← Журнал шығарылымына қайту
Мақала сілтемесі
Мақала QR коды
QR жүктеу

ТАРИХ САБАҒЫНДА ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҚТЫ ДАМЫТУ ӘДІСТЕРІ

Аннотация. Мақалада тарих сабағында оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру мен дамытудың педагогикалық маңызы қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде оқушының тек теориялық білімді меңгеруі жеткіліксіз, сол білімді нақты өмірлік жағдаяттарда қолдана білуі, тарихи деректерді талдауы, ақпараттың шынайылығын бағалауы, себеп-салдарлық байланыстарды анықтауы, дәлелді пікір айтуы маңызды болып отыр. Осы тұрғыдан тарих пәні функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға кең мүмкіндік береді. Мақалада тарихи дереккөздермен жұмыс, проблемалық тапсырмалар, жағдаяттық сұрақтар, тарихи карталар мен статистикалық мәліметтерді талдау, салыстыру, пікірталас, зерттеушілік және жобалық жұмыстарды қолданудың тиімділігі сипатталады. Сонымен қатар оқушылардың ақпараттық, коммуникативтік, сыни ойлау және азаматтық құзыреттіліктерін дамытуға бағытталған әдістерге назар аударылады. Тарих сабақтарын өмірмен байланысты ұйымдастыру білім алушылардың пәнге қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың алған білімін күнделікті өмірде саналы түрде пайдалана алуына жағдай жасайтыны көрсетіледі.

Қазіргі қоғамның қарқынды дамуы білім беру саласына жаңа талаптар қойып отыр. Ақпарат көлемінің үздіксіз артуы, цифрлық технологиялардың кең таралуы, қоғамдық қатынастардың күрделенуі білім алушыдан тек белгілі бір көлемдегі білімді есте сақтауды емес, сол білімді талдап, саралап, қажет жағдайда дұрыс қолдана білуді талап етеді. Сондықтан қазіргі мектептің негізгі міндеттерінің бірі – оқушыны өмірлік жағдайларда өз білімін тиімді пайдалана алатын, ақпаратты саналы қабылдайтын, өз ойын дәлелді жеткізетін, жауапты шешім қабылдайтын тұлға ретінде қалыптастыру. Осы талаптардың барлығы функционалдық сауаттылық ұғымымен тікелей байланысты.

Функционалдық сауаттылық дегеніміз – адамның алған білімін, білігін және дағдыларын күнделікті өмірде, әлеуметтік ортада, оқу мен еңбек әрекетінде тиімді қолдана алу қабілеті. Бұл ұғым тек оқу, жазу немесе есептеу дағдыларымен шектелмейді. Функционалдық сауатты тұлға ақпаратты түсініп, салыстырып, талдап, бағалап, қорытынды жасап, мәселенің шешімін таба алады. Ол өз көзқарасын негіздейді, әртүрлі пікірлерге құрметпен қарайды және өзгермелі ортаға бейімделуге қабілетті болады. Осы тұрғыдан алғанда тарих пәні функционалдық сауаттылықты дамытуға ерекше мүмкіндік береді.

Тарих пәнінің мазмұны қоғамның даму заңдылықтарын, тарихи оқиғалар мен үдерістерді, тұлғалардың қызметін, мемлекеттер арасындағы байланыстарды, мәдениет пен өркениеттің дамуын қамтиды. Мұның бәрі оқушыға тек өткенді танып-білуге емес, бүгінгі қоғамдағы құбылыстарды дұрыс түсінуге көмектеседі. Тарихты терең меңгерген оқушы қазіргі қоғамдық мәселелердің тарихи негізін ажырата алады, түрлі ақпарат көздерін сыни бағалайды, оқиғалардың себептері мен салдарын байланыстырады. Сондықтан тарих сабағы функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың маңызды құралы болып саналады.

Дәстүрлі сабақтарда оқушылардың тарихи даталарды, оқиғаларды, есімдерді жаттап алуы басым болған жағдайда білім ұзақ мерзімді нәтиже бермеуі мүмкін. Егер оқушы белгілі бір тарихи оқиғаның күнін біле тұра оның қоғам дамуына ықпалын түсіндіре алмаса немесе тарихи құбылысты қазіргі жағдаймен байланыстыра алмаса, мұндай білімнің практикалық мәні төмен болады. Сондықтан қазіргі сабақта мұғалімнің міндеті оқушыға дайын ақпаратты жай ғана ұсыну емес, оны ойлануға, сұрақ қоюға, мәселе шешуге, дәлелдеуге, ақпаратпен жұмыс жасауға бағыттау болып табылады.

Функционалдық сауаттылықты дамыту үшін тарих сабағында қолдануға болатын тиімді әдістердің бірі – тарихи дереккөздермен жұмыс. Тарихи дерек белгілі бір кезең туралы нақты мәлімет береді және оқушының зерттеушілік қабілетін дамытады. Мұғалім сабақта жазба деректерді, тарихи құжаттарды, хаттарды, естеліктерді, суреттерді, фотосуреттерді, карталарды, статистикалық мәліметтерді, археологиялық материалдарды қолдана алады. Дереккөзді жай ғана оқу жеткіліксіз. Оқушы оның авторын, жазылған уақытын, мақсатын, мазмұнын, сенімділік дәрежесін анықтап, өзге деректермен салыстыруы қажет. Мысалы, белгілі бір тарихи оқиғаға қатысты екі түрлі дерек ұсынылып, оқушылардан олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау сұралады. Мұндай тапсырмалар білім алушыны бір ақпаратқа бірден сенбей, оны тексеруге, дәлел іздеуге үйретеді.

Тарихи деректермен жұмыс барысында «Бұл құжатты кім жазған?», «Ол қандай жағдайда жазылды?», «Автор қандай көзқарасты білдіреді?», «Деректе қандай негізгі ой бар?», «Бұл ақпаратты басқа дерек растай ма?» деген сұрақтарды қолдану тиімді. Осындай сұрақтар арқылы оқушы мәтінді үстірт оқымай, оның мазмұнына терең үңіледі. Сонымен қатар ақпараттың объективтілігі мен субъективтілігін ажырата бастайды. Бұл дағды қазіргі ақпараттық қоғамда өте маңызды, себебі оқушы әлеуметтік желілер мен түрлі интернет ресурстарында кездесетін ақпараттың барлығын шынайы деп қабылдамай, оны сыни тұрғыдан бағалай білуі керек.

Функционалдық сауаттылықты арттыруда проблемалық оқыту әдісінің де орны ерекше. Проблемалық тапсырма оқушыны дайын жауапты қайталауға емес, мәселені өз бетінше шешуге жетелейді. Мысалы, «Неліктен белгілі бір мемлекеттің күшеюіне географиялық жағдай әсер етті?», «Егер тарихи тұлға басқа шешім қабылдағанда оқиғаның нәтижесі қалай өзгеруі мүмкін еді?», «Белгілі бір реформаның қоғамға оң және теріс ықпалдары қандай болды?» деген сұрақтар оқушылардың тарихи ойлауын дамытады. Мұндай тапсырмалардың ерекшелігі – бір ғана дайын жауаптың болмауы. Оқушы өз жауабын тарихи фактілермен және дәлелдермен негіздеуі қажет.

Проблемалық жағдаяттарды қолдану барысында мұғалім оқушылардың әртүрлі пікір білдіруіне мүмкіндік беруі керек. Себебі тарихтағы көптеген оқиғалар мен тұлғаларды бағалауда бір ғана көзқараспен шектелу дұрыс емес. Мәселен, белгілі бір реформаның маңызын талдағанда оның мемлекет үшін тиімді болған қырлары мен қарапайым халық үшін туғызған қиындықтарын қатар қарастыруға болады. Бұл оқушыны мәселені бірнеше қырынан бағалауға үйретеді. Нәтижесінде сыни ойлау, пікір білдіру, дәлелдеу және балама көзқарасты қабылдау дағдылары қалыптасады.

Тарих сабағында функционалдық сауаттылықты дамытудың тағы бір жолы – өмірлік жағдаяттарға негізделген тапсырмаларды пайдалану. Мұндай тапсырмалар оқушының алған білімін нақты жағдаймен байланыстыруына мүмкіндік береді. Мысалы, оқушы өзін белгілі бір тарихи кезеңде өмір сүріп жатқан адам ретінде елестетіп, сол кездегі әлеуметтік, экономикалық немесе саяси жағдайға байланысты шешім қабылдай алады. «Сіз XIX ғасырдағы саудагер болсаңыз, қай өңірмен сауда байланысын орнатар едіңіз және неліктен?», «Егер сіз белгілі бір тарихи оқиғаның куәгері болсаңыз, қандай мәліметтерді күнделікке жазар едіңіз?» сияқты тапсырмалар оқушыны тарихи жағдайды түсінуге және білімін практикалық түрде қолдануға жетелейді.

Осындай тапсырмалар тарихты құрғақ фактілер жиынтығы ретінде қабылдаудан сақтайды. Оқушы тарихи оқиғаның артында нақты адамдар, олардың таңдауы, мақсаты, мүддесі, тұрмысы мен әлеуметтік ортасы болғанын түсіне бастайды. Бұл оның тарихи эмпатиясын дамытады. Тарихи эмпатия дегеніміз – белгілі бір дәуірдегі адамның әрекетін сол кезеңнің ерекшеліктерін ескере отырып түсіндіре алу. Мұндай қабілет оқушының тек тарихи білімін ғана емес, жалпы адамгершілік және әлеуметтік құзыреттілігін де жетілдіреді.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда тарихи картамен жұмыс жасаудың маңызы зор. Карта оқушының кеңістіктік ойлауын қалыптастырады, тарихи үдерістердің географиялық ерекшеліктерін түсінуге мүмкіндік береді. Картадан тек мемлекеттердің шекарасын немесе жорық бағыттарын көрсетуді талап ету жеткіліксіз. Оқушы картадағы мәліметті талдап, қорытынды жасай алуы қажет. Мысалы, белгілі бір мемлекеттің орналасуын қарап, оның экономикасына табиғи-географиялық жағдайдың ықпалын түсіндіру, жорық бағыттары арқылы әскери стратегияны анықтау, сауда жолдарының орналасуына қарап қалалардың даму себептерін түсіндіру сияқты тапсырмалар тиімді.

Картамен жұмысты статистикалық мәліметтермен, мәтіндік ақпаратпен және тарихи дерекпен байланыстыру оқушының кешенді ойлауын дамытады. Мысалы, белгілі бір кезеңдегі халық санының өзгеруі туралы кесте ұсынылып, сол өзгерістердің себептерін картадағы көші-қон бағыттарымен байланыстыруға болады. Немесе өнеркәсіп орындарының орналасуын картадан қарап, олардың табиғи ресурстармен байланысын анықтау ұсынылады. Мұндай тапсырмалар пәндік білімді өмірде кездесетін ақпаратты талдау дағдысымен ұштастырады.

Тарих сабағында мәтінмен жұмыс та функционалдық сауаттылықтың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Оқушылар көлемді тарихи мәтінді оқып, негізгі ойды табу, маңызды және қосымша ақпаратты ажырату, тірек сөздерді анықтау, мәтін бойынша сұрақ құрастыру, ақпаратты қысқаша мазмұндау дағдыларын меңгеруі тиіс. Мұғалім бір мәтінді бірнеше мақсатта қолдана алады. Мысалы, бірінші кезеңде оқушы мәтіннің негізгі ойын анықтайды, екінші кезеңде тарихи фактілерді табады, үшінші кезеңде автордың пікіріне баға береді, төртінші кезеңде өзінің қорытындысын ұсынады.

Мәтінмен жұмыс барысында «Факт пен пікірді ажырату» әдісі ерекше тиімді. Оқушыға бірнеше тұжырым ұсынылып, қайсысы нақты тарихи факт, қайсысы автордың немесе зерттеушінің бағалауы екенін анықтау тапсырылады. Бұл тапсырма оқушылардың ақпараттық сауаттылығын арттырады. Себебі қазіргі медиакеңістікте факті мен көзқарасты шатастыру жиі кездеседі. Тарих сабағында қалыптасқан мұндай дағды оқушының күнделікті өмірінде де пайдалы болады.

Сонымен қатар себеп пен салдарды анықтау функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың негізгі бағыттарының бірі болып саналады. Тарихи оқиғаларды жай хронологиялық ретпен білу жеткіліксіз, оқушы олардың не себептен болғанын және қандай нәтижеге алып келгенін түсінуі керек. Осы мақсатта себеп-салдарлық кестелерді, сызбаларды, логикалық тізбектерді қолдануға болады. Мысалы, белгілі бір көтерілістің себептері саяси, әлеуметтік, экономикалық топтарға жіктеліп, кейін оның қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді салдары анықталады. Мұндай жүйелі жұмыс оқушыны күрделі құбылыстардың арасындағы байланысты көруге үйретеді.

Тарих сабағында функционалдық сауаттылықты дамыту үдерісі бір ғана әдіспен жүзеге аспайды. Ол мұғалімнің сабақ мақсатын дұрыс қоюына, тапсырмаларды оқушының ойлау әрекетіне бағыттауына, әртүрлі ақпарат көздерін байланыстыра пайдалануына тәуелді. Ең бастысы – оқушы сабақ барысында тыңдаушы емес, белсенді зерттеуші, талдаушы және пікір білдіруші болуы тиіс. Сонда ғана тарихи білім оның жадында сақталатын ақпарат болып қалмай, нақты өмірлік жағдайларда қолданылатын құралға айналады.

Тарих сабағында функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда салыстыру әдісі де маңызды орын алады. Салыстыру арқылы оқушылар тарихи оқиғалардың, мемлекеттердің, реформалардың, тұлғалардың немесе қоғамдық құбылыстардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтайды. Бұл әдіс білімді жүйелеуге және оқиғалар арасындағы байланысты тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, оқушыларға екі тарихи мемлекеттің басқару жүйесін, әлеуметтік құрылымын, шаруашылығын немесе сыртқы саясатын салыстыру тапсырылуы мүмкін. Мұндай жағдайда оқушы әр нысанды жеке сипаттап қана қоймай, олардың өзара байланысын, ерекшеліктерін және тарихи маңызын анықтайды. Салыстыру тапсырмаларын кесте, Венн диаграммасы немесе қысқаша қорытынды мәтін түрінде орындатуға болады.

Салыстыру әдісінің тағы бір тиімді жағы – ол оқушыларды дайын тұжырымды қабылдаудан гөрі өз қорытындысын жасауға бағыттайды. Мысалы, белгілі бір тарихи кезеңдегі екі реформаны салыстырып, қайсысының қоғам дамуына көбірек әсер еткенін анықтау ұсынылса, оқушы тек мәліметті қайталап қоймай, өлшемдерді өзі таңдап, дәлел келтіруге мәжбүр болады. Бұл әрекет функционалдық сауаттылықтың маңызды бөлігі болып саналатын дәлелді ойлау қабілетін дамытады.

Тарих сабақтарында пікірталас пен дебат әдістерін қолдану да оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттыруға көмектеседі. Пікірталас барысында оқушы өз ойын анық жеткізуді, қарсы пікірді тыңдауды, дәлел мен мысал келтіруді, тұжырым жасау мен өз позициясын қорғауды үйренеді. Мұндай тапсырмалар әсіресе даулы тарихи мәселелерді қарастырғанда тиімді. Мысалы, «Белгілі бір реформаны қоғам үшін тиімді деп есептеуге бола ма?», «Тарихи тұлғаның шешімі сол кезең үшін қаншалықты дұрыс болды?», «Соғыс белгілі бір мемлекеттің дамуына қандай әсер етті?» деген тақырыптар оқушылар арасында мазмұнды пікірталас ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Дебат кезінде оқушылардың тарихи фактілерге сүйенуі өте маңызды. Мұғалім пікірталас барысында айтылған әрбір тұжырымның дәлелмен бекітілуін талап етуі қажет. Бұл әдіс арқылы білім алушылар «менің ойымша» деген субъективті пікірден «менің ойымша, себебі тарихи деректе…» деген дәлелді пікірге көшеді. Осылайша оқушының сөздік қоры, логикалық ойлауы, ақпаратпен жұмыс істеуі және коммуникативтік дағдылары қатар дамиды.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруда зерттеушілік тапсырмалардың мүмкіндігі де жоғары. Зерттеу жұмысы оқушыны мәселені анықтауға, сұрақ құрастыруға, ақпарат жинауға, деректерді салыстыруға, талдауға және қорытынды жасауға үйретеді. Тарих пәнінде шағын зерттеу жұмыстарын сабақ барысында да, үй тапсырмасы ретінде де ұйымдастыруға болады. Мысалы, оқушы өз ауылындағы немесе қаласындағы тарихи ескерткіш туралы ақпарат жинап, оның пайда болу тарихын, қазіргі жағдайын және қоғам үшін маңызын зерттей алады. Бұл жұмыс барысында ол кітаптармен, архивтік материалдармен, интернет ресурстарымен, жергілікті тұрғындардың естеліктерімен жұмыс істей алады.

Өлкетану сипатындағы зерттеу тапсырмалары ерекше нәтижелі болады. Себебі оқушы өзіне таныс ортадан тарихи мазмұн табады. Жергілікті тарихи тұлғалар, көне ғимараттар, жер-су атаулары, ескерткіштер, мұражайлар, отбасылық шежірелер тақырып ретінде қолданылуы мүмкін. Мұндай жұмыс оқушының туған жерге деген қызығушылығын арттырып, тарихи танымын тереңдетеді. Сонымен қатар ақпаратты жинау, сұрыптау, сұхбат алу, деректерді рәсімдеу, нәтижені ұсыну сияқты практикалық дағдылар қалыптасады.

Жобалық оқыту технологиясы да функционалдық сауаттылықпен тікелей байланысты. Жоба орындау барысында оқушы нақты өнім әзірлейді. Бұл өнім презентация, қабырға газеті, тарихи буклет, бейнеролик, карта, инфографика, электронды көрме немесе зерттеу есебі болуы мүмкін. Мысалы, «Менің өлкемнің тарихи орындары» тақырыбында оқушылар тарихи нысандар туралы деректер жинап, цифрлық карта құра алады. Немесе «Тарихи тұлғалар сөйлейді» тақырыбында тарихи тұлғалардың атынан бейнежазба немесе сұхбат үлгісін әзірлеуге болады.

Жобалық жұмыстың тиімділігі оның өмірмен тығыз байланысында. Оқушы тек бағалау үшін емес, нақты аудиторияға арналған материал дайындайды. Мысалы, мектеп мұражайына арналған ақпараттық парақша жасаған кезде ол мәтіннің түсінікті болуын, тарихи деректің дұрыс берілуін, дизайнның сапасын, мәліметтің ықшам әрі нақты жазылуын ескереді. Бұл тапсырма бірнеше дағдыны бір уақытта қалыптастырады.

Тарих сабағында функционалдық сауаттылықты дамытуда визуалды ақпаратпен жұмыс істеудің маңызы да жоғары. Қазіргі оқушылар ақпараттың едәуір бөлігін сурет, бейне, инфографика, диаграмма және әлеуметтік желі материалдары арқылы қабылдайды. Сондықтан сабақта тарихи фотосуреттерді, плакаттарды, карикатураларды, схемаларды, кестелер мен диаграммаларды талдауға арналған тапсырмалар қолдану тиімді. Мысалы, тарихи фотосуретті көрсету арқылы «Бұл сурет қай кезеңге қатысты болуы мүмкін?», «Суреттен қандай әлеуметтік өзгерістерді байқауға болады?», «Фотосурет қандай тарихи ақпарат береді?» деген сұрақтар қоюға болады.

Саяси карикатураларды талдау да оқушылардың сыни және визуалды сауаттылығын дамытады. Карикатурада автор белгілі бір оқиғаға немесе тұлғаға өз көзқарасын бейнелі түрде жеткізеді. Оқушы суреттегі символдарды, кейіпкерлерді, жазуларды, астарлы мағынаны түсіндіруге тырысады. Бұл жұмыс ақпаратты тек мәтіндік формада емес, визуалды формада да түсіну қабілетін арттырады.

Статистикалық мәліметтермен жұмыс жасау тарих сабағында математикалық және аналитикалық сауаттылық элементтерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Оқушылар халық саны, өндіріс көлемі, сауда көрсеткіштері, көші-қон, әскери шығындар, білім деңгейі сияқты мәліметтерді кесте немесе диаграмма түрінде талдай алады. Мысалы, белгілі бір кезеңдегі халық санының өзгерісін көрсету арқылы оның себептерін тарихи оқиғалармен байланыстыруға болады. Бұл жағдайда оқушы сандық мәліметті оқиды, өзгеріс динамикасын байқайды, тарихи себептермен байланыстырады және қорытынды шығарады.

Тарих пәнінде хронологиялық сауаттылықты дамыту да маңызды. Оқушылар оқиғалардың уақытын білуімен қатар олардың ретін, ұзақтығын және бір-бірімен байланысын түсінуі тиіс. Уақыт сызығын құру, оқиғаларды хронологиялық ретпен орналастыру, белгілі бір кезеңнің негізгі оқиғаларын анықтау, оқиғалар арасындағы уақыт аралығын есептеу сияқты тапсырмалар осы мақсатқа қызмет етеді. Егер уақыт сызығы карта, сурет және қысқаша түсініктемемен толықтырылса, оқушының тарихи үдерісті тұтас қабылдауы күшейеді.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда тарихи кейс әдісін қолдануға болады. Кейс – нақты немесе тарихи жағдаятқа негізделген тапсырма. Оқушыға белгілі бір мәселе ұсынылып, сол мәселені талдап, шешім қабылдау талап етіледі. Мысалы, белгілі бір кезеңдегі мемлекеттің экономикалық қиындықтары сипатталып, «Сіз билеушінің кеңесшісі болсаңыз, жағдайды жақсарту үшін қандай үш шара ұсынар едіңіз?» деген тапсырма берілуі мүмкін. Мұндай жұмыс оқушыны тарихи білімді қолдануға, жағдайды бағалауға және шешімнің ықтимал салдарын болжауға үйретеді.

Кейс тапсырмаларын топпен орындау оқушылардың бірлескен жұмыс дағдыларын дамытады. Топ ішінде міндеттер бөлінеді, әр оқушы өз пікірін білдіреді, ортақ шешім қабылданады. Бұл әрекет қазіргі қоғамда маңызды саналатын коммуникативтік, әлеуметтік және азаматтық құзыреттіліктердің қалыптасуына ықпал етеді.

Тарих сабағындағы рөлдік ойындар да функционалдық сауаттылықты дамытудың тиімді тәсілдерінің бірі. Оқушылар белгілі бір тарихи тұлғаның, қоғам өкілінің немесе әлеуметтік топ мүшесінің рөлін орындай отырып, оқиғаны сол адамның көзқарасы арқылы түсінуге тырысады. Мысалы, тарихи құрылтайды, дипломатиялық келіссөзді немесе сот процесін модельдеуге болады. Бір оқушы билеушінің, екіншісі елшінің, үшіншісі шаруаның немесе саудагердің рөлінде сөйлейді. Осы кезде әрқайсысы өз әлеуметтік жағдайына сәйкес дәлел келтіруі тиіс.

Рөлдік ойын тарихи эмпатияны ғана емес, шешендік қабілетті, жауапкершілікті, өзгенің пікірін түсінуді және талқылауға қатысуды дамытады. Сонымен бірге сабақтың эмоционалдық тартымдылығын арттырады. Оқушы тарихи жағдайды тек кітаптан оқымай, оны белгілі дәрежеде сезініп, қайта құрастырады. Бұл білімнің есте ұзақ сақталуына ықпал етеді.

Қазіргі білім беру жағдайында цифрлық ресурстарды тиімді қолдану да функционалдық сауаттылықтың маңызды шартына айналды. Электрондық карталар, виртуалды мұражайлар, цифрлық архивтер, бейнематериалдар, интерактивті уақыт сызықтары, онлайн тесттер тарих сабағын мазмұнды әрі қолжетімді етеді. Дегенмен цифрлық ресурсты қолданудың мақсаты тек сабақты қызықты ету емес. Оқушы интернеттен алынған ақпараттың сапасын бағалай білуі, дереккөздің авторын, жарияланған уақытын, мақсатын және сенімділігін анықтауы қажет.

Интернет ресурстарымен жұмыс кезінде бірнеше дереккөзді салыстыру тапсырмасын беру пайдалы. Мысалы, бір тарихи оқиға туралы үш түрлі интернет ресурс ұсынылып, оқушылардан ақпараттың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын, қай ресурсқа көбірек сенуге болатынын және не себепті екенін анықтау сұралады. Бұл тапсырма тарих пәнін медиасауаттылықпен байланыстырады. Қазіргі ақпараттық кеңістікте жалған немесе бұрмаланған мәліметтер жиі кездесетіндіктен, мұндай дағдының өмірлік маңызы жоғары.

Тарих сабағында жасанды интеллект құралдарын да білім беру мақсатына сай қолдануға мүмкіндік бар. Оқушылар жасанды интеллект жасаған жауапты дайын шындық ретінде қабылдамай, оны оқулықтағы, тарихи құжаттағы немесе ғылыми еңбектегі мәліметтермен салыстыруы тиіс. Мысалы, жасанды интеллекттен белгілі бір тарихи оқиғаға түсініктеме алып, сол жауаптағы фактілерді тексеру тапсырылуы мүмкін. Бұл тәсіл оқушының ақпаратты бағалау және тексеру дағдысын жетілдіреді. Сонымен бірге цифрлық құралдардың мүмкіндігі мен шектеуін түсінуге үйретеді.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда сұрақ қою мәдениеті ерекше маңызды. Мұғалімнің тек «Қашан болды?», «Кім басқарды?», «Қай жерде болды?» деген репродуктивті сұрақтармен шектелуі оқушының жоғары деңгейлі ойлауын жеткілікті дамытпайды. Сондықтан «Неліктен?», «Қалай ойлайсың?», «Қандай дәлел келтіре аласың?», «Бұл оқиғаның салдары қандай?», «Егер жағдай өзгерсе, нәтиже қалай өзгерер еді?», «Қай көзқарас сенімді және неліктен?» сияқты ашық сұрақтарды жүйелі қолдану қажет.

Оқушылардың өздері сұрақ құрастыруы да пайдалы. Сабақ соңында «Бүгінгі тақырып бойынша зерттегің келетін үш сұрақ жаз» деген тапсырма беруге болады. Немесе белгілі бір тарихи мәтін бойынша жұппен бес сұрақ құрастырып, оны басқа жұпқа ұсыну ұйымдастырылады. Сұрақ құрастыру барысында оқушы материалды қайта ой елегінен өткізеді, маңызды ақпаратты анықтайды және өз біліміндегі олқылықты байқайды.

Функционалдық сауаттылықты дамыту барысында жазылым тапсырмаларын да тиімді ұйымдастыру қажет. Тарих пәніндегі эссе, тарихи хат, пікір, аналитикалық жауап, қысқаша қорытынды, мақала немесе тарихи тұлғаға үндеу оқушының ойын құрылымды жеткізуіне мүмкіндік береді. Мысалы, «Бұл тарихи тұлғаның әрекетін қалай бағалайсыз? Екі дәлел келтіріңіз» деген қысқа жазылымның өзі оқушыдан позиция, дәлел және қорытынды талап етеді.

PEEL үлгісі сияқты құрылымдарды қолдану оқушыға ойын жүйелі жеткізуге көмектеседі. Алдымен пікірін айтады, кейін дәлел келтіреді, оны түсіндіреді және негізгі оймен байланыстырады. Бұл әдіс әсіресе тарихи эссе мен кеңейтілген жауап жазуда тиімді. Бірте-бірте оқушы мұндай құрылымды өздігінен қолдануға үйренеді.

Тарих сабағында функционалдық сауаттылықты қалыптастыру бағалау жүйесімен де байланысты. Егер бағалау тек фактілерді жатқа білуге негізделсе, оқушы да дайын ақпаратты есте сақтауға басымдық береді. Ал бағалау тапсырмаларында дерек талдау, салыстыру, дәлелдеу, себеп-салдарды анықтау, пікір білдіру, шешім ұсыну сияқты әрекеттер қамтылса, оқушының оқу тәсілі де өзгереді. Сондықтан қалыптастырушы бағалау барысында оқушының ойлау әрекетіне назар аудару қажет.

Бағалау критерийлерінің түсінікті болуы оқушының өз оқуына жауапкершілікпен қарауына жағдай жасайды. Мысалы, тарихи деректі талдау тапсырмасында «деректің негізгі ойын анықтайды», «автордың көзқарасын түсіндіреді», «деректің сенімділігіне баға береді», «қорытындысын дәлелдейді» деген критерийлер ұсынылуы мүмкін. Оқушы өз жұмысын осы өлшемдер бойынша тексеріп, қай тұсын жақсарту керектігін түсінеді.

Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау әдістері де функционалдық сауаттылықты дамытуға ықпал етеді. Оқушылар жұппен немесе топпен орындалған жұмысты критерий негізінде бағалап, ұсыныс береді. Бұл кезде олар сапалы жауаптың қандай болатынын түсініп қана қоймай, өз жұмысындағы кемшіліктерді де байқайды. Мұндай рефлексия оқушының дербестігін күшейтеді.

Сабақ соңындағы рефлексия да маңызды. «Бүгін мен не білдім?», «Қандай тапсырма қиын болды?», «Қай әдіс маған көмектесті?», «Бұл білімді өмірде қайда қолдануға болады?» деген сұрақтар оқушыны өзінің оқу үдерісі туралы ойлануға жетелейді. Әсіресе соңғы сұрақ функционалдық сауаттылықтың мазмұнымен тікелей байланысты, өйткені оқушы білімнің тек мектеп үшін емес, өмірлік маңызы бар екенін түсіне бастайды.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда мұғалімнің кәсіби ұстанымы шешуші рөл атқарады. Мұғалім оқушыға дайын ақпаратты жеткізуші ғана емес, оның оқу әрекетін ұйымдастырушы, бағыттаушы және қолдаушы болуы тиіс. Сабақта оқушыға еркін пікір айтуға мүмкіндік беріліп, қателесуден қорықпайтын қолайлы орта қалыптасуы қажет. Сонда оқушылар белсенді сұрақ қойып, өз болжамын ұсынып, дәлел іздеуге бейімделеді.

Әр оқушының оқу деңгейі, қызығушылығы және қабылдау ерекшелігі әртүрлі болғандықтан, тапсырмаларды саралап беру де маңызды. Бір оқушыға дайын дерек пен жетекші сұрақтар ұсынылса, екінші оқушыға бірнеше деректі салыстыру, үшінші оқушыға өздігінен қорытынды жасау тапсырылуы мүмкін. Саралау арқылы барлық білім алушы функционалдық сауаттылыққа бағытталған әрекетке қатысады.

Тарих сабақтарында пәнаралық байланысты пайдалану да функционалдық сауаттылықты күшейтеді. География пәнімен байланыс арқылы тарихи карта мен табиғи ортаның ықпалы, әдебиетпен байланыс арқылы тарихи шығармалар мен тұлғалар, математикамен байланыс арқылы статистикалық мәліметтер, информатикамен байланыс арқылы цифрлық жобалар, құқық негіздерімен байланыс арқылы тарихи заңдар мен азаматтық мәселелер қарастырылады. Мұндай кіріктіру оқушыға білімнің бір-бірінен бөлек емес, өзара байланысты екенін түсінуге мүмкіндік береді.

Функционалдық сауаттылықты дамыту ұзақ мерзімді және жүйелі жұмысты талап етеді. Бір-екі сабақта ғана проблемалық тапсырма немесе дереккөз қолдану жеткіліксіз. Мұндай жұмыс әр сабақта белгілі бір деңгейде жалғасып отырғанда ғана тұрақты дағды қалыптасады. Оқушы біртіндеп мәтінді талдауға, сұрақ қоюға, дәлел келтіруге, ақпараттың сенімділігін тексеруге және өз ойын негіздеуге үйренеді.

Сонымен қатар функционалдық тапсырмалар оқушының жас ерекшелігіне сай болуы тиіс. Төменгі сыныптарда сурет, карта, қысқа мәтін, қарапайым салыстыру және рөлдік ойын басым қолданылса, жоғары сыныптарда күрделі дереккөздер, зерттеу, эссе, пікірталас, кейс және статистикалық талдау үлесін арттыруға болады. Мұндай сабақтастық функционалдық сауаттылықтың біртіндеп күрделеніп қалыптасуына мүмкіндік береді.

Тарих пәнінің тағы бір маңызды мүмкіндігі – азаматтық сауаттылықты дамыту. Өткен қоғамдардың саяси және әлеуметтік тәжірибесін зерттеу арқылы оқушылар мемлекет, құқық, азамат, жауапкершілік, еркіндік, қоғамдағы келісім сияқты ұғымдардың маңызын түсінеді. Тарихи мысалдарды қазіргі өмірмен байланыстыра талдау оқушылардың қоғамдағы өзгерістерге саналы көзқарас қалыптастыруына әсер етеді. Осы тұрғыдан функционалдық сауаттылық тек оқу дағдысы емес, оқушының болашақ азамат ретіндегі дайындығының маңызды бөлігі болып табылады.

Функционалдық сауаттылықты дамытуда оқушылардың тарихи білімді қазіргі қоғамдық құбылыстармен байланыстыра алуы да маңызды. Тарихи оқиғалар мен үдерістерді қазіргі кезеңмен салыстыру арқылы білім алушы қоғамдағы өзгерістердің кездейсоқ емес, белгілі бір тарихи алғышарттарға байланысты қалыптасатынын түсінеді. Мысалы, көші-қон, урбандалу, халықаралық қатынастар, экономикалық өзгерістер, мәдени ықпалдастық мәселелерін тарихи тұрғыдан қарастыру оқушылардың қазіргі әлемдегі құбылыстарға саналы көзқарасын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мұндай тапсырмаларда мұғалім оқушыны дайын жауапқа емес, тарихи фактілерді пайдаланып, өз қорытындысын жасауға бағыттауы қажет.

Тарих сабағында функционалдық сауаттылықты арттыру үшін күнделікті өмірде кездесетін ақпараттық материалдарды қолдану да тиімді. Газет мақалалары, жаңалық мәтіндері, статистикалық мәліметтер, қоғамдық сауалнамалар, карталар мен инфографикалар тарихи тақырыппен байланыстыра пайдаланылса, оқушы пәндік білімнің өмірлік маңызын жақсырақ түсінеді. Мысалы, қазіргі мемлекеттердің шекаралық немесе этникалық ерекшеліктерін зерттеген кезде олардың тарихи қалыптасу себептерін анықтау тапсырмасы ұсынылуы мүмкін. Бұл тәсіл оқушының өткен мен бүгіннің арасындағы байланысты түсінуіне көмектеседі.

Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуда тарихи терминдер мен ұғымдарды түсініп қолдануға ерекше көңіл бөлінуі тиіс. Оқушы «реформа», «революция», «отарлау», «модернизация», «демократия», «индустрияландыру», «миграция», «өркениет» сияқты ұғымдардың анықтамасын жаттап қана қоймай, оларды нақты тарихи оқиғаларға қатысты қолдана білуі қажет. Бұл үшін мұғалім ұғымды мысалмен байланыстыру, ұқсас ұғымдарды салыстыру, терминді сөйлем ішінде қолдану, белгілі бір тарихи жағдаятқа сәйкес ұғымды таңдау сияқты тапсырмаларды ұйымдастыра алады.

Тарихи ұғымдармен жүйелі жұмыс оқушының тілдік сауаттылығын да жетілдіреді. Тарих пәнінде күрделі мәтіндермен жұмыс жасау барысында оқушылар ғылыми және қоғамдық-саяси лексиканы меңгереді. Сөйтіп, олардың өз ойын сауатты әрі дәл жеткізу мүмкіндігі артады. Оқушы тарихи терминді дұрыс қолдана отырып, өз пікірін ғылыми тілге жақын түрде білдіруге үйренеді. Бұл әсіресе жоғары сыныптарда эссе, талдау және зерттеу жұмысын орындауда маңызды.

Функционалдық сауаттылықты дамытуға бағытталған сабақта мұғалім тапсырмаларды қарапайымнан күрделіге қарай ұйымдастырғаны дұрыс. Алдымен оқушы мәтіннен ақпаратты табады, кейін оны түсіндіреді, одан соң салыстырады, талдайды, бағалайды және соңында өз көзқарасын білдіреді. Мұндай жүйелілік оқушының ойлау дағдыларын біртіндеп жетілдіреді. Мысалы, тарихи құжатпен жұмыс барысында бірінші тапсырма мәтіндегі негізгі деректерді анықтауға арналса, екінші тапсырма автордың көзқарасын сипаттауды, үшіншісі құжаттың сенімділігін бағалауды, соңғысы өзінің қорытындысын дәлелдеуді талап етуі мүмкін.

Осы тұрғыдан Блум таксономиясының ойлау деңгейлерін тарих сабағында тиімді қолдануға болады. Білу мен түсінуден басталған тапсырмалар қолдану, талдау, бағалау және жинақтауға ұласуы тиіс. «Қашан?», «Кім?», «Қайда?» деген сұрақтар оқушының бастапқы білімін анықтауға көмектессе, «Неліктен?», «Қалай әсер етті?», «Қай көзқарас дұрыс деп ойлайсың?», «Қандай дәлел келтіре аласың?» сияқты сұрақтар жоғары деңгейлі ойлауды дамытады. Функционалдық сауаттылық дәл осындай ойлау әрекеттері арқылы қалыптасады.

Мұғалім оқушының жауаптарын тек дұрыс немесе қате деп бағалаумен шектелмеуі керек. Оқушының жауапқа қалай келгенін, қандай дәлел қолданғанын, ақпаратты қалай таңдағанын да ескеру қажет. Мысалы, екі оқушы бір тарихи оқиғаға әртүрлі баға беруі мүмкін, бірақ екеуі де өз пікірін тарихи деректермен негіздесе, олардың ойлау әрекеті құнды болып саналады. Бұл тәсіл оқушылардың дербес пікірін қалыптастыруға және дайын жауапты іздеуден бас тартуына ықпал етеді.

Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру барысында мұғалім оқушылардың қателесуіне мүмкіндік беруі де маңызды. Қате жауапты бірден жоққа шығарудың орнына «Неліктен олай ойладың?», «Қандай дәлелге сүйендің?», «Бұл пікірді басқа дерекпен тексеруге бола ма?» деген сұрақтар арқылы оқушыны қайта ойлануға бағыттау пайдалы. Мұндай әдіс оқушылардың рефлексия жасау қабілетін дамытып, өз қатесін өздігінен анықтауға үйретеді.

Тарих сабағында топтық және жұптық жұмыстарды жүйелі қолдану да оқушылардың функционалдық сауаттылығын арттырады. Бірлескен жұмыс барысында олар ақпарат алмасады, пікірін түсіндіреді, өзгенің ойын тыңдайды, ортақ шешімге келеді. Мысалы, әр топқа бір тарихи мәселе бойынша әртүрлі дерек беріліп, соңында барлық топ өз ақпаратын біріктіріп, тұтас қорытынды жасай алады. Бұл әдіс оқушыларға мәселені бірнеше дерек негізінде қарастырудың маңызын түсіндіреді.

Топтық жұмыс кезінде әр оқушының қатысуына мүмкіндік беру қажет. Ол үшін баяндамашы, дерек жинаушы, уақыт бақылаушы, сарапшы сияқты рөлдерді бөліп беруге болады. Рөлдерді сабақ сайын ауыстырып отырған дұрыс. Осылайша әр оқушы әртүрлі әрекетті орындап үйренеді, жауапкершілік алады және ортақ нәтижеге өз үлесін қосады. Бұл да өмірлік дағдыларды қалыптастырудың бір жолы.

Тарих сабағында функционалдық сауаттылықтың дамуына оқушының оқу мотивациясы да тікелей әсер етеді. Егер тапсырманың мәні түсінікті болып, оның өмірмен байланысы көрсетілсе, білім алушы оны орындауға үлкен қызығушылық танытады. Сондықтан мұғалім әр тапсырманың мақсатын түсіндіріп, «Бұл тапсырма арқылы нені үйренеміз?», «Бұл дағды бізге қай жерде қажет болады?» деген сұрақтарға назар аударуы пайдалы. Оқушы өзінің оқу әрекетінің мақсатын түсінген кезде білімді саналы түрде меңгереді.

Функционалдық сауаттылыққа бағытталған тапсырмалар оқушының шығармашылық қабілетін дамытуға да мүмкіндік береді. Мысалы, тарихи оқиғаға байланысты балама сценарий құрастыру, белгілі бір тұлғаның атынан күнделік жазу, тарихи жаңалықтар бағдарламасын дайындау, оқиға туралы постер немесе инфографика жасау сияқты жұмыстар оқушының тарихи білімін жаңа форматта қолдануына жағдай жасайды. Мұндай шығармашылық тапсырмада да тарихи шынайылық сақталуы маңызды. Сондықтан оқушы өз жұмысын нақты деректерге сүйене отырып орындауы керек.

Тарихи эссе жазу функционалдық сауаттылықты қалыптастырудың кешенді әдістерінің бірі болып табылады. Эссе жазу барысында оқушы тақырыпты түсінеді, мәселені анықтайды, тезис ұсынады, дәлелдер келтіреді, оларды байланыстырады және қорытынды жасайды. Мысалы, «Қазақ хандығының құрылуы қазақ мемлекеттілігінің дамуындағы маңызды кезең болды» деген тұжырымға қатысты эссе жазу кезінде оқушы тарихи деректерді таңдап, олардың маңызын түсіндіріп, жеке көзқарасын негіздейді. Бұл жұмыс оқу сауаттылығы, жазылым, логикалық ойлау және тарихи талдау дағдыларын бір мезгілде дамытады.

Функционалдық сауаттылықты дамытудың нәтижелілігі мұғалімнің сабақта жүйелі кері байланыс беруіне байланысты. «Жақсы», «дұрыс», «қате» деген қысқа бағалаудан гөрі «Сен екі нақты дәлел келтірдің, енді олардың тарихи маңызын түсіндірсең, жауабың толық болады» немесе «Деректі дұрыс анықтадың, бірақ автордың көзқарасына баға беру қажет» деген мазмұнды кері байланыс оқушыға келесі қадамын түсінуге көмектеседі. Кері байланыс нақты, түсінікті және әрекетке бағытталған болуы тиіс.

Функционалдық сауаттылықты дамыту барысында ата-ана мен мектеп арасындағы байланыстың да белгілі бір маңызы бар. Оқушының отбасылық тарихын зерттеуі, үлкендерден сұхбат алуы, отбасылық мұрағаттағы фотосуреттер мен құжаттарды зерделеуі тарих пәнін жеке өмір тәжірибесімен ұштастырады. Мысалы, «Менің отбасымның тарихындағы маңызды оқиға» тақырыбындағы шағын жоба арқылы оқушы ауызша тарих әдісін меңгереді. Мұндай жұмыс ұрпақтар сабақтастығын сезінуге, отбасы құндылықтарын бағалауға және тарихи жадының маңызын түсінуге мүмкіндік береді.

Тарихи және мәдени мұра нысандарына бару да функционалдық сауаттылықтың дамуына оң ықпал етеді. Мұражай, тарихи ескерткіш, археологиялық орын немесе өлкетану орталығына ұйымдастырылған экскурсия барысында оқушылар нақты тарихи нысандармен танысады. Егер экскурсия тек ақпарат тыңдаумен шектелмей, арнайы тапсырмалармен толықтырылса, оның білімдік әсері күшейеді. Мысалы, оқушылар экспонаттың шығу тегін анықтап, оның қандай ақпарат беретінін түсіндіріп, тарихи кезеңмен байланысын сипаттай алады.

Осылайша тарих пәнінде функционалдық сауаттылықты дамыту оқушыларды тек емтиханға немесе бақылау жұмысына дайындаумен шектелмейді. Оның негізгі мақсаты – алған білімін өмірде пайдалана алатын, ақпаратпен сауатты жұмыс істейтін, тарихи және қоғамдық құбылыстарды сыни тұрғыдан бағалайтын, дәлелді шешім қабылдайтын тұлға қалыптастыру. Мұндай оқушы тарихты өткеннің дайын фактілері ретінде емес, қазіргі қоғамды түсінуге көмектесетін білім жүйесі ретінде қабылдайды.

Функционалдық сауаттылықты жүйелі дамыту оқушының пәнге деген көзқарасын да өзгертеді. Ол тарихи даталар мен оқиғаларды механикалық түрде жаттаудың орнына олардың мәнін, себептерін, салдарын және өзара байланысын түсінуге ұмтылады. Сабақта алынған білім нақты тапсырмаларды шешу барысында қолданылған сайын оның есте сақталуы да тереңдей түседі. Бұл білім сапасының артуына және оқушының өз оқуына жауапкершілікпен қарауына ықпал етеді.

Мұғалім үшін функционалдық сауаттылықты дамыту әр сабақтың мазмұнын қайта қарастыруды қажет етеді. Әрбір жаңа тақырып бойынша «Оқушы осы білімді қайда қолдана алады?», «Қандай дерекпен жұмыс істей алады?», «Қандай мәселені шешуге болады?», «Қандай өмірлік дағды қалыптасады?» деген сұрақтарға жауап іздеу пайдалы. Осындай ұстаным сабақтың құрылымын өзгертеді және оқушының белсенді оқу әрекетіне көбірек мүмкіндік береді.

Тарих сабақтарында функционалдық сауаттылықты дамыту үшін міндетті түрде өте күрделі технологиялар қажет емес. Кейде бір тарихи сурет, қысқа дерек, дұрыс қойылған проблемалық сұрақ немесе салыстыру тапсырмасының өзі оқушыны терең ойлануға жетелей алады. Маңыздысы – тапсырманың ойлау әрекетін талап етуі және оқушыға өз білімін қолдануға мүмкіндік беруі. Мұғалім әр сабақта осындай шағын әрекеттерді жүйелі енгізген жағдайда ұзақ мерзімді нәтижеге қол жеткізуге болады.

Қорытынды. Қазіргі білім беру жүйесінде функционалдық сауаттылық оқушының өмірге бейімделуіне, білімін практикалық жағдайда қолдануына және қоғамның белсенді мүшесі болуына мүмкіндік беретін негізгі құзыреттіліктердің бірі болып табылады. Тарих пәні бұл бағытта үлкен педагогикалық әлеуетке ие. Себебі тарихи білім оқушыға өткен оқиғаларды танып қана қоймай, қазіргі қоғамдағы құбылыстарды түсінуге, олардың себептері мен салдарын анықтауға, әртүрлі көзқарастарды салыстыруға және жеке пікірін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Тарих сабақтарында тарихи дереккөздермен жұмыс, проблемалық және жағдаяттық тапсырмалар, карта мен статистикалық мәліметтерді талдау, салыстыру, дебат, рөлдік ойын, кейс, зерттеу және жобалық жұмыстар, эссе жазу, цифрлық ресурстарды пайдалану сияқты әдістерді жүйелі қолдану функционалдық сауаттылықтың дамуына ықпал етеді. Бұл әдістер арқылы оқушы ақпаратты іздеуге, сұрыптауға, тексеруге, талдауға, дәлелдеуге және өз қорытындысын жасауға үйренеді.

Функционалдық сауаттылықтың қалыптасуы бір реттік тапсырмамен жүзеге аспайды. Ол мұғалімнің жүйелі жұмысы, дұрыс ұйымдастырылған сабақ, ойлау әрекетіне бағытталған тапсырмалар және сапалы кері байланыс арқылы біртіндеп дамиды. Мұғалім оқушыны дайын білімді қабылдаушы емес, тарихи ақпаратты зерттеуші, талдаушы және бағалаушы тұлға ретінде қарастыруы қажет. Осы жағдайда тарих сабағы оқушының тек пәндік білімін ғана емес, оның ақпараттық, коммуникативтік, зерттеушілік, азаматтық және сыни ойлау құзыреттіліктерін де дамытады.

Оқушы тарих сабағында алған білімін өмірлік жағдаймен байланыстыра алғанда ғана оның білімі шынайы функционалдық сипатқа ие болады. Сондықтан тарих пәнін оқытуда басты назар тарихи мәліметтерді есте сақтатудан оларды саналы түсінуге, қолдануға және бағалауға ауысуы тиіс. Осындай бағытта ұйымдастырылған сабақ оқушылардың білім сапасын арттырып, өз ойын еркін жеткізетін, ақпаратты сыни қабылдайтын, тарихи санасы қалыптасқан және өмірлік мәселелерді шешуге қабілетті тұлғаның қалыптасуына негіз болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана.
  2. Қазақстан Республикасында орта білім беру мазмұнын жаңарту аясындағы оқу бағдарламалары мен әдістемелік ұсынымдар.
  3. Мемлекеттік жалпыға міндетті орта білім беру стандарты.
  4. Әлімов А. Интербелсенді әдістерді жоғары оқу орындарында қолдану. – Алматы, 2009.
  5. Жанпейісова М.М. Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы ретінде. – Алматы.
  6. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – Алматы.
  7. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва.
  8. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – Москва.
  9. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва.
  10. PISA Assessment and Analytical Framework. – Paris: OECD Publishing.
  11. Блум Б. Таксономия образовательных целей: классификация образовательных целей.
  12. Қазақстан тарихы пәнін оқытуға арналған жалпы білім беретін мектептердің әдістемелік құралдары.
Басты бет  /  Тапсырыс беру беті

Тапсырыс беру беті

🛒

Выбранные журналы

Общая сумма: 0 ₸
i

Әр журналдың құны — 6 000 ₸.
Жалпы сома сіз таңдаған журнал санына қарай автоматты түрде есептеледі.

💳

Оплата

i

Тапсырысты рәсімдеу үшін төмендегі Kaspi QR арқылы жалпы соманы төлеңіз.

Kaspi QR
✓

Төлем жасағаннан кейін төмендегі құсбелгіні қойыңыз.

Word (.doc, .docx) немесе PDF, 20 МБ-қа дейін.
PDF, JPG немесе PNG, 20 МБ-қа дейін.
🔒 Ваши данные хранятся конфиденциально и безопасно.

Контакты

📍
Адрес

Астана қаласы, Нұра ауданы, Күлтегін 11/1

📞
Телефон *

+7 707 905 4029

💬
WhatsApp

+7 707 905 4029

✉️
Электронная почта *

astana@ybyraitagylymy.kz

◎
Instagram

@ybyrai.tagylymy