тиімді бола бермейді. Оқушыны жалықтырмай, қызығушылығын сақтау үшін тапсырма түрлерін өзгертіп отырған дұрыс. Бір сабақта сөзді сөйлем ішінде қолдану тапсырылса, келесі сабақта оны синонимімен алмастыру, кейін сол сөзді қатыстырып диалог құрау немесе белгілі бір жағдаятқа сәйкестендіру ұсынылуы мүмкін. Әртүрлі форматта қайталанған сөз есте жақсы сақталады. Сонымен бірге оқушы оның түрлі контексте қолданылу ерекшелігін түсінеді.
Сөздік қорды дамыту үдерісінде кері байланыстың маңызы да жоғары. Мұғалім оқушының жаңа сөзді қолдануындағы дәлдікке, мағыналық сәйкестікке, грамматикалық дұрыстыққа және стильдік орындығына назар аударуы тиіс. Егер оқушы сөзді қате қолданса, оны бірден сынамай, қатенің себебін анықтап, дұрыс нұсқасын түсіндіру маңызды. Мұндай түзету оқушының тілдік қателерден қорықпай, еркін сөйлеуіне мүмкіндік береді. Кері байланыс нақты және түсінікті болған жағдайда оқушы өз тілін саналы түрде жетілдіре бастайды.
Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау тәсілдерін де сөздік қорды дамытуда қолдануға болады. Мысалы, оқушылар жазба жұмысын тексеру кезінде қанша жаңа сөз қолданғанын, сөздердің қайталануын, синонимдердің бар-жоғын, тұрақты тіркестердің қолданылуын белгілеуі мүмкін. Жұптық бағалауда бір оқушы екінші оқушының мәтінінен жаңа немесе сәтті қолданылған сөздерді анықтайды. Бұл әрекет оқушылардың сөз таңдауға мұқият қарауына және тілдік қорына сын көзбен қарауына ықпал етеді.
Сөздік қорды дамытуда пәндер арасындағы байланысты пайдалану да тиімді. Қазақ тілі сабағында тек тілдік тақырыптарға байланысты лексиканы емес, тарих, география, биология, өнер, информатика және басқа пәндерде кездесетін терминдер мен ұғымдарды да меңгертуге болады. Мысалы, экология тақырыбын қарастырғанда «қоршаған орта», «ластану», «табиғи ресурс», «биоалуантүрлілік», «қалдықтарды сұрыптау» сияқты сөздермен жұмыс жүргізу оқушының жалпы академиялық сөздік қорын кеңейтеді. Бұл функционалдық сауаттылықты дамытуға да тікелей ықпал етеді.
Әдебиет сабағында дәуірлер мен шығармалардың мазмұнына байланысты тарихи, этнографиялық және мәдени лексикаға назар аудару қажет. Көркем шығармада кездесетін көнерген сөздер, тарихи атаулар, ұлттық тұрмысқа қатысты ұғымдар оқушыға кейде түсініксіз болуы мүмкін. Мұғалім мұндай сөздерді тек түсіндіріп қана қоймай, олардың тарихи-мәдени маңызын ашып көрсетсе, оқушының әрі сөздік қоры, әрі танымдық деңгейі кеңейеді. Мысалы, «би», «болыс», «жырау», «сауын айту», «асар», «енші», «шашу» сияқты сөздердің мағынасын зерттеу арқылы оқушы ұлттық мәдениетті де тереңірек түсінеді.
Оқушылардың сөздік қорын байытуда өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмалардың маңызы зор. Тіл күнделікті қарым-қатынаста қолданылатындықтан, сөзді де нақты өмірлік жағдайда қолдануға үйрету қажет. Мысалы, оқушыға қонақ күту, жол сұрау, пікір білдіру, мектептегі шараны таныстыру, кітап ұсыну, белгілі бір мәселені талқылау сияқты жағдаяттар берілуі мүмкін. Мұндай тапсырмалар барысында оқушы жаңа сөздерді мақсатты түрде пайдаланады. Сөз нақты қажеттілікпен қолданылған сайын оның есте сақталу мүмкіндігі артады.
Сөйлеу мәдениетін қалыптастыру да сөздік қорды дамыту үдерісімен тікелей байланысты. Сөз көп білу жеткіліксіз, оны орынды әрі әдепті қолдану да маңызды. Сондықтан мұғалім оқушыларға қарым-қатынастың ресми және бейресми түрлерін, сөз таңдаудың жас ерекшелігі мен әлеуметтік жағдайға тәуелділігін, әдепті сөйлеу үлгілерін түсіндіруі қажет. Мысалы, досымен сөйлесу мен мұғалімге немесе үлкен кісіге үн қатудың тілдік ерекшеліктерін салыстыру арқылы оқушы сөздің коммуникативтік қызметін жақсы түсінеді.
Медиамәтіндермен жұмыс та қазіргі оқушының сөздік қорын байытудың өзекті бағытына айналды. Бүгінгі балалар ақпараттың едәуір бөлігін әлеуметтік желіден, жаңалықтардан, бейнеплатформалардан және түрлі интернет ресурстарынан алады. Сондықтан мұғалім осы ортаны тиімді білім беру құралына айналдыра алады. Мысалы, қысқа жаңалық мәтінін оқып, ондағы негізгі терминдерді анықтау, тақырыптық сөздерді жинақтау, ресми және бейресми лексиканы ажырату, мәтіндегі әсерлі сөздерді табу сияқты тапсырмалар оқушының медиасауаттылығын да, сөздік қорын да қатар дамытады.
Сонымен қатар әлеуметтік желілерде жиі кездесетін қысқарған сөздер, жаргондар, шет тілдік сөздер және тілдік нормадан ауытқулар туралы да сауатты түсінік қалыптастыру қажет. Мұғалім мұндай сөздердің барлығын тыйым салынған құбылыс ретінде көрсетпей, олардың қолданылу аясын түсіндіргені дұрыс. Оқушы қай сөздің әдеби тілге жататынын, қайсысы ауызекі немесе бейресми қолданысқа тән екенін ажырата білуі керек. Бұл тілдік талғам мен коммуникативтік құзыреттілікті арттырады.
Сөздік қорды байытуда оқушының жеке қызығушылығын ескеру де нәтижеге әсер етеді. Кейбір оқушы спортқа, енді бірі музыкаға, техникаға, табиғатқа, әдебиетке немесе өнерге қызығуы мүмкін. Мұғалім тапсырмаларды осы қызығушылықтармен байланыстыра отырып, оқушының жаңа сөздерді меңгеруге деген ынтасын арттыра алады. Мысалы, спортқа қызығатын оқушыға спорт жаңалығын талдау, музыкаға қызығатын оқушыға ән мәтініндегі көркем сөздерді анықтау, әдебиетке қызығатын оқушыға авторлық тіл ерекшелігін зерттеу тапсырылуы мүмкін. Жеке қызығушылықпен ұштасқан сөз оқушының есінде жақсы сақталады.
Оқушының сөздік қорының даму деңгейін бағалау үшін де арнайы жұмыстар жүргізу қажет. Бағалау тек сөздің мағынасын жатқа айтумен шектелмеуі тиіс. Оқушының жаңа сөзді сөйлемде қолдануы, синоним мен антоним таңдай білуі, мәтінде орынды пайдалануы, ауызша пікірінде қолдануы сияқты көрсеткіштер ескерілуі қажет. Бұл оқушының сөзді тек танып-білу деңгейінен нақты қолдану деңгейіне көтерілгенін көрсетеді.
Сөздік қорды диагностикалау мақсатында шағын бастапқы және қорытынды тапсырмалар қолдануға болады. Мысалы, бір тақырып бойынша сабақ басында оқушы білетін сөздерді жазып шығады. Бірнеше сабақтан кейін сол тақырыпқа қайта оралып, меңгерген жаңа сөздерін қосады. Осындай салыстыру оқушыға да өзінің ілгерілеуін көруге мүмкіндік береді. Өз даму нәтижесін байқаған оқушының мотивациясы артады.
Ата-анамен байланыс та оқушының тілдік ортасын кеңейтуге ықпал етеді. Үйде кітап оқу, балаға сұрақ қою, бірге фильм немесе телебағдарлама талқылау, жаңа сөздердің мағынасын түсіндіру, отбасылық әңгімелер жүргізу баланың сөздік қорын табиғи түрде дамытады. Мұғалім ата-аналарға баламен тілдік қарым-қатынас жасаудың қарапайым әдістерін ұсына алады. Мысалы, күн сайын жаңа бір сөз талқылау, бірге кітап оқу, балаға оқығанын мазмұндап беруді ұсыну, отбасы мүшелері арасында шағын пікірталас ұйымдастыру нәтижелі болуы мүмкін.
Оқу ортасының өзі де тілдік дамуға ықпал етуі тиіс. Сынып қабырғаларына жаңа сөздер, тұрақты тіркестер, қанатты сөздер, мақал-мәтелдер, тақырыптық сөздер орналастыру, «Аптаның сөзі», «Күннің тіркесі» сияқты шағын тұрақты жұмыстар ұйымдастыру пайдалы. Мысалы, әр аптада бір жаңа сөз таңдалып, оның мағынасы, синонимі, антонимі және сөйлемдегі қолданысы көрсетіледі. Апта соңында оқушылар сол сөзді өз мәтінінде немесе сөйлеуінде қолданады. Бұл қарапайым тәсіл сөздік жұмысты тұрақты үдеріс ретінде қалыптастырады.
Сөздік қорды байытудағы маңызды мәселелердің бірі – оқушының сөзді дұрыс айтуы мен дұрыс жазуын қатар меңгеруі. Кей жағдайда оқушы сөздің мағынасын білгенімен, оны қате дыбыстауы немесе орфографиялық қатемен жазуы мүмкін. Сондықтан әр жаңа сөзбен жұмыс кезінде оның айтылуы мен жазылуына да назар аудару керек. Әсіресе күрделі сөздер, кірме сөздер және орфографиясы қиын тілдік бірліктер бойынша дыбыстық және жазбаша жаттығулар пайдалы.
Сөздің морфологиялық құрылымын таныту да сөздік қорды кеңейтуге көмектеседі. Бір түбірден жасалған бірнеше сөзді байланыстыра үйрету арқылы оқушы қысқа уақыт ішінде бірнеше жаңа сөз меңгере алады. Мысалы, «білім» сөзінен «білімді», «білімсіз», «білімпаз», «білімдар», «білімділік» сияқты туынды сөздерді қарастыруға болады. Оқушы сөзжасам заңдылықтарын түсінген сайын өзі де жаңа сөздердің мағынасын болжауға үйренеді. Бұл тілдік интуицияны және сөздік қордың табиғи өсуін қамтамасыз етеді.
Әдеби шығармаларды мәнерлеп оқу да жаңа сөздерді меңгеруге оң ықпал етеді. Мәнерлеп оқу барысында оқушы сөздің дыбыстық реңкін, интонациясын, эмоционалдық бояуын сезінеді. Әсіресе өлең мәтіндеріндегі бейнелі сөздерді дауыстап оқу және мағынасын талдау олардың есте сақталуына көмектеседі. Оқушыларға сүйікті өлеңінен ерекше сөздер мен тіркестерді таңдатып, олардың әсерін түсіндірту пайдалы. Бұл тілге эстетикалық көзқарас қалыптастырады.
Сөздік қорды байытуда шығармашылық интерпретация тәсілдері де нәтижелі. Оқушыға мәтінді басқа кейіпкердің атынан қайта баяндау, оқиғаның соңын өзгертіп жазу, кейіпкерге хат жазу, бір эпизодты диалогқа айналдыру сияқты тапсырмалар берілгенде ол сөздерді белсенді түрде таңдап қолданады. Мұндай тапсырмалар оқушыны дайын мәтінді қайталаудан шығарып, тілдік материалды жаңаша құрастыруға жетелейді. Соның нәтижесінде оның сөздік қоры да, шығармашылық ойлауы да қатар дамиды.
Қазіргі сабақта мұғалім тек ақпарат беруші емес, оқушының тілдік дамуын ұйымдастырушы, бағыттаушы және ынталандырушы болуы тиіс. Оқушыға жаңа сөздерді дайын күйінде бере салу аздық етеді. Ол сөзбен түрлі әрекет жасауға, оны зерттеуге, салыстыруға, қолдануға және өз тәжірибесімен байланыстыруға мүмкіндік алуы қажет. Бұл үшін мұғалім сабақтың әр кезеңінде сөздік жұмысты мақсатты түрде енгізіп отырғаны жөн.
Сөздік қордың бай болуы оқушының тек қазақ тілі мен әдебиеті пәніндегі жетістігіне ғана емес, оның жалпы оқу үлгеріміне де әсер етеді. Сөздік қоры кең оқушы мәтіндік есепті, ғылыми ақпаратты, тарихи деректі, қоғамдық мәселені және түрлі нұсқаулықтарды жақсы түсінеді. Яғни тілдік қор барлық пәнді меңгерудің маңызды құралы болып табылады. Сондықтан сөздік жұмысты тек тілші мұғалімнің міндеті деп қарамай, жалпы білім беру үдерісінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде бағалау қажет.
Сонымен қатар сөздік қор тұлғаның әлеуметтік бейімделуіне де ықпал етеді. Өз ойын еркін жеткізе алатын, пікірін дәлелдей білетін, сұхбаттасушының сөзін түсінетін және тілдік құралдарды жағдайға сай қолдана алатын оқушы қоғамдық ортада өзін сенімді ұстайды. Болашақта мамандық таңдауда, жоғары оқу орнында білім алуда және еңбек нарығында да тілдік құзыреттілік маңызды рөл атқарады. Демек, мектепте қалыптасқан сөздік қор оқушының болашақ өміріне тікелей әсер ететін капиталдың бірі болып саналады.
Қорытынды. Оқушылардың сөздік қорын байыту – ұзақ мерзімді, жүйелі және мақсатты педагогикалық жұмысты қажет ететін маңызды үдеріс. Қазіргі білім беру жағдайында бұл міндетті тек дәстүрлі сөздік жаттығулар арқылы жүзеге асыру жеткіліксіз. Контекстік оқыту, шығармашылық жазылым, пікірталас, ойын технологиялары, рөлдік тапсырмалар, жобалық және зерттеушілік жұмыстар, әдеби мәтінді талдау, цифрлық ресурстар, инфографика, сөз бұлты, электронды сөздік, жасанды интеллект құралдары сияқты заманауи тәсілдерді тиімді қолдану оқушының тілдік белсенділігін арттырады. Ең бастысы, жаңа сөз оқушы үшін дайын ақпарат емес, қарым-қатынас пен танымның нақты құралына айналуы тиіс.
Сөздік қорды дамыту барысында оқылым, жазылым, айтылым және тыңдалым әрекеттерін өзара байланыстыру ерекше нәтиже береді. Оқушы бір сөзді оқып, естіп, айтып және жазып қолданған сайын оның мағынасы терең меңгеріледі. Сонымен бірге жаңа сөздерді бірнеше рет қайталау, түрлі контексте қолдану, жеке қызығушылықпен байланыстыру және кері байланыс беру олардың белсенді сөздік қорға енуін қамтамасыз етеді. Мұғалімнің басты міндеті – осындай тілдік орта қалыптастырып, әр оқушыға жаңа сөздерді өз тәжірибесінде қолдануға мүмкіндік беру.
Сөздік қоры бай оқушының ойлауы да икемді, сөйлеуі де анық, жазуы да мазмұнды болады. Ол көркем шығарманы тереңірек түсінеді, ақпаратты дұрыс қабылдайды, пікірін дәлелдейді, өзгенің ойын саралайды және түрлі коммуникативтік жағдаятта еркін әрекет етеді. Сондықтан оқушылардың сөздік қорын байыту қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарының қосымша бағыты емес, пәннің негізгі мақсаттарының бірі ретінде қарастырылуы тиіс. Заманауи әдіс-тәсілдерді дәстүрлі тілдік жұмыспен ұштастырып, жүйелі қолданған жағдайда мұғалім оқушының тілдік әлеуетін едәуір арттырып, оның сауатты, мәдениетті, ойы анық және сөзге шешен тұлға болып қалыптасуына ықпал ете алады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
- Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992.
- Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999.
- Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас: теориясы және әдістемесі. – Алматы, 2000.
- Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. – Алматы: Мектеп, 1988.
- Қадашева Қ. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы, 2005.
- Рахметова С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Өлке, 2003.
- Құрман Н. Қазақ тілін оқытудың әдіснамалық негіздері. – Астана, 2008.
- Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі. Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.
- Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008.
- Қазақ әдеби тілінің сөздігі. – Алматы: Арыс, 2006–2011.
- Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва: Лабиринт, 1999.
- Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва: Академия, 2009.
